I Międzynarodowy Konkurs Chopinowski na Instrumentach Historycznych
Szablon:Festiwal infobox I Międzynarodowy Konkurs Chopinowski na Instrumentach Historycznych – inauguracyjna edycja Międzynarodowego Konkursu Chopinowskiego w klasie fortepianu, która odbyła się w dniach 2–14 września 2018 w Warszawie na instrumentach historycznych, którego organizatorem był Narodowy Instytut Fryderyka Chopina.
Do udziału w konkursie zakwalifikowano 30 pianistów z 9 krajów[1]. Przesłuchania konkursowe zostały podzielone na dwa etapy, które odbyły się w dniach: 4–6 września oraz 8–10 września, a koncerty finałowe trwały od 12 do 13 września[2]. Konkurs wygrał Polak Tomasz Ritter[3][4]. Konkurs zakończył 14 września koncert laureatów.
Konkurs
Konkurs na instrumentach historycznych zrodził się z inspiracji pomysłodawcy Stanisława Leszczyńskiego, dyrektora artystycznego festiwalu Chopin i jego Europa oraz zastępcy dyrektora Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina[5], a który został zorganizowany w roku obchodów setnej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości[5]. Gra na instrumentach historycznych przywraca oryginalne brzmienie muzyce Fryderyka Chopina, poprzez barwę dźwięku, artykulację i harmonikę, które inną konstrukcją fortepianów w porównaniu z instrumentami współczesnymi, pozwala w większym stopniu poczuć aurę jego twórczości oraz minionej epoki[6]. Zamierzeniem organizatora konkursu jest tradycja organizacji kolejnych jego edycji co pięć lat[7].
Na podstawie regulaminu ogłoszonego przez organizatora konkursu mogła w nim wziąć udział osoba w przedziale wieku 18–35 latSzablon:Odn. Po nadesłanym zgłoszeniu do 1 maja 2018 komisja konkursowa wyłoniła (w nieprzekraczalnym terminie do 30 czerwca tegoż roku) listę 30 pianistów, którzy zostali zakwalifikowani i zaproszeni do udziału w konkursieSzablon:Odn. Konkurs składał się z dwóch etapów i finałuSzablon:Odn.
Wstępny budżet konkursu wyniósł około 4,5 mln zł, a głównymi jego sponsorami oprócz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego byli Totalizator Sportowy i PKN Orlen[5]. Funkcję dyrektora konkursu powierzono dr. Arturowi Szklenerowi, który pełnił również funkcję przewodniczącego jury, natomiast dyrektorem artystycznym został Stanisław Leszczyński[8].
Warto dodać, że w dniach 28–29 lipca oraz 5–9 września 2018 uczestnicy zaprezentowali się w sali polskiej orkiestry symfonicznej Sinfonia Varsovia w Warszawie przy ul. Grochowskiej 272, w specjalnych recitalach kameralnych[9]. Ponadto Narodowy Instytut Fryderyka Chopina zorganizował od lutego do lipca, cykl recitali na instrumentach historycznych w cyklu „Młode Talenty” w ramach czwartkowych koncertów w Sali Koncertowej Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, z myślą o popularyzacji tej formy interpretacji muzyki Chopina oraz prezentacji kandydatów przygotowujących się do występu w konkursie[10].
Kalendarium
| Faza konkursu | Data | ||||||||||||
| 2.09 | 3.09 | 4.09 | 5.09 | 6.09 | 7.09 | 8.09 | 9.09 | 10.09 | 11.09 | 12.09 | 13.09 | 14.09 | |
| Koncerty inauguracyjne | 19:00 | 19:00 | |||||||||||
| I etap | 10:00 17:00 |
10:00 17:00 |
10:00 17:00 |
||||||||||
| II etap | 10:00 17:00 |
10:00 17:00 |
10:00 17:00 |
||||||||||
| Finał | 18:00 | 18:00 | |||||||||||
| Koncert laureatów | 19:00 | ||||||||||||
Uczestnicy
Jury po przejrzeniu nadesłanych zgłoszeń, 25 czerwca 2018 ogłosiło listę 30 pianistów z 9 krajów, którzy zakwalifikowali się do konkursu[1].
Repertuar
Regulamin przewidywał do wykonania z pamięci przez pianistów następujące utworySzablon:Odn:
| Faza konkursu | Utwór | ||||
| Etap I | Jedno z Preludium i fuga z Das Wohltemperierte Klavier Johanna Sebastiana Bacha |
Jeden z polonezów Fryderyka Chopina: Polonez As-dur op. posth; Polonez gis-moll op. posth; Polonez b-moll op. posth; Polonez d-moll op. 71 nr 1; Polonez B-dur op. 71 nr 2; Polonez f-moll op. 71 nr 3. |
Jeden z następujących utworów: Karol Kurpiński: Polonez d-moll; Karol Kurpiński: Polonez g-moll; Józef Elsner: Polonez B-dur; Józef Elsner: Polonez Es-dur; Michał Kleofas Ogiński: Polonez a-moll „Pożegnanie Ojczyzny”; Michał Kleofas Ogiński: Polonez d-moll; Maria Szymanowska: Polonez f-moll. |
Jedna z następujących etiud Fryderyka Chopina: Etiuda C-dur op. 10 nr 1; Etiuda a-moll op. 10 nr 2; Etiuda cis-moll op. 10 nr 4; Etiuda Ges-dur op. 10 nr 5; Etiuda C-dur op. 10 nr 7; Etiuda F-dur op. 10 nr 8; Etiuda f-moll op. 10 nr 9; Etiuda As-dur op. 10 nr 10; Etiuda Es-dur op. 10 nr 11; Etiuda c-moll op. 10 nr 12; Etiuda As-dur op. 25 nr 1; Etiuda f-moll op. 25 nr 2; Etiuda F-dur op. 25 nr 3; Etiuda a-moll op. 25 nr 4; Etiuda e-moll op. 25 nr 5; Etiuda gis-moll op. 25 nr 6; Etiuda Des-dur op. 25 nr 8; Etiuda Ges-dur op. 25 nr 9; Etiuda h-moll op. 25 nr 10; Etiuda a-moll op. 25 nr 11; Etiuda c-moll op. 25 nr 12. |
Jeden z następujących utworów Fryderyka Chopina: Ballada g-moll op. 23; Ballada F-dur op. 38; Ballada As-dur op. 47; Ballada f-moll op. 52; Barkarola Fis-dur op. 60. |
| Etap II | Pełny cykl mazurków Fryderyka Chopina spośród następujących opusów: 17; 24; 30; 33; 41; 50; 56; 59. |
Jeden z polonezów Fryderyka Chopina: Andante spianato i Polonez Es-dur op. 22; Polonez fis-moll op. 44; Polonez As-dur op. 53; albo oba Polonezy z op. 26. |
Jedna z następujących sonat Fryderyka Chopina: Sonata c-moll op. 4; Sonata b-moll op. 35; Sonata h-moll op. 58. | ||
| Finał | Jeden z następujących koncertów fortepianowych Fryderyka Chopina: Koncert fortepianowy e-moll op. 11; Koncert fortepianowy f-moll op. 21; lub dwa spośród następujących utworów: Wariacje B-dur op. 2 na temat „La ci darem la mano” z opery „Don Giovanni” Mozarta; Fantazja A-dur na tematy polskie op. 13; Rondo F-dur à la Krakowiak op. 14. | ||||
Wybierane utwory
W I etapie pianiści najchętniej wybierali Poloneza d-moll – Karola Kurpińskiego i Poloneza B-dur op. 71 nr 2 – Fryderyka Chopina, bowiem zagrało je 9 pianistów oraz Poloneza f-moll – Marii Szymanowskiej i Balladę As-dur op. 47 – Fryderyka Chopina (8 pianistów).
W II etapie pianiści najchętniej wybierali Sonatę h-moll op. 58, bowiem zagrało ją 8 pianistów oraz Sonatę b-moll op. 35 (7 pianistów).
W finale pięciu pianistów zdecydowało się na wykonanie Koncertu fortepianowego f-moll op. 21, a jeden (Krzysztof Książek) Koncertu fortepianowego e-moll op. 11.
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Fortepiany konkursowe
Pianiści mogli wybrać fortepian, na którym grali podczas konkursu, spośród pięciu instrumentów, wybranych przez jury[11]. Największym uznaniem w etapie I cieszył się fortepian marki Érard, który wybrało 21 pianistów, następnie Pleyel – 19 pianistów, Buchholtz – 13 pianistów, John Broadwood & Sons – 10 pianistów i Graf – 3 pianistów. Warto dodać, że pianista – w przeciwieństwie do Konkursu Chopinowskiego na instrumentach współczesnych – mógł wykonać poszczególne utwory w danym etapie na różnych instrumentach (maksymalnie na trzech).
| Lp. | Marka | Rok produkcji | Miejscowość Kraj |
Nr seryjny | Ilość pedałów | Zakres klawiatury | Kolekcja |
| 1. | (Buchholtz)[12]Szablon:U | 2017 (1825–1826) | Divišov Szablon:Państwo |
4 | C1 – f4 – 6½ oktawy | Narodowy Instytut Fryderyka Chopina | |
| 2. | Érard[13] | 1837 | Paryż Szablon:Państwo |
13871 | 2 | C1 – a4 – 6⅔ oktawy | Edwin Beunk |
| 3. | (Graf)[14]Szablon:U | 2007 (1819) | Divišov Szablon:Państwo |
(318) | 4 | C1 – f4 – 6½ oktawy | Narodowy Instytut Fryderyka Chopina |
| 4. | John Broadwood & Sons[15] | 1847–1848 | Londyn Szablon:Państwo |
16910 | 2 | C1 – g4 – 6⅔ oktawy | Chris Maene |
| 5. | Pleyel[16] | 1842 | Paryż Szablon:Państwo |
9648 | 2 | C1 – g4 – 6⅔ oktawy | Edwin Beunk |
Jury
Narodowy Instytut Fryderyka Chopina do konkursowego przebiegu przesłuchań oraz podziału nagród powołał międzynarodowe jury, w następującym składzie[17]:
| Lp. | Juror | Kraj | Funkcja |
| 1. | Szablon:Link-interwiki | Szablon:Państwo | członek jury |
| 2. | Nikołaj Demidenko | Szablon:Państwo | członek jury |
| 3. | Nelson Goerner | Szablon:Państwo | członek jury |
| 4. | Szablon:Link-interwiki | Szablon:Państwo | członek jury |
| 5. | Szablon:Link-interwiki | Szablon:Państwo | członek jury |
| 6. | Janusz Olejniczak | Szablon:Państwo | członek jury |
| 7. | Ewa Pobłocka | Szablon:Państwo | członek jury |
| 8. | Andreas Staier | Szablon:Państwo | członek jury |
| 9. | Wojciech Świtała | Szablon:Państwo | członek jury |
| 10. | Đặng Thái Sơn | Szablon:Państwo | członek jury |
System oceny pianistów
Członkowie jury pod przewodnictwem Artura Szklenera, który nie uczestniczył w procedurze oceny gry pianistów oceniali występ pianisty na podstawie dwóch kryteriów podanych w Regulaminie Jury KonkursuSzablon:Odn:
| Faza konkursu | Kryterium podstawowe | Kryterium dodatkowe | System korekcyjny oceny punktowej |
| Etap I | Deklaracja „tak” lub „nie” dotycząca promocji do etapu II czy finału | Skala punktowa (1–25) |
Weryfikacja oceny jurora, która odbiega od średniej arytmetycznej pozostałych jurorów w przedziale ±3 punkty |
| Etap II | Weryfikacja oceny jurora, która odbiega od średniej arytmetycznej pozostałych jurorów w przedziale ±2 punkty | ||
| Finał | Skala punktowa (6–1) |
— | |
Oceny jurorów
Każdy juror w konkursie mógł wydać maksymalnie 51 ocen (w tym 30 w etapie I, 15 w etapie II i 6 w finale) i 45 deklaracji promocji, choć zdarzyły się wypadki mniejszej liczby ocen i deklaracji z powodu nieoceniania – z przyczyn regulaminowych – swojego studenta. Najbardziej trafną w deklaracjach promocji okazała się Ewa Pobłocka, wydając 4 deklaracje nietrafione (promując pianistów, którzy odpadli czy też nie promując pianistów, którzy przeszli dalej) – co oznacza 90,2% trafnych deklaracji i Đặng Thái Sơn, wydając 7 deklaracji nietrafionych – co oznacza 84,4% trafnych deklaracji. Natomiast mało trafnym jurorem w deklaracjach promocji okazał się Nikołaj Demidenko, wydając aż 14 deklaracji nietrafionych – co oznacza 68,9% trafnych deklaracji. Najbardziej precyzyjną jurorką w ocenach pianistów okazała się Ewa Pobłocka, której oceny korygowano tylko 4 razy – co oznacza 91,5% trafnych ocen i Nelson Goerner, którego oceny korygowano 5 razy – co oznacza 90,2% trafnych ocen. Natomiast mało precyzyjnym jurorem w ocenach pianistów okazał się Nikołaj Demidenko, którego oceny korygowano aż 23 razy – co oznacza 54,9% trafnych ocen.
| Lp. | Juror | Kraj | Faza konkursu | Łącznie | Wskaź. dekl. trafnych % |
Wskaź. ocen trafnych % | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Etap I | Etap II | Finał | |||||||||||||
| Licz. ocen | Dekl. błęd. | Ocen. skor. | Licz. ocen | Dekl. błęd. | Ocen. skor. | Licz. ocen | Ocen. skor. | Licz. ocen | Dekl. błęd. | Ocen. skor. | |||||
| 1. | Claire Chevallier | Szablon:Flaga | 29 | 9 | 5 | 14 | 4 | 3 | 6 | 1 | 49 | 13 | 9 | 69,8 | 81,6 |
| 2. | Nikołaj Demidenko | Szablon:Flaga | 30 | 12 | 15 | 15 | 2 | 6 | 6 | 2 | 51 | 14 | 23 | 68,9 | 54,9 |
| 3. | Nelson Goerner | Szablon:Flaga | 30 | 6 | 2 | 15 | 3 | 3 | 6 | 0 | 51 | 9 | 5 | 80,0 | 90,2 |
| 4. | Tobias Koch | Szablon:Flaga | 30 | 7 | 2 | 15 | 2 | 3 | 6 | 1 | 51 | 9 | 6 | 80,0 | 88,2 |
| 5. | Aleksiej Lubimow | Szablon:Flaga | 29 | 6 | 11 | 14 | 1 | 9 | 5 | 1 | 48 | 7 | 21 | 83,7 | 56,3 |
| 6. | Janusz Olejniczak | Szablon:Flaga | 30 | 4 | 0 | 15 | 6 | 7 | 6 | 0 | 51 | 10 | 7 | 77,8 | 86,3 |
| 7. | Ewa Pobłocka | Szablon:Flaga | 28 | 2 | 1 | 13 | 2 | 3 | 6 | 0 | 47 | 4 | 4 | 90,2 | 91,5 |
| 8. | Andreas Staier | Szablon:Flaga | 30 | 8 | 9 | 15 | 5 | 7 | 6 | 0 | 51 | 13 | 16 | 71,1 | 68,6 |
| 9. | Wojciech Świtała | Szablon:Flaga | 27 | 6 | 7 | 13 | 2 | 4 | 5 | 0 | 45 | 8 | 11 | 80,0 | 75,6 |
| 10. | Đặng Thái Sơn | Szablon:Flaga | 30 | 4 | 4 | 15 | 3 | 6 | 6 | 0 | 51 | 7 | 10 | 84,4 | 80,4 |
Przebieg konkursu
Koncerty inauguracyjne
Konkurs rozpoczęły dwa koncerty inauguracyjne (2 i 3 września) w Studio Koncertowym Polskiego Radia im. Witolda Lutosławskiego, z udziałem pianistów: Kevina Kennera, Szymona Nehringa, Janusza Olejniczaka i Nikołaja Demidenki, którzy grali na instrumentach historycznych oraz Orkiestry XVIII Wieku pod batutą Grzegorza Nowaka[2].
I etap
4 września 2018 rozpoczął się I etap konkursu. Pianiści występowali w kolejności ustalonej na podstawie losowania liter alfabetu (1 września o godz. 18:00 wylosowano literę „T”). Jako pierwsza w I etapie wystąpiła Polka Ewa Tytman Csiba[18]. Uczestnicy przez trzy kolejne dni występowali kolejno w dwóch sesjach: przedpołudniowej (rozpoczynającej się o godzinie 10:00) i popołudniowej (rozpoczynającej się o godzinie 17:00)[18]. Każdy z pianistów wykonał pięć wybranych utworów z dostępnych wyszczególnionych w regulaminie. 6 września tuż po godzinie 20:00, Polka Aleksandra Świgut zakończyła przesłuchania I etapu. Po zakończeniu konkursu Narodowy Instytut Fryderyka Chopina odtajnił, początkowo znaną tylko jurorom punktację pianistów w całym konkursie[19]. Klasyfikacja pianistów w I etapie była następująca[20]:
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
II etap
Decyzją jury, ogłoszoną wieczorem 6 września do II etapu dopuszczono 15 pianistów (w tym ośmiu Polaków)[21]. 8 września rozpoczęły się przesłuchania II etapu. Jako pierwsza w II etapie wystąpiła Rumunka Aurelia Vișovan[22]. Uczestnicy przez trzy kolejne dni występowali kolejno, podobnie jak w poprzednim etapie w dwóch sesjach, o godz. 10:00 i 17:00[22]. Każdy z pianistów wykonał wybrane utwory Fryderyka Chopina: cykl mazurków, poloneza i sonatę. W II etapie fortepian marki Érard i Pleyel wybrało 12 pianistów, John Broadwood & Sons – 1 pianista, natomiast nikt nie zdecydował się na wybór fortepianów marki Buchholtz i Graf[22]. 10 września około godziny 19:00, podobnie jak w I etapie, Polka Aleksandra Świgut zakończyła przesłuchania tego etapu.
Uczestnicy II etapu
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Finał
10 września, tuż przed godziną 21:00, po zakończeniu przesłuchań II etapu jury podjęło decyzję o dopuszczeniu sześciu pianistów (w tym trzech Polaków) do finału[24]. Przesłuchania finałowe z towarzyszeniem Orkiestry XVIII Wieku pod batutą Grzegorza Nowaka, rozpoczął 12 września o godz. 18:00 Rosjanin Dmitrij Abłogin[25]. Wszyscy Polacy, którzy zakwalifikowali się do finału wystąpili w drugim dniu przesłuchań (13 września)[25]. Pięciu finalistów zdecydowało się na wykonanie Koncertu fortepianowego f-moll op. 21, natomiast szósty z nich Polak Krzysztof Książek wybrał Koncert e-moll op. 11. Po zakończeniu przesłuchań jury podjęło decyzję o przyznaniu nagród i wyróżnień, którą ogłoszono tuż po godz. 22:00[3].
Finaliści
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Nagrody i wyróżnienia
Wszyscy finaliści otrzymali stosownie do zajętego miejsca bądź wyróżnienia odpowiednią nagrodę finansowąSzablon:Odn. Zgodnie z regulaminem nagrodzeni zobowiązani byli do udziału w kończącym konkurs, koncercie laureatówSzablon:Odn. Poza tym wszyscy uczestnicy II etapu, którzy nie zostali finalistami otrzymali okolicznościowe dyplomySzablon:Odn. Przewidziano również nagrody pozaregulaminowe, m.in. propozycje prestiżowych koncertów z Orkiestrą XVIII Wieku[27] oraz sesje nagrań fonograficznych, jak również nagrody przyznane przez różnych fundatorów[28][6].
| Nagroda | Laureat | Kraj | Wysokość nagrody | Fundator nagrody |
| 1. | Tomasz Ritter | Szablon:Państwo | 15 000 € | Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego |
| 2. | Szablon:Link-interwiki | Szablon:Państwo | 10 000 € | |
| Aleksandra Świgut | Szablon:Państwo | 10 000 € | ||
| 3. | Krzysztof Książek | Szablon:Państwo | 5000 € | |
| Wyróżnienia | ||||
| Wyróżniony | Kraj | Wysokość nagrody | Fundator nagrody | |
| Dmitrij Abłogin | Szablon:Państwo | 1000 € | Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego | |
| Antoine de Grolée | Szablon:Państwo | 1000 € | ||
| Nagrody specjalne | ||||
| Nagroda | Nagrodzony | Kraj | Wysokość nagrody | Fundator nagrody |
| Najlepsze wykonanie mazurków | Krzysztof Książek | Szablon:Państwo | 3000 € | Polskie Radio |
| Nagrody pozaregulaminowe | ||||
| Nagroda dla laureata pierwszej nagrody konkursu | Tomasz Ritter | Szablon:Państwo | 10 000 zł | Firma „Siemaszko” ze Szczecina |
| Nagroda dla pianisty reprezentującego Polskę, najwyżej ocenionego przez jury | Tomasz Ritter | Szablon:Państwo | 5000 € | PKN Orlen |
Zwycięzca Tomasz Ritter[4] wykonał podczas konkursu następujące utwory:
| Etap I | Etap II | Finał | |||
| 6 września | 10 września | 13 września | |||
| Utwór | Fort. | Utwór | Fort. | Utwór | Fort. |
| Karol Kurpiński Polonez d-moll Fryderyk Chopin Polonez gis-moll op. posth Fryderyk Chopin Etiuda e-moll op. 25 nr 5 Fryderyk Chopin Ballada f-moll op. 52 Johann Sebastian Bach DWK I - Preludium i fuga es-moll (BWV 853) |
Bu Bu P P P |
Polonez cis-moll op.26 nr 1 Polonez es-moll op.26 nr 2 Mazurek gis-moll op. 33 nr 1 Mazurek C-dur op. 33 nr 2 Mazurek D-dur op. 33 nr 3 Mazurek h-moll op. 33 nr 4 Sonata h-moll op. 58 |
P P P P P P É |
Koncert fortepianowy f-moll op. 21 | P |
Media
Konkurs był przekazywany i transmitowany przez telewizję, radio oraz internet[29][7].
- telewizja: TVP1, TVP Kultura;
- radio: Polskie Radio Program II;
- internet: strona konkursu ( http://www.iccpi.pl ), aplikacja mobilna na systemy operacyjne iOS i Android, kanał YouTube.
Zobacz też
Uwagi
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Szablon:Cytuj
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Szablon:Cytuj
- ↑ 3,0 3,1 Szablon:Cytuj
- ↑ 4,0 4,1 Szablon:Cytuj
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Szablon:Cytuj
- ↑ 6,0 6,1 Szablon:Cytuj
- ↑ 7,0 7,1 Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ 18,0 18,1 Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ 22,0 22,1 22,2 Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ 25,0 25,1 Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
- ↑ 28,0 28,1 Szablon:Cytuj
- ↑ Szablon:Cytuj
Błąd rozszerzenia cite: Znacznik <ref> o nazwie „EA”, zdefiniowany w <references>, nie był użyty wcześniej w treści.