Oryks
Szablon:Zwierzę infobox Oryks[1] (Oryx) – rodzaj ssaków z podrodziny antylop (Antilopinae) w obrębie rodziny wołowatych (Bovidae). Oryksy znane były już starożytnym Egipcjanom, którzy często przedstawiali ich wizerunki na reliefach.
Zasięg występowania
Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Afryce i na Półwyspie Arabskim[2][3][4].
Morfologia
Długość ciała 153–235 cm, długość ogona 37–60 cm, długość ucha 197–23 cm, długość tylnej stopy 47–52 cm, wysokość w kłębie 81–125 cm; długość rogów 70–150 cm; masa ciała samic 54–210 kg, samców 65–240 kg[3][5]. Wzór zębowy: I C P M (x2) = 44[3].
Systematyka
Rodzaj zdefiniował w 1816 roku francuski zoolog i anatom Henri Marie Ducrotay de Blainville w artykule poświęconym gatunkom przeżuwaczy, opublikowanym na łamach Bulletin de la Société philomathique de Paris[6]. De Blainville wymienił kilka gatunków – Antilope gazella Szablon:Small, Antilope equina Szablon:Small, †Antilope leucophaea Szablon:Small, Antilope oryx Szablon:Small (= Capra gazella Szablon:Small) i Antilope leucoryx Szablon:Small – z których gatunkiem typowym jest (absolutna tautonimia) Antilope oryx Szablon:Small (oryks południowy).
Etymologia
- Oryx (Onyx): Szablon:Gr. orux, ορυγος orugos ‘antylopa o spiczastych rogach’[7].
- Aegoryx: gr. αιξ aix, αιγος aigos ‘koza, kozioł’Szablon:Odn; ορυξ orux, ορυγος orugos ‘antylopa o spiczastych rogach’Szablon:Odn. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Cemas algazel Szablon:Small (= Antilope dammah Szablon:Small).
- Sivoryx: Siwalik, IndieSzablon:Odn; rodzaj Oryx Szablon:Small. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Sivoryx cautleyi Szablon:Small (= †Antilope sivalensis Szablon:Small).
- Praedamalis: Szablon:Łac. ‘zanim, przed’Szablon:Odn; rodzaj Damalis Szablon:Small (sasebi). Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Praedamalis deturi Szablon:Small.
- Aeotragus: gr. αιων aiōn ‘okres istnienia, generacja’Szablon:Odn; τραγος tragos ‘kozioł’Szablon:Odn. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): †Aeotragus garussi Szablon:Small (= †Praedamalis deturi Szablon:Small).
Podział systematyczny
W zależności od ujęcia systematycznego do rodzaju zalicza się 4[8][5] lub 6 (wyodrębnione z O. beisa – O. gallarum i O. callotis)[3][2] występujących współcześnie gatunków; tutaj klasyfikacja za Mammals Diversity Database i All the Mammals of the World (2023)[8][5]:
| Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa[1] | Podgatunki[3][2][5] | Rozmieszczenie geograficzne[3][2][5] | Podstawowe wymiary[3][5][uwaga 1] | Status IUCN[9] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Oryx beisa | (Rüppell, 1835) | oryks pręgoboki | 3 podgatunki | obecnie występuje głównie w Etiopii, północnej i wschodniej Kenii, północno-wschodniej Tanzanii i niewielka populacja w Sudanie Południowym (Park Narodowy Boma) | DC: 153–170 cm DO: 45–50 cm MC: 116–209 kg |
Szablon:Colorbox | |
 |
Oryx gazella | (Linnaeus, 1758) | oryks południowy | gatunek monotypowy | strefa sucha w Namibii, większości Botswany, Południowej Afryce (Prowincja Przylądkowa Północna, nieznacznie dalej na wschód i południe), Zimbabwe oraz południowo-zachodniej Angoli (gdzie prawdopodobnie wymarł) | DC: 180–195 cm DO: 48–52 cm MC: 190–240 kg |
Szablon:Colorbox |
 |
Oryx dammah | (Cretzschmar, 1827) | oryks szablorogi | gatunek monotypowy | pierwotnie występował na północnym i południowym krańcu pustyni Sahara; reintrodukowany w Czadzie, Tunezji i Senegalu | DC: 159–175 cm DO: 37–44 cm MC: 180–200 kg |
Szablon:Colorbox |
| Oryx leucoryx | (Pallas, 1777) | oryks arabski | gatunek monotypowy | wymarły na wolności do 1972 r.; wolno żyjące zwierzęta zostały ponownie wprowadzone w Izraelu, Jordanii, południowo-zachodniej Arabii Saudyjskiej, Zjednoczonych Emiratach Arabskich i środkowo-zachodnim Omanie | DC: 153–235 cm DO: 45–60 cm MC: 54–75 kg |
Szablon:Colorbox |
Kategorie IUCN: Szablon:Colorbox – gatunek najmniejszej troski, Szablon:Colorbox – gatunek narażony, Szablon:Colorbox – gatunek zagrożony.
Opisano również kilka gatunków wymarłych:
- Oryx deturi Szablon:SmallSzablon:Odn (plejstocen)
- Oryx eleulmensis Szablon:Small[10] (plejstocen)
- Oryx howelli Szablon:Small[11] (pliocen)
- Oryx sivalensis Szablon:Small[12] (miocen)
Uwagi
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Nazwy zwyczajowe za: Szablon:Cytuj książkę
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Szablon:Cytuj książkę
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Szablon:Cytuj książkę
- ↑ Szablon:Cytuj stronę
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Szablon:Cytuj książkę
- ↑ Szablon:Cytuj pismo
- ↑ Szablon:Cytuj pismo
- ↑ 8,0 8,1 Szablon:Cytuj stronę
- ↑ Szablon:Cytuj stronę
- ↑ Szablon:Cytuj książkę
- ↑ Szablon:Cytuj pismo
- ↑ Szablon:Cytuj książkę
Błąd rozszerzenia cite: Znacznik <ref> o nazwie „Gray”, zdefiniowany w <references>, nie był użyty wcześniej w treści.
Błąd rozszerzenia cite: Znacznik <ref> o nazwie „Pocock”, zdefiniowany w <references>, nie był użyty wcześniej w treści.
Błąd rozszerzenia cite: Znacznik <ref> o nazwie „pil”, zdefiniowany w <references>, nie był użyty wcześniej w treści.
Bibliografia
Szablon:Kontrola autorytatywna
Błąd rozszerzenia cite: Istnieje znacznik <ref> dla grupy o nazwie „uwaga”, ale nie odnaleziono odpowiedniego znacznika <references group="uwaga"/>