Skałoszczur właściwy

Szablon:Wyróżnienie Szablon:Zwierzę infobox Skałoszczur właściwySzablon:R, skałoszczur skalnySzablon:R (Petromus typicus) – gatunek afrykańskiego gryzonia z monotypowego współcześnie rodzaju skałoszczurSzablon:R (Petromus) i monotypowej rodziny skałoszczurowatychSzablon:R (Petromuridae), zamieszkujący skaliste obszarySzablon:R zachodniej części Afryki Południowej, Namibii, południowo-zachodniej AngoliSzablon:R oraz północno-zachodni region Kraju Przylądkowego w Południowej AfryceSzablon:R.

Systematyka

Petromus typicus zaliczany jest do rodziny skałoszczurowate (Petromuridae). W literaturze zoologicznej wyróżniono piętnaście podgatunków występujących na stosunkowo małym terenieSzablon:R, jednak nie wszystkie są akceptowane przez taksonomów jako odrębne podgatunkiSzablon:R.

Analizy genetyczne wykazały bliskie pokrewieństwo rodzin Petromuridae i ThryonomyidaeSzablon:R. Postulowano nawet umieszczenie obu rodzin w jednej wspólnej nadrodzinie Thryonomyoidea. Najnowsze ustalenia lokują jednak rodzinę Petromuridae w nadrodzinie PetromuroideaSzablon:R.

Opisano liczne formy i podgatunkiSzablon:R, ale wstępne pomiary czaszki wykazują, że P. typicus jest gatunkiem monotypowym, chociaż potrzebne są analizy filogenetyczne, aby to potwierdzićSzablon:R.

Nazewnictwo

Oprócz nazw Petromus i Petromuridae w literaturze czasem stosowane są nazwy Petromys i PetromyridaeSzablon:R.

Nazewnictwo łacińskie

Nazwa rodzajowa Petromus pochodzi od greckich słów: petra (πέτρα), oznaczającego „skałę”, oraz mys (μυς), znaczącego „mysz”Szablon:R, i najprawdopodobniej nawiązuje do skalistego środowiska zajmowanego przez to zwierzę. Nazwa gatunkowa pochodzi od Szablon:Łac. „typowy, typ”, od gr. τυπικος tupikos „typowy, zgodnie z typem”, od τυπος tupos „typ”.

Nazewnictwo narodowe

Lokalnie używane są nazwy rock rat, dassie rat i noki. Noki pochodzi z dialektu ludu Khoikhoi. Badacze chętnie używają tej nazwy, bowiem pozwala na uniknięcie pomyłek pomiędzy dassie-rat a rock-dassie (góralkiem skalnym) – ssakiem z rodziny góralkowatych. W języku niderlandzkim, którego używali przybywający z Europy osadnicy z okolic Kapsztadu, słowo dassie oznacza borsukaSzablon:R.

Genetyka

Andrea Mess i Manfred AdeSzablon:R zwracają uwagę na dużą zbieżność cech plezjomorficznych tego gatunku z Hystricognathi.

Budowa ciała

Morfologia

Petromus typicus bywa w literaturze określany jako podobny do wiewiórkiSzablon:R, ale bez puszystego ogonaSzablon:R. Zachowuje duże podobieństwo do innych jeżozwierzokształtnych – w tym południowoamerykańskich koszatniczek. Budowa ciała niska, nieco przysadzista. Tułów dorosłego osobnika ma 140–200 mm długościSzablon:R, ogon 130–180 mm, a waży 100–300 gSzablon:RSzablon:R.

Skałoszczur właściwy ma czarne, długie wibryssy, beżowy nos, wąskie łapy i pazury. Rinarium jest mocno zredukowaneSzablon:R. Przednie łapy mają cztery palce, a tylne pięć. Sierść miękka w dotyku, rośnie w kępkach po 3–5 włosów. Nie ma podszerstka, więc włos okrywowy jest sztywny i wyprostowany. Kolor sierści zlewa się z barwą skał, część grzbietowa ma szary odcień, a brzuszna szaro-beżowy, śniady lub pomarańczowo-beżowy. Sierść na ogonie jest rzadka, krucha i łatwo łamliwaSzablon:R. Sporadycznie umaszczenie może być brązowe, szare czy nawet czarneSzablon:R.

Morfologicznie P. typicus jest dobrze przystosowany do życia w specyficznym terenie. Głowa jest bocznie spłaszczonaSzablon:R, ciało gibkie, szkielet giętki i elastyczny, co ułatwia przeciskanie się przez szczeliny. Sutki samic (3 pary, rzadziej 2), są ulokowane wysoko, na bokach, co umożliwia karmienie młodych podczas leżenia na brzuchu czy chowania w szczelinach. Przysadzista budowa ciała jest zgodna z charakterem poruszania się. Skałoszczur właściwy nie skacze, ale biegaSzablon:R.

Petromus typicus ma uzębienie o charakterze hypsodontycznym (wysokokoronowe), co oznacza zęby o krótkich korzeniach i masywnej koronie. Wzór zębowy: $\frac{1013}{1013}$Szablon:R.

Anatomia

Żołądek jest duży, zakrzywiony, pofałdowanySzablon:R, kątnica duża w przekroju i podzielonaSzablon:R.

Fizjologia

Niedobór wody jest typową cechą Pustyni Namib od milionów latSzablon:R. P. typicus są więc doskonale przystosowane pod względem morfologii do funkcjonowania w takich warunkach. Mogą zdobywać wodę znajdującą się w szczelinach skalnych, wciskając się do nich, co ułatwiają bocznie spłaszczona czaszka, elastyczne żebra i boczno-grzbietowe sutkiSzablon:R.

Tryb życia

Skałoszczur właściwy prowadzi dzienny tryb życiaSzablon:R. Żyje w skalistym terenieSzablon:R, chętnie na skalistych zboczach gór, wzgórz i urwisk, które dają schronienie. Z kryjówek wyłania się rano lub późnym popołudniem, choć czasem jest aktywny także w czasie silnego operowania słońca. Lubi wygrzewać się w gorące dni, ale zazwyczaj pod osłoną skał, które go chronią przed atakiem sokołowychSzablon:R. Petromus typicus wiedzie samotniczy tryb życia lub żyje w parachSzablon:R, lubi spędzać czas na baraszkowaniu i zabawachSzablon:R.

Zoolodzy zaobserwowali sporadycznie występujące nieco dziwne zachowanie polegające na wsparciu się na usztywnionym, zagiętym ogonie i na przednich łapach (ang. tail stand), podczas gdy łapy tylne wykonują swobodne ruchy w powietrzu i bębnią o ziemięSzablon:RSzablon:R. Znaczenie tego zachowania nie jest wyjaśnione.

Cykl życiowy

Mało jest informacji na temat cyklu rozmnażania P. typicusSzablon:R. Cykl rozrodczy ma miejsce tylko raz w roku i zaczyna się zazwyczaj przed porą deszczową, czyli w listopadzie–grudniu (zapłodnienie)Szablon:R. Ciąża trwa około 3 miesięcy, rodzi się 1–3 młodych, zwykle 2Szablon:R. Młode – dość duże i pokryte sierściąSzablon:R – rodzą się więc raz w roku w okresach letnich: grudzień–styczeńSzablon:R. To okres korzystny dla wykarmiania młodych mlekiem przez samice, bowiem wówczas roślinność zawiera więcej wody, co jest niezbędne dla prawidłowej laktacjiSzablon:R. Młode pozostają pod opieką matki przez trzy tygodnie, a po około 2 tygodniach życia zaczynają zjadać stały pokarmSzablon:R. Dorosłe i w pełni samodzielne stają się po 9 miesiącach życiaSzablon:R. Podczas przeprowadzanych badań policzono gęstość występowania P. typicus. Na 6 ha terenu doliczono się 15 osobnikówSzablon:R.

Głos

P. typicus używają dźwięków do komunikowania się między sobą. Podczas spokojnego buszowania w zaroślach jeden wydany gwizd potrafi zaalarmować i poderwać wszystkie żerujące w okolicy osobniki do ucieczki do szczelin skalnych. Na swoje sygnały alarmowe wzajemnie reagują zarówno noki jak i góralki skalneSzablon:R.

Rozmieszczenie geograficzne

P. typicus występuje w skalistych częściach wzgórz i gór zachodniej części Afryki Południowej: Namibii, południowo-zachodniej AngoliSzablon:RSzablon:R oraz północno-zachodnim regionie Kraju Przylądkowego w Południowej Afryce. Zamieszkuje regiony, gdzie średnia roczna suma opadów przekracza 25 mmSzablon:R.

Kopalne ślady występowania przodków Petromus

Paleontolodzy znaleźli przed laty ślady Petromus z okresu miocenu w górach Otavi, w bantustanie Kaokoland w północnej Namibii. Dotychczas jednak opisany został jedynie jeden gatunek Petromus minor, którego ślady z późnego pliocenu odkryto w Taung. Uzębienie P. minor pasuje dokładnie do współczesnego przedstawiciela rodzaju PetromusSzablon:R.

Ekologia

Petromus typicus jest roślinożercąSzablon:RSzablon:R. Przeważnie żywi się graminoidamiSzablon:R, czyli roślinami jednoliściennymi o pokroju trawiastym, mszakami i porostami. Dieta zróżnicowana jest jednak pod względem gatunków roślin, jakości i ilościSzablon:R.

Skałoszczur właściwy szuka pożywienia na ziemi i wśród niskich krzewówSzablon:R. Badacze zwracają uwagę, że trudno sklasyfikować niektóre z roślin stanowiących pożywienie noki, bowiem ich morfologia podlega znacznym zmianom w tym specyficznym, pozbawionym wody klimacieSzablon:R. W porach suchych podstawę diety stanowią rośliny jednoliścienne – głównie wiechlinowateSzablon:R: Enneapogon scaber, Cenchrus ciliaris, czy Triraphis ramosissima. Stanowią wówczas około 69% ich pożywienia.

Noki chętnie jadająSzablon:R:

• części zielone i łodygi krzewów: Abutilon angulatum, Abutilon fruticosum, Abutilon ramosum Hibiscus micranthus,
• części zielone krzewów: Blepharis obmitrata, Dichrostachys cinera, Grewia flavescens, Grewia tenax, Helinus integrifolius, Lycium basciifolium, Solanum rigescentoides,
• części zielone drzewa Acacia erubescens,
• kwiaty krzewu Adenolobus garipensis,
• kwiaty roślin zielnych – między innymi Bidens biternata,
• części zielone roślin zielnych: Cyphostemma omburense, Talinum arnotii oraz portulaki (Portulaca sp.),
• kwiaty drzew: Boscia albitrunca i Sterculia africana,
• części zielone i suche oraz owoce Grewia bicolor,
• owoce krzewu Grewia flava.

P. typicus umie przeżuwać. Je wielokrotnie w ciągu dniaSzablon:R, szczególnie chętnie źdźbła siana, bo jest łatwo dostępne. Podczas posiłku Petromus trzyma pożywienie w przednich łapachSzablon:R.

Szczególne, suche środowisko życia gatunku sprawia, że jest on dobrze przystosowany do znoszenia braku wody. Metabolizm noki jest wolniejszy o 25%, niż powinien wynikać z jego wagiSzablon:R. W 75% badanych przypadkówSzablon:R P. typicus wybierał te części roślin, które są mu w stanie dać większą ilość wody. Zjadając łodygi traw wybierał zwykle dolną część, odrzucając górną, wysuszonąSzablon:R. Ze względu na stosunkowo niską jakość pożywienia dostępnego na wolności noki stosują dwuetapową metodę trawienia pokarmu – cekotrofię. Dzięki temu zwiększają wykorzystanie składników odżywczych pokarmu i wody. Noki wydalają dwa typy kału, przy czym bardziej miękki na ogół natychmiast zjadająSzablon:R.

Zależności międzygatunkowe

P. typicus rywalizuje z innym lokalnym drobnym ssakiem, góralkiem skalnym, o kryjówki wśród skał. Ze względu na mniejsze wymiary P. typicus może zajmować mniejsze szczelinySzablon:R. Przedstawiciele obu gatunków wspólnie żerują, odbywa się to bez zachowań agresywnychSzablon:R. Zwierzęta te wzajemnie odbierają i reagują na dźwięki wydawane przez drugie z nich, a ostrzegające przed niebezpieczeństwem. Na P. typicus polują sokołoweSzablon:R, a pasożytują na nich glisty Acanthoxyurus shortridgei monnig, Heteroxynema caferSzablon:R i wszy Scipio tripedatusSzablon:R.

Siedlisko

P. typicus chętnie zamieszkuje skaliste zbocza gór, wzgórz i urwisk. Lubi także osiedlać się w szczelinach odosobnionych wzgórz, zbudowane ze skał twardszych niż skały go otaczające, czyli tzw. inselberg (twardzielce)Szablon:R.

Bibliografia

• Szablon:Cytuj pismo
• Szablon:Cytuj pismo