Tekst źródłowy strony Zapach

{{Inne znaczenia|cechy polegającej na pobudzaniu zmysłu węchu|[[zapach (mechanika kwantowa)|zapach]] – właściwość cząstek elementarnych}}
[[Plik:Smell.jpg|thumb|[[Jan Miense Molenaer]], ''Smell'', 1637]]
{{Wikibooks|Uciążliwość zapachowa}}

'''Zapach''' ([[łacina|łac.]] ''olfactus'', [[Język angielski|ang.]] ''odor'' lub ''odour'', ''smell'', [[Język francuski|fr.]] ''odeur'', [[Język niemiecki|niem.]] ''Geruch'') – w najogólniejszym sensie:
* cecha [[Związek chemiczny|związków chemicznych]] lub ich [[Mieszanina|mieszanin]] ([[odorant]]ów), polegająca na zdolności do pobudzania narządu [[węch]]u, czyli odgrywania roli [[Bodziec (fizjologia)|bodźców]] wywołujących [[wrażenie|wrażenia]] (mówimy np. „Aminy mają zapach rybi”),
* wrażenie węchowe, odbierane w wyniku działania chemicznego bodźca (mówimy np. „Czuję jakiś ładny zapach”).

W języku polskim przez zapach rozumie się często woń przyjemną, jest np. nazwą [[olejek eteryczny|olejków]] dodawanych do potraw<ref name="sjp.pwn.pl" />, ale używa się tego słowa również w sensie woni obojętnej lub przykrej – nieprzyjemne zapachy są nazywane smrodem, odorem lub fetorem<ref group="uwaga">Znaczenie wyrazu „zapach” w przenośni – zobacz np. [http://pl.wikiquote.org/wiki/Zapach Wikicytaty, Tadeusz Gricgier]: „Są dwa sposoby: bić po łapach lub robić wokół kogoś zapach”.</ref><ref name="odory" />.

== Odbieranie wrażeń węchowych i funkcje zapachu ==
{{osobny artykuł|Węch|Kodowanie zapachu}}
[[Plik:Sniffing fur.jpg|thumb|150px|Owieczka '''czuje''' zapach (wrażenie węchowe)]]
[[Plik:Perfume shelf 536pix.jpg|thumb|150px|Artykuły, które '''mają''' zapach (cecha artykułu)]]
Człowiek odczuwa zapachy na skutek wdychania do [[nos]]a powietrza, w którym zawarty jest co najmniej jeden związek wonny w ilości większej od określonego [[Stężenie|stężenia]] minimalnego.
Aby [[pierwiastek chemiczny|pierwiastek]] lub związek chemiczny był wonny, przede wszystkim musi być lotny, czyli musi mieć wystarczająco dużą [[Ciśnienie pary nasyconej|prężność pary]] w temperaturze pokojowej. Kolejne warunki, to zdolność do przenikania przez [[Błona śluzowa|błonę śluzową]], znajdującą się na powierzchni [[nabłonek węchowy|nabłonka węchowego]], oraz do tworzenia kompleksów z białkami [[receptor]]owymi, mieszczącymi się w [[Błona komórkowa|błonie komórek]] węchowych (receptorowych) nabłonka. [[komórka|Komórki]] przekazują informacje o odebraniu bodźca do [[kresomózgowie|węchomózgowia]] i wyższych pięter [[układ nerwowy|centralnego układu nerwowego]].

Liczbę bodźców zapachowych możliwych do rozróżnienia przez człowieka szacuje się na około 10 tysięcy, jednak C. Bushdid i in. przeprowadzili badania, z których wynika, że liczba ta wynosi około biliona<ref>{{Cytuj pismo |autor = C. Bushdid, M. O. Magnasco, L. B. Vosshall, A. Keller |tytuł = Humans Can Discriminate More than 1 Trillion Olfactory Stimuli |url = http://www.sciencemag.org/content/343/6177/1370.full.pdf |czasopismo = Science |wolumin = 343 |strony = 1370–1372 |data = 2014 |doi = 10.1126/science.1249168}}</ref>

Ogromna większość lotnych związków chemicznych ma zapach – mniej lub bardziej intensywny. Do nielicznych [[Substancja chemiczna|substancji]] bezwonnych należą gazy, które stale występują w [[powietrze|powietrzu]], takie jak [[tlen]], [[azot]], [[dwutlenek węgla]], [[argon]], [[Hel (pierwiastek)|hel]] lub [[para wodna]]. Dzięki temu jest możliwe pełnienie przez nabłonek węchowy roli [[czujnik|detektora]], który przekazuje do [[Układ nerwowy#Analizatory wrażeń zmysłowych|węchowego analizatora]] informacje o otoczeniu, np. o obecności w powietrzu śladowych ilości [[substancje semiochemiczne|substancji semiochemicznych]]. Jest to funkcja węchu, ważna z punktu widzenia [[Zależności międzygatunkowe|interakcji międzygatunkowych]] i [[interakcje wewnątrzgatunkowe|wewnątrzgatunkowych]] we wszystkich ziemskich ekosystemach. Odgrywa też ważną rolę w życiu współczesnego człowieka (sygnały ostrzegawcze o [[zanieczyszczenie powietrza|toksycznych zanieczyszczeniach powietrza]], informujące o jakości pożywienia itp.).

Rodzaj i intensywność zapachu określonej próbki (np. [[owoc]], mydło, wykładzina podłogowa) zależy od tego:
* jakie lotne związki są uwalniane z jego powierzchni i w jakich ilościach (jakie są prężności pary składników materiału w temperaturze otoczenia),
* jak wdychane powietrze, zawierające określone zanieczyszczenia, zostanie zakwalifikowane przez biologiczny analizator chemicznego bodźca – węch zwierzęcia lub człowieka.

Poszukiwania związku między subiektywną charakterystyką wrażenia i obiektywną charakterystyką bodźca wchodzą w zakres psychofizyki oraz innych nauk, objętych zainteresowaniami [[Kognitywistyka|kognitywistyki]]. Badania mechanizmów powstawania pozytywnych lub negatywnych emocji, wywoływanych przez bodźce węchowe, są prowadzone m.in. z użyciem [[Funkcjonalne obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego|fMRI]] – obrazowania zmian aktywności lewej lub prawej części [[Kora przedczołowa|kory przedczołowej]], związanych z odczuwaniem emocji o różnej [[jakość hedoniczna|jakości hedonicznej]] (hamujących spontaniczne stany emocjonalne, związane z aktywnością [[podwzgórze|podwzgórza]] i [[układ limbiczny|układu limbicznego]]){{r|Henkin-Levy-wsp-1999|Henkin-Levy-2001|Henkin-Levy-2002}}.

== Psychofizyka węchu ==
{{osobny artykuł|Testy psychofizyczne}}
[[Psychofizyka]] zajmuje się zależnościami wrażeń zmysłowych (sfera [[psychika|psychiki]]) od wielkości i rodzaju [[Bodziec (fizjologia)|bodźców]], które je wywołują (fizycznych lub chemicznych). Cechy wrażeń zmysłowych są określane metodami [[Analiza sensoryczna|analizy sensorycznej]], a wielkości bodźców – z użyciem odpowiednich [[przyrząd pomiarowy|przyrządów pomiarowych]]. W przypadku badań dotyczących węchu pomiary wielkości bodźca są wykonywane z użyciem różnych klasycznych analizatorów [[Stężenie|stężenia]] zanieczyszczeń powietrza (np. [[chromatografia gazowa|chromatografów gazowych]]) albo specyficzną metodą [[olfaktometria|olfaktometrii]] dynamicznej (pomiary [[stężenie zapachowe|stężenia zapachowego]]).

W zakres psychofizyki węchu wchodzą na przykład:
* oznaczenia wartości progów węchowej wyczuwalności (czystych związków chemicznych i mieszanin),
* określanie zależności między wynikami jakościowych i ilościowych analiz próbek powietrza (obiektywna charakterystyka bodźca) a cechami zapachu (wrażenia):
** intensywnością (np. psychofizyczne [[prawo Webera-Fechnera]], modele interakcji węchowych),
** rodzajem (charakterem) zapachu (do jakich znanych wzorców jest podobny),
** jakością hedoniczną (jak bardzo jest przyjemny lub nieprzyjemny).

=== Próg węchowej wyczuwalności ===
==== Progi wyczuwalności czystych związków chemicznych ====
[[Próg wyczuwalności zapachu|Próg węchowej wyczuwalności]] związku chemicznego to stężenie, przy którym zapach staje się wyczuwalny. [[Testy psychofizyczne#Badania progów percepcji|Badania progów percepcji]] są wykonywane „metodami limitów” lub metodą „testów różnicowych” – parzystych, trójkątowych i innych (zob. [[analiza sensoryczna]]). Ze względu na zmienność wrażliwości węchu testy sensorycznej wrażliwości trzeba przeprowadzać wielokrotnie, ograniczając do minimum wpływ innych zewnętrznych bodźców. Przyjęto, że próg indywidualny odpowiada stężeniu zanieczyszczenia w próbce, przy którym prawdopodobieństwo wyczucia zapachu przez osobę oceniającą wynosi 0,5. Rozpoznanie zapachu jest możliwe po około dziesięciokrotnym zwiększeniu stężenia związku w powietrzu.

Dostępne w piśmiennictwie wartości progów wyczuwalności są bardzo zróżnicowane{{r|Amoore1983|Devos1990}}, co ilustrują poniższe przykłady, zaczerpniętymi z obszernego opracowania J. Amoore’a{{r|Amoore1983}}. Amoore zgromadził źródłowe dane z lat 1909–1983, dotyczące kilkuset związków występujących w atmosferze przemysłowej. Celem pracy było określenie możliwości uznawania zapachu za sygnał alarmowy, ostrzegający o zagrożeniu chemicznym.

{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! Nazwa związku
! [[Masa molowa|Masa mol.]] [g/mol]
! Wzór sumaryczny
! Liczba danych źródłowych
! Próg – [[średnia geometryczna|średnia geom.]] <nowiki>[</nowiki>[[Sposoby zapisu bezwymiarowego stosunku dwóch wielkości|ppm]]]
! śr. geom. / [[odchylenie standardowe|SD]]
! śr. geom. * SD
|-
|align=left| [[Siarkowodór]] || 34,1 || {{Chem2|H2S}} || 26 || 0,008 || 0,0054 || 0,0122
|-
|align=left| [[Amoniak]] || 17,0 || {{Chem2|NH3}} || 13 || 5,20 || 2,6 || 10,4
|-
|align=left| [[Ozon]] || 48,0 || {{Chem2|O3}} || 6 || 0,045 || 0,024 || 0,0855
|-
|align=left| [[Disiarczek węgla|Dwusiarczek węgla]] || 76,1 || {{Chem2|CS2}} || 6 || 0,11 || 0,058 || 0,209
|-
|align=left| [[Kwas mrówkowy]] || 46,0 || {{Chem2|HCOOH}} || 9 || 49,0 || 25,8 || 93,1
|-
|align=left| [[Metanol]] || 32,0 || {{Chem2|CH3OH}} || 17 || 100 || 50 || 200
|-
|align=left| [[Metanotiol]] || 48,1 || {{Chem2|CH3SH}} || 10 || 0,002 || 0,0008 || 0,0032
|-
|align=left| [[Metyloamina]] || 31,1 || {{Chem2|CH3NH2}} || 5 || 3,20 || 0,7 || 14,7
|-
|align=left| [[Cyjanowodór]] || 27,0 || {{Chem2|HCN}} || 5 || 0,58 || 0,3 || 1,1
|-
|align=left| [[Etanol]] || 46,1 || {{Chem2|C2H5OH}} || 18 || 84,0 || 46,7 || 151
|-
|align=left| [[Etanotiol]] || 62,1 || {{Chem2|C2H5SH}} || 13 || 0,001 || 0,00038 || 0,0015
|-
|align=left| [[Aceton]] || 58,1 || {{Chem2|(CH3)2CO}} || 28 || 13,0 || 8,13 || 20,8
|-
|align=left| [[Trimetyloamina]] || 59,1 || {{Chem2|(CH3)3N}} || 4 || 0,0004 || 0,0003 || 0,0006
|-
|align=left| [[Dietyloamina]] || 73,1 || {{Chem2|(C2H5)2NH}} || 7 || 0,130 || 0,045 || 0,38
|-
|align=left| [[Pirydyna]] || 79,1 || {{Chem2|C5H5N}} || 25 || 0,170 || 0,12 || 0,24
|-
|align=left| [[Chlorobenzen]] || 112,6 || {{Chem2|C6H5Cl}} || 8 || 0,680 || 0,43 || 1,09
|-
|align=left| [[Nitrobenzen]] || 123,1 || {{Chem2|C6H5NO2}} || 15 || 0,018 || 0,01 || 0,031
|-
|align=left| [[Benzen]] || 78,1 || {{Chem2|C6H6}} || 23 || 12,0 || 7,5 || 19,2
|}

Zestawienie ma charakter orientacyjny. Dotyczące poszczególnych związków dane źródłowe są bardzo zróżnicowane (SD – odchylenie standardowe średniej geometrycznej). Jest to konsekwencją stosowania – w ubiegłych latach – różnych procedur pomiarowych lub odczynników o niepotwierdzonej czystości (niezbędna dokładność analiz jest trudna do osiągnięcia nawet obecnie).

[[Plik:Olfaktometr TO7.jpg|thumb|200px|Pomiar progu wyczuwalności n-butanolu przy olfaktometrze TO7]]
[[Plik:Triangle odor bag test.JPG|thumb|200px|Japoński test trójkątowy w ZUT-Szczecin]]
Od roku 2003 w Europie oznaczenia indywidualnych i zespołowych progów wyczuwalności zapachu są wykonywane zgodnie z normą EN 13725 (PN-EN 13725:2007) metodą [[Olfaktometria|olfaktometrii]] dynamicznej<ref name="PN-EN 13725">{{cytuj stronę |url = http://sklep.pkn.pl/pn-en-13725-2007p.html |tytuł = Jakość powietrza. Oznaczanie stężenia zapachowego metodą olfaktometrii dynamicznej |autor = Polski Komitet Normalizacyjny, NKP 280 |opublikowany = PKN Warszawa, 2007 |język = |archiwum = https://web.archive.org/web/20140727005009/http://sklep.pkn.pl/pn-en-13725-2007p.html |zarchiwizowano = 2014-07-27 |data dostępu = 2015-11-21}}</ref>, w Japonii – metodą rozcieńczeń statycznych (testy trójkątowe)<ref name="E-szkoła japan test">{{Cytuj stronę |url = http://www.odory.zut.edu.pl/szkola-olfaktometrii/e-szkola/wyklady-blok-b/b29-japonski-test-trojkatowy.html |tytuł = E-Szkoła olfaktometrii – Japoński test trójkątowy |opublikowany = Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie |data dostępu = 2010-09-21}}</ref>. Wyniki, uzyskiwana z użyciem obu technik, są podobne<ref name="Ueno Barcelona 2009">{{cytuj pismo |nazwisko = Ueno |imię = H. |nazwisko2 = Amano |imię2 = S. |nazwisko3 = Merecka |imię3 = B. |nazwisko4 = Kośmider |imię4 = J. |autor link4 = Joanna Kośmider |tytuł = Difference in the odor concentrations measured by the triangle odor bag method and dynamic olfactometry |czasopismo = Water Science & Technology |doi = 10.2166/wst.2009.112 |pmid = 19380999 |wolumin = 59 |numer = 7 |strony = 1339–1342 |data = 2009 |język = en |data dostępu =}}</ref>.

W czasie badań wykonywanych metodą olfaktometrii dynamicznej grupa osób wielokrotnie porównuje zapach strumienia powietrza zawierającego różne – znane – ilości badanego zanieczyszczenia z zapachem jednego lub dwóch (test „parzysty” lub „trójkątowy”) strumieni powietrza czystego. Zadaniem oceniających jest wskazanie, który z porównywanych strumieni zawiera odorant. Wynikiem testu jest najmniejsza z wartości stężenia, przy których wskazania są poprawne. Indywidualne progi wyczuwalności (symbol ITE –''Individual Threshold Estimate'') są zdefiniowane statystycznie, jako średnie geometryczne ze zbioru 10-20 kolejnych wyników pomiarów (wykonywanych w czasie kilku sesji). Umożliwia to określenie – charakterystycznego dla badanej osoby – zakresu zmienności progu pod wpływem zmian nastroju i okoliczności zakłócających percepcję (np. hałas, zdenerwowanie itp.).

Próg wyczuwalności zapachu związku chemicznego – oznaczany symbolem c<sub>th</sub> (th – ''threshold''; {{lang|en}} „próg”) – jest średnią geometryczną z określonej liczby wartości ITE. Mogą to być wartości „grupowe” lub „zespołowe”. Pojęcie „zespół” odnosi się do grupy osób, które mają podobną wrażliwość węchu na zapach n-butanolu. Muszą spełniać kryteria selekcji, określone w normie (średnia z ITE<sub>n-butanol</sub> w zakresie 20-80 [[Sposoby zapisu bezwymiarowego stosunku dwóch wielkości|ppb]], odchylenie standardowe większe od wartości wskazanej w normie).

==== Próg wyczuwalności zapachu mieszanin ====
Zestawienia wiarygodnych wartości c<sub>th</sub> [ppm] czystych związków chemicznych nie umożliwiają przewidywania zapachu ich mieszanin z innymi związkami. W mieszaninach odorantów występują tzw. interakcje węchowe (wzajemne wzmocnienie, osłabienie lub maskowanie). Ogranicza to możliwości wykorzystywania węchu jako „osobistego urządzenia”, ostrzegającego przed zagrożeniem chemicznym<ref name="Medycyna pracy">{{cytuj pismo |nazwisko = Kośmider |imię = J. |tytuł = Adaptacja węchowa – czynnik ograniczający ostrzegawczą rolę zapachu |czasopismo = Medycyna Pracy |wolumin = 4 |wydanie = 3 |strony = 148–153 |rok = 1990 |język =}}</ref>.

Szczególnym rodzajem interakcji jest współdziałanie dwóch rodzajów substancji bezwonnych, które mogą wywoływać wrażenie węchowe, jeżeli występują w powietrzu równocześnie (Z. Zou i L.B. Buck, 2006)<ref name="Zou Zihua Buck 2006">{{cytuj pismo |nazwisko = Zou |imię = Zhihua |nazwisko2 = Buck |imię2 = Linda B. |tytuł = Combinatorial effects of odorant mixes in olfactory cortex |czasopismo = Science |pmid = 16527983 |wolumin = 311 |strony = 1477–1481 |rok = 2006 |issn = 0036-8075 |język = en |data dostępu = 2014-10-24}}</ref>.

Badania rodzajów interakcji węchowych są prowadzone od bardzo dawna, jednak dotychczas nie doprowadziły do wyjaśnienia mechanizmu tych procesów<ref name="Berglund" /><ref name="Model analizatora 2003">{{cytuj pismo |nazwisko = Kośmider |imię = J. |tytuł = Model analizatora intensywności zapachu |czasopismo = [[Archives of Environmental Protection|Archiwum Ochrony Środowiska]] |wolumin = 29 |numer = 3 |strony = 17–30 |data = 2003 |język =}}</ref>.

Obiektami badań doświadczalnych są najczęściej próbki powietrza zawierającego zaledwie dwa lub trzy rodzaje odorantów, takie jak: siarkowodór-amoniak-metyloamina<ref name="Hill Barth">{{cytuj pismo |nazwisko = Hill |imię = D.T. |nazwisko2 = Barth |imię2 = C.L. |tytuł = Quantitative Prediction of Odor Intensity |czasopismo = Trans. of ASAE |wolumin = 19 |numer = 5 |strony = 939–944 |data = 1976 |język = en}}</ref>, cykloheksan i cykloheksanon<ref name="cyclohexane-cyclohexanone">{{cytuj pismo |nazwisko = Kośmider |imię = J. |nazwisko2 = Zamelczyk-Pajewska |imię2 = M. |nazwisko3 = Wyszyński |imię3 = B. |tytuł = Odour of mixtures of cyclohexane and cyclohexanone |url = |czasopismo = Archiwum Ochrony Środowiska |wolumin = 28 |numer = 2 |strony = 29–43 |data = 2002 |język = en |data dostępu =}}</ref>, aceton-kwas octowy-octan etylu<ref name="odory" /> i inne. Tabela poniżej ilustruje wielokrotnie opisywane zjawisko, że związki czyste mają niższy próg wyczuwalności, niż związki z domieszkami (progi oznaczano [[Olfaktometria#Ekstrapolacyjna metoda wyznaczania wartości stężenia zapachowego|metodą ekstrapolacyjną]] (nie zgodną z PN-EN 13725))<ref name="cyclohexane-cyclohexanone" />.

{| class="wikitable" style="text-align: center"
! Odoranty
! Proporcja składników mieszaniny (molowo)
! Grupowy próg wyczuwalności c<sub>th</sub>
|-
|align="left"| Cykloheksan || czysty składnik&nbsp;1 || 154 ppm
|-
|align="left"| Cykloheksan-cykloheksanon (mieszanina&nbsp;1) || 98 : 2 || 546 ppm
|-
|align="left"| Cykloheksan-cykloheksanon (mieszanina&nbsp;2) || 95 : 5 || 229 ppm
|-
|align="left"| Cykloheksan-cykloheksanon (mieszanina&nbsp;3) || 86 : 14 || 164 ppm
|-
|align="left"| Cykloheksanon || czysty składnik&nbsp;2 || 10 ppm
|}

==== Adaptacja węchowa ====
[[Plik:Adaptacja.svg|thumb|200px|Zmiany progu wyczuwalności zapachu i intensywności wrażenia spowodowane stopniowym wzrostem stężenia odoranta]]
Czynnikiem ograniczającym możliwości uznania zapachu za sygnał alarmowy jest [[adaptacja sensoryczna]]. Przebywając w pomieszczeniu, w którym stężenie toksycznego związku stopniowo rośnie, możemy nie wyczuć jego zapachu, mimo wielokrotnego przekroczenia progu wyczuwalności, określanego zgodnie z normą w czystym laboratorium<ref name="Medycyna pracy" />. Rysunek ilustruje sytuację, gdy wzrost stężenia odoranta ma charakter schodkowy. Adaptacja sprawia, że po chwili zapach ten przestaje być wyczuwalny. Próg podwyższa się do poziomu równego wartości stężenia w otoczeniu, które analizator węchowy zaczyna uznawać za naturalne tło dla innych bodźców. Zauważalny jest tylko kolejny wzrost stężenia (ponad nowy próg wyczuwalności). Odczuwane wrażenie jest wtedy dużo słabsze od tego, które byłoby odebrane bez wcześniejszej adaptacji. Podobnie przebiega adaptacja wzroku do zmieniającego się oświetlenia.

=== Intensywność zapachu ===
==== Prawo Webera-Fechnera i prawo Stevensa ====
Powszechnie wiadomo, że zapachy występujące w otoczeniu człowieka – pożądane lub niepożądane – z różną szybkością zanikają w miarę rozcieńczania czystym powietrzem (są mniej lub bardziej „uporczywe”).
Najczęściej stosowane równania matematyczne, opisujące tę zależność intensywności zapachu od stężenia odorantów, są wyrazem praw psychofizycznych o charakterze ogólnym (dotyczących percepcji wszystkich wrażeń zmysłowych). Stosowane są dwa rodzaje funkcji:
* logarytmiczna, wynikająca z prawa Webera-Fechnera:
:: <math>S = k_\mathrm{WF} \log(c/c_\mathrm{th}),</math>
* potęgowa, wynikająca z prawa Stevensa:
:: <math>S = k_\mathrm{S} \cdot c^\mathrm{n}.</math>

[[Plik:Prawa W i S przykl.svg|thumb|350px|Prawa psychofizyczne [[Prawo Webera-Fechnera|Webera-Fechnera]] i Stevensa – a wyniki ocen intensywności zapachu]]
Zastosowane symbole oznaczają:
* <math>S</math> – intensywność zapachu, określana różnymi metodami skalowania (popularne techniki [[analiza sensoryczna|analizy sensorycznej]])
* <math>c_\mathrm{th}</math> – [[próg wyczuwalności zapachu]],
* <math>k_\mathrm{S},</math> <math>k_\mathrm{WF},</math> <math>\mathrm{n}</math> – stałe empiryczne (indywidualna cecha węchu człowieka, różne wartości dla różnych odorantów).

Na rysunku przedstawiono wyniki ocen intensywności zapachu powietrza zawierającego różne ilości czterech związków chemicznych (źródło – tab. 3.4 w podręczniku „Odory”, PWN 2002<ref name="odory" />).

Zmienną niezależną (x) jest – na każdym z wykresów – logarytm ze stężenia zanieczyszczenia. Zmienną zależną jest intensywność zapachu (prosta oczekiwana według Webera-Fechnera) oraz logarytm intensywności (prosta oczekiwana według Stevensa). Wskazanie prawa, które lepiej odpowiada wynikom oznaczeń (punkty), utrudnia niewielka powtarzalność ocen intensywności zapachu<ref name="ArchOchrŚrod 2002">{{cytuj pismo |nazwisko = Kośmider |imię = J. |nazwisko2 = Wyszyński |imię2 = B. |tytuł = Relationship between odour intensity and odorant concentration: logarithmic or power equation |url = |czasopismo = Archiwum Ochrony Środowiska |wolumin = 28 |numer = 1 |strony = 29–41 |data = 2002 |język = en}}</ref><ref name="ArchOchŚrod 2004">{{cytuj pismo |nazwisko = Kośmider |imię = J. |nazwisko2 = Sosialuk |imię2 = M. |tytuł = Zależność intensywności zapachu od stężenia odorantów |czasopismo = Archiwum Ochrony Środowiska |wolumin = 30 |numer = 2 |strony = 3–16 |data = 2004 |język =}}</ref><ref name="ArchOchrŚrod 2005">{{cytuj pismo |nazwisko = Kośmider |imię = J. |nazwisko2 = Sosialuk |imię2 = M. |nazwisko3 = Krajewska |imię3 = B. |tytuł = Odour Intensity Close to Detection Threshold |czasopismo = Archiwum Ochrony Środowiska |wolumin = 31 |numer = 2 |strony = 3–14 |data = 2005 |język = en}}</ref>.

==== Modele interakcji węchowych ====
Modelami interakcji węchowych są nazywane równania empiryczne, które opisują zależność intensywności zapachu powietrza zawierającego mieszaniny zanieczyszczeń od:
* intensywności zapachu, który wywołałyby składniki mieszaniny, gdyby występowały pojedynczo (modele psychologiczne),
* stężeń składników mieszaniny i ich psychofizycznych charakterystyk (modele psychofizyczne).
Żaden z licznych opracowanych modeli nie ma charakteru ogólnego<ref name="Berglund" /><ref name="cyclohexane-cyclohexanone" />.

=== Klasyfikacja zapachów według rodzaju ===
==== Historia badań naukowych ====
Próby klasyfikacji zapachów były podejmowane już w starożytności. Znana jest klasyfikacja [[Arystoteles]]a (384–322 p.n.e.), który proponował wyodrębnienie 6 klas, określonych nazwami pochodzącymi od [[Smak (fizjologia)|smaków]], łatwiejszych do nazwania. Jest to związane, jak wiadomo obecnie, z odbieraniem wrażeń smakowych przez pięć różnych receptorów bodźców smakowych<ref name="Madany 2002">{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20130903225538/http://www.inb.uni-luebeck.de/~madany/diplom/diplomarbeit/node12.html |tytuł = Approaches for Mapping the Odor Space |autor = Amir Madany Mamlouk |opublikowany = www.inb.uni-luebeck.de |praca = dyplom |data = 2002-07-03 |język = en |data dostępu = 2010-09-18}}</ref><ref name="Cain 1978">{{cytuj pismo |nazwisko = Cain |imię = W. S |nazwisko2 = Carterette |imię2 = E.C. |nazwisko3 = Friedmann |imię3 = M.P. |tytuł = History of research on smell |url = |czasopismo = Handbook of Perception |wolumin = VIA. Tasting and Smelling |wydanie = |strony = 197–243 |data = |rok = 1978 |issn = |język = en |data dostępu =}}</ref>.
W roku 1752 [[Karol Linneusz|Linneusz]] wyodrębnił siedem klas zapachu: aromatyczny, pachnący, ambrozji, czosnkowy, kozi, odpychający i budzący mdłości. Klasyfikacja Linneusza, w wersji nieco zmienionej w r. 1895 przez Zwaardemakera (9 klas, nieco zmienione nazwy zapachów), była stosowana przez około 100 lat.

Na przełomie XIX i XX wieku podejmowano próby doświadczalnego wykazania, że wymienione zapachy – wyodrębnione na podstawie subiektywnych wrażeń – są „zapachami podstawowymi”. Opierano się na analogii z mechanizmem odbierania barwnych wrażeń wzrokowych. W [[siatkówka (anatomia)|siatkówce]] oka występują trzy rodzaje [[Czopki (anatomia)|czopków]] widzenia dziennego, które zawierają białka (rodopsyna) zmieniające konformację w wyniku absorpcji kwantów promieniowania w trzech pasmach widma widzialnego (trzy barwy podstawowe). Dzięki ich pobudzaniu w różnym stopniu człowiek odbiera całą paletę barw i odcieni.

Zakładano, że pobudzenie niewielkiej liczby rodzajów receptorów „zapachów podstawowych” (6-9) umożliwia komponowanie wszystkich znanych zapachów. Doświadczenia zmierzające do potwierdzenia hipotezy o istnieniu sześciu zapachów podstawowych prowadził niemiecki psycholog Hans Henning (1885–1946). Jako zapachy podstawowe zaproponował on w 1915 roku zapachy: korzenny, kwietny, owocowy, żywiczny, przypalony i gnilny<ref name="Hennig 1916">{{cytuj książkę |nazwisko = Henning |imię = H |tytuł = Der Geruch |wydawca = Barth |miejsce = Leipzig |rok = 1916 |język = de}}</ref>. Jednoznacznego potwierdzenia hipotezy nie uzyskano<ref name="Madany 2002" /><ref name="Cain 1978" /><ref name="Roessner 2008">{{cytuj pismo |autor = Veit Roessner, Aribert Rothenberger and Patricia Duchamp-Viret |tytuł = And what about basic odors? |czasopismo = Behavioral and Brain Sciences |wydawca = Cambridge University Press |wolumin = 31 |strony = 87–88 |data = 2008 |doi = 10.1017/S0140525X08003488}}</ref>.

W latach 1960–1980 bardzo popularna była kolejna hipoteza, dotyczące zapachów podstawowych – w dużo mniejszym stopniu oparta na subiektywnych ocenach podobieństwa zapachu. System [[John E. Amoore|Johna Amoore’a]] i [[Robert Moncrieff|Roberta Moncrieffa]]<ref name="AMOORE-1963" /> jest znany jako teoria stereochemiczna Amoore’a.

Na podstawie przeglądu piśmiennictwa Amoore wykazał, że istnieje siedem najczęściej używanych określeń zapachu czystych związków chemicznych: zapach kamforowy, piżmowy, kwiatowy, miętowy, eteryczny, ostry i gnilny. Stwierdził, że w tak wyodrębnionych grupach znalazły się związki, których modele kulowe mają podobny kształt, uznał więc, że istnieje siedem różnych receptorów zapachów podstawowych, w których znajdują się „gniazdka” o odpowiednim kształcie (model klucza i zamka).

Obecnie wiadomo, że problem percepcji zapachu jest znacznie bardziej skomplikowany. W nabłonku węchowym człowieka znajduje się około 300 różnych białek receptorowych, przy czym nie reagują nie są one selektywne (na obecność jednego związku reaguje nie jeden, lecz kilka lub więcej różnych receptorów ([[Linda B. Buck]], [[Richard Axel]], Nagroda Nobla 2004)). Próby klasyfikacji zapachów, oparte na hipotezie „zapachów podstawowych”, zostały zarzucone.

==== Klasyfikacje zapachów, stosowane w praktyce ====
Podstawą stosowanych w praktyce systemów klasyfikowania zapachów i substancji zapachowych są wyniki:
* oznaczeń [[Lotność (ciecz)|lotności]] substancji (prężności par w ustalonej temperaturze),
* ocen intensywności zapachu w określonych warunkach (np. z użyciem skal punktowych 10-stopniowych),
* ocen podobieństwa rodzaju zapachu do określonych wzorców (np. najbliższe skojarzenie z zapachem naturalnym).

W przemyśle spożywczym wyodrębnia się „słodkie”, „kwaśne” i „słone” (nawiązanie do systemu klasyfikacji Arystotelesa). Przykładami grup „słodkich” są karmelowa, miodowa, cytrusowa, maślana. Większą liczbę grup i podgrup stosuje się, oceniając jakość win z użyciem „{{link-interwiki|The Aroma Wheel|Q=Q95981657}}”. Analogiczne „koła zapachów” są używane w przemyśle kosmetycznym. Nazwy zapachów nazwy wywodzą się zwykle z nazw ziół i kwiatów, z którymi kojarzą się najbardziej, na przykład grupa „różana”, czy grupa „jaśminowa”. Istnieją też katalogi związków posiadających intensywny zapach, ale zakazanych ze względu na [[toksyczność]], silne [[Alergia|alergizowanie]] lub [[Czynnik rakotwórczy|rakotwórczość]]. Dla przykładu – w większości krajów świata jest zakazane stosowanie tanich i silnie pachnących [[Estry|estrów]] [[Kwas octowy|kwasu octowego]] i masłowego.

{| class="wikitable"
! || 1 || 2 || 3 || 4 || 5 || 6 || 7 ||
|-
|align="left"| gruby || ... || A || B || ... || ... || ... || ... ||align="left"| cienki
|-
|align="left"| cichy || ... || A || ... || B || ... || ... || ... ||align="left"| głośny
|-
|align="left"| szorstki || A || ... || ... || ... || ... || ... || B ||align="left"| gładki
|-
|align="left"| stary || ... || ... || ... || B || A || ... || ... ||align="left"| młody
|-
|align="left"| ciężki || ... || B || ... || A || ... || ... || ... ||align="left"| lekki
|}

=== Hedoniczna jakość zapachu ===
{{osobny artykuł|Jakość hedoniczna}}
Najczęściej stosowane metody określania, w jakim stopniu dany zapach jest przyjemny lub nieprzyjemny, polegają na stosowaniu skal punktowych, graficznych lub skal wzorców. Stosowane są metody konsumenckie i eksperckie.

Badania konsumenckie muszą obejmować duże grupy ludzi, ponieważ odczuwane emocje są wybitnie subiektywne (związane czynnikami genetycznymi, osobistymi doświadczeniami życiowymi, zdrowiem, dietą itp.). Badania eksperckie są wykonywane różnymi metodami „profilowania jakości zapachu”. Przykład takiej skali zamieszczono obok. Jest to fragment dużej tabeli, zawierającej liczne skrajne określenia cech różnych bodźców/próbek. Niektóre z nich nie są – w normalnych sytuacjach życiowych – stosowane w odniesieniu do zapachu<ref name="odory" />. Symbole A i B oznaczają zapachy (badane próbki zapachowe), których profile są porównywane.
{{clear}}

== Struktura cząsteczek a zapach ==
Związek między strukturą cząsteczek odorantów a ich zapachem – rodzajem i intensywnością wrażenia przy określonym stężeniu – nie jest do końca wyjaśniony, mimo wieloletnich badań<ref name="Siemion 1974">{{cytuj pismo |nazwisko = Siemion |imię = I. |tytuł = Zależność między zapachem i smakiem związków organicznych i ich budową |czasopismo = Wiadomości chemiczne |wolumin = 28 |wydanie = |strony = 461–478 |rok = 1974 |język =}}</ref>. Określenie zależności zapachu od struktury utrudniają liczne czynniki, np. takie jak:
* bardzo duże zróżnicowanie wrażliwości węchu w populacji (duża rola czynników genetycznych i kulturowych)<ref name="Amoore1983" />.
* duże zmiany indywidualnej wrażliwości węchu w czasie, np. wskutek zmęczenia, stresu lub [[Adaptacja (psychologia)|adaptacji]] do zanieczyszczonego powietrza<ref name="Medycyna pracy" />,
* niezupełna jednoznaczność określeń intensywności i rodzaju zapachu, używanych przez różnych ludzi (nawet fachowców – perfumiarzy)<ref name="Brud 1986">{{cytuj pismo |nazwisko = Brud |imię = W. |tytuł = Word Versus Odourous How Perfumers Communicate |czasopismo = Perfumer-Flavorist |wolumin = 11 |strony = 27–44 |rok = 1986 |język = en}}</ref>,
* brak pewności, czy wrażenie węchowe wywołuje badany związek, czy też jego śladowe zanieczyszczenia (o stężeniach mniejszych od granicy detekcji instrumentalnej).

[[Plik:Benzaldehyde.png|thumb|120px|Aldehyd benzoesowy (benzaldehyd) – zapach migdałowy]]
Za częściowo potwierdzone można uważać stwierdzenia, że związki należące do tych samych grup zapachowych wykazują pewne podobieństwa w budowie chemicznej, dzięki czemu istnieje pewna możliwość przewidywania zapachu na podstawie struktury. Nie jest to wciąż wiedza na tyle pewna, aby było możliwe stosowanie inżynierii molekularnej do „projektowania” zapachów. Wiadomo na przykład, że większość związków z grupy „rybiej” to [[aminy]] drugorzędowe, takie jak [[dimetyloamina]] CH<sub>3</sub>-NH-CH<sub>3</sub>. Wiadomo jednak również, że ze wzrostem stężenia [[trimetyloamina|trimetyloaminy]] jej wyraźny „rybi” zapach staje się podobny do ostrego zapachu [[amoniak]]u. Spore podobieństwa wykazują związki z grupy „miętowej” (prawie wszystkie są pochodnymi benzaldehydu), ale przykładowo w grupie „różanej”, i ogólnie wszystkich innych grupach „kwiatowych”, brak jest prostej korelacji między zapachem i strukturą chemiczną.

Wyjaśnienia wymaga wciąż problem zapachu [[izomeria optyczna|izomerów optycznych]] ([[enancjomery|enancjomerów]]) – związków o strukturze niemal identycznej (takie same grupy funkcyjne, wzór strukturalny, widma absorpcji promieniowania). Struktury cząsteczek tych związków są wzajemnym zwierciadlanym odbiciem ([[izomeria konformacyjna]]). Mimo wielkiego podobieństwa struktury zapach takich izomerów nie jest jednakowy. Różne są też wartości progów węchowej wyczuwalności. Znane przykłady tego rodzaju par izomerów, to izomery [[karwon]]u lub galaksolidu. Na stronie internetowej Leffingwell&Associates zamieszczono liczne inne przykłady, ilustrowane modelami 3D cząsteczek<ref name="Liffingwell chirality">{{cytuj stronę |url = http://www.leffingwell.com/chirality/galaxolide.htm |tytuł = Smell (Olfaction) |nazwisko = Leffingwell |imię = John C. |opublikowany = Leffingwell&Associates 2001-2002 |język = en |data dostępu = 2010-09-07}}</ref>.
Olbrzymia większość związków zapachowych stosowanych w przemyśle, to stosunkowo proste [[związki organiczne]]. Najliczniejszą ich grupę stanowią alkohole [[Związki alifatyczne|alifatyczne]] i [[Związki aromatyczne|aromatyczne]] oraz [[Aldehydy]] i [[Ketony]] aromatyczno-alifatyczne. Znacznie mniej liczna ich grupa to [[estry]] kwasów aromatycznych i [[etery]].

Przykładem masowo stosowanych związków zapachowych są:
* alkohol 2-fenylopropionowy (zapach maślany),
* [[geraniol]] (zapach [[Bodziszek|geranium]]),
* [[citronelol]] (zapach z grupy cytrusowej)[[Plik:Geraniol.png|thumb|120px|[[Geraniol]] – zapach geranium]]
,
* [[mentol]] (zapach [[mięta|miętowy]]),
* [[aldehyd 2-fenylopropionowy]] (zapach różany),
* [[wanilina]] (zapach waniliowy),
* [[Aldehyd benzoesowy|benzaldehyd]] (zapach z grupy miętowej),
* [[acetofenon]] (zapach z grupy miodowej.

Zasadniczo alkohole mają zapach z tzw. nuty świeżej (patrz [[perfumy]]), aldehydy – z nuty średniej, zaś ketony to zazwyczaj składniki nuty bazowej – choć od tych reguł istnieją liczne wyjątki).

Wbrew rozpowszechnionym sądom, w przemyśle stosunkowo rzadko stosuje się [[estry]], a jeśli już, to raczej estry kwasów aromatycznych – a nie alifatycznych – ze względu na to, że estry łatwo ulegają rozkładowi w kontakcie z wilgocią skóry ciała, generując nieprzyjemnie pachnące kwasy alifatyczne.

== Zapachy w przemyśle ==
[[Plik:WomanHomeopathy.jpg|thumb|left|Liczba substancji zapachowych jest bardzo duża]]
Wiele związków chemicznych cechuje silny zapach, który odczuwa olbrzymia większość ludzi. Często wystarczają ich stężenia na poziomie kilku [[Sposoby zapisu bezwymiarowego stosunku dwóch wielkości|ppm]], aby były one wyczuwalne dla człowieka. W niektórych przypadkach wystarczające są stężenia nawet ponad tysiąckrotnie mniejsze<ref name="odory" />.

Tego rodzaju związki są masowo stosowane w przemyśle spożywczym (zob. [[aromaty|aromaty spożywcze]]), środków czystości i przede wszystkim kosmetycznym (zwłaszcza w branży perfumeryjnej) – służą one do nadawania przyjemnego zapachu takim produktom, jak [[proszek do prania|proszki do prania]], [[mydła]], [[Krem (kosmetyk)|kremy]] oraz do produkcji [[perfumy|perfum]] i [[Woda kolońska|wód toaletowych]].

Ze względu na komercyjne znaczenie tych związków prowadzi się na całym świecie szeroko zakrojone ich poszukiwania. Wciąż nowe są wprowadzane na rynek. Podstawowym i pierwotnym źródłem tego rodzaju substancji są ekstrakty z roślin i zwierząt (w mniejszym stopniu), tzw. [[Olejek eteryczny|olejki zapachowe]] (naturalne). Są one rozdzielane na poszczególne związki, spośród których wybiera się te, które prawdopodobnie decydują o zapachu mieszaniny. Związki te są następnie klasyfikowane i katalogowane. W czasie takich badań są stosowane chromatografy gazowe z przystawką do węchowych – [[olfaktometr]]ycznych – ocen zapachu poszczególnych eluatów<ref name="Hua Liu 2008">{{cytuj pismo |autor = Hua Liu |autor2 = Wei Jia |autor3 = Jingsong Zhang |autor4 = Yingjie Pan |tytuł = GC-MS and GC-olfactometry analysis of aroma compounds extracted from culture fluids of Antrodia camphorata |url = https://link.springer.com/article/10.1007/s11274-007-9614-1 |czasopismo = World Journal of Microbiology and Biotechnology |wolumin = 24 |wydanie = 8 |strony = 1599–1602 |rok = 2008 |język = en |data dostępu =}}</ref>.
{{clear}}

== Zapachy niepożądane („odory”) ==
=== Odoranty ===
{{osobny artykuł|Odorant}}
[[Plik:Sewage works - geograph.org.uk - 209296.jpg|thumb|[[Oczyszczalnia ścieków]]]]
Zapachy niepożądane dla człowieka są to najczęściej zapachy określane jako nieprzyjemne (smród, fetor, odór). Mogą to być także zapachy przyjemne, lecz obce w danym środowisku. Zapachy niepożądane bywają określane nazwą ''odory''<ref name="odory" />.

Przyczyną zapachowej uciążliwości są zwykle wieloskładnikowe mieszaniny [[zanieczyszczenie powietrza|zanieczyszczeń powietrza]] (odorantów i związków bezwonnych). Są to mieszaniny [[związek chemiczny|związków chemicznych]], które znacznie się różnią rodzajem zapachu, wysokością progu węchowej wyczuwalności, szybkością zmian intensywności zapachu wraz ze zmianami stężenia itp. Szczególnie intensywny nieprzyjemny zapach wykazują np. [[siarkowodór]], [[siarczek dimetylu|DMS]] i inne [[tioetery|sulfidy]], [[tiole]] i inne [[związki siarkoorganiczne]], [[aminy]], [[alkohole]], [[aldehydy]], [[ketony]], [[estry]] i [[kwasy tłuszczowe]].

Chemicy identyfikują zwykle tylko część składników mieszaniny zanieczyszczeń, przy czym nie jest możliwe wykazanie, że ta część decyduje o zapachu zanieczyszczonego powietrza. Interpretację wyników [[analiza chemiczna|analizy chemicznej]] – jakościowej i ilościowej – utrudnia brak wiedzy o zależności [[wrażenie|wrażeń]] zmysłowych od [[bodziec (fizjologia)|bodźców]] ([[psychofizjologia]], [[psychofizyka]]).

=== Metody pomiarów ===
{{osobny artykuł|Olfaktometria}}
Problemy, związane z uciążliwością zapachową są analizowane z użyciem technik olfaktometrycznych (dział [[analiza sensoryczna|analizy sensorycznej]]<ref name="Baryłko–Pikielna 1975">{{cytuj książkę |autor = [[Nina Baryłko-Pikielna]] |tytuł = Zarys analizy sensorycznej żywności |wydanie = 1 |wydawca = Wydawnictwa Naukowo-Techniczne |miejsce = Warszawa |rok = 1975}}</ref>). Można tu wyodrębnić:
* techniki ocen subiektywnych:
** skalowanie uciążliwości zapachu,
** skalowanie intensywności zapachu,
** skalowanie jakości hedonicznej,
* techniki obiektywnego i ilościowego oznaczania zapachowego stężenia zanieczyszczeń (wszystkich odorantów łącznie).

[[Plik:Disp model results.png|thumb|200px|Wyniki obliczeń częstości występowania stężenia > 1ou<sub>E</sub>/m³ w skali roku (przykład). Uciążliwość zapachowa odpowiadająca częstości 2–3% jest zwykle akceptowana.]]
Zgodnie z normą EN13725:2003 (PN-EN13725:2007) stężenie odorantów w powietrzu lub w odlotowych gazach przemysłowych ([[stężenie zapachowe]], c<sub>od</sub>) wyraża się w [[europejska jednostka zapachowa|europejskich jednostkach zapachowych]] w metrze sześciennym (ou<sub>E</sub>/m³). Pomiary olfaktometryczne wykonuje się z użyciem [[olfaktometr]]ów dynamicznych, w których strumień próbki jest mieszany ze strumieniem czystego powietrza. Rolę czujnika aparatu pomiarowego (detektora) odgrywa zespół ludzi, którzy spełniają określone w normie kryteria wrażliwości węchowej. Liczbową miarą stężenia zapachowego jest taki stopień rozcieńczenia próbki, po którym jest osiągany zespołowy próg wyczuwalności zapachu (c<sub>od,th</sub> = 1 ou<sub>E</sub>/m³).

=== Stopień zapachowej uciążliwości i „standardy zapachowe” ===
{{osobny artykuł|Standardy zapachowej jakości powietrza|Modelowanie dyspersji odorantów|Dezodoryzacja}}
Za miarę uciążliwości zapachowej w otoczeniu źródła odorantów jest uznawana odniesiona do skali roku częstość występowania zapachu rozpoznawalnego, słabego lub wyraźnego. Akceptowalna częstość takich incydentów zależy od tego, jak bardzo nieprzyjemny jest zapach. Zostało to uwzględnione w projekcie [[Horyzontalne dyrektywy IPPC|dyrektywy horyzontalnej IPPC]] H4<ref name="IPPC H4 part 1">{{cytuj stronę |url = http://www.zut.edu.pl/fileadmin/pliki/odory/pdf/IPPC_H4_part_1.pdf |tytuł = Technical Guidance Note IPPC H4. Integrated Pollution Prevention and Control (IPPC). Horizontal Guidance for Odour |data = 2002 |opublikowany = Environment Agency |język = en |data dostępu = 2010-08-19}}</ref>. Opierając się na wynikach długofalowych badań hedonicznej jakości zapachów, charakterystycznych dla różnych rodzajów działalności gospodarczej, wyodrębniono trzy grupy źródeł o różnej potencjalnej uciążliwości, dla których zasugerowano różne „granice akceptowalności”, po których przekroczeniu powinny być wydawane administracyjne decyzje, zobowiązujące np. do zmniejszenia uciążliwej produkcji lub zainstalowania bardziej skutecznych instalacji dezodoryzujących.

Podano poziomy stężenia zapachowego, które nie powinny być przekraczane częściej niż przez 2% czasu roku:
* w odniesieniu do zakładów potencjalnie najbardziej uciążliwych: 1,5 ou<sub>E</sub>/m³,
* w odniesieniu do zakładów potencjalnie średnio uciążliwych: 3 ou<sub>E</sub>/m³,
* w odniesieniu do zakładów potencjalnie mało uciążliwych: 6 ou<sub>E</sub>/m³.

Wydanie odpowiednich polskich przepisów, określających poziomy odniesienia dla stężenia zapachowego, mieści się w zakresie kompetencji Ministra Środowiska, w porozumieniu z Ministrem Zdrowia<ref name="Dz.Ust. 2008 POŚ">Art. 222 Prawa ochrony środowiska {{Dziennik Ustaw|2021|1973}}”.</ref><ref name="Projekt standardy 2005">{{cytuj pismo |nazwisko = Kośmider |imię = Joanna |tytuł = Projektowane standardy zapachowej jakości powietrza i możliwości oceny skutków wprowadzenia regulacji |url = http://www.zut.edu.pl/fileadmin/pliki/odory/pdf/OchrPow_3_2005.pdf |czasopismo = Ochrona powietrza i problemy odpadów |wolumin = 39 |wydanie = 3 |strony = 77–82 |data = 2005 |język = |data dostępu = 2010-11-01}}</ref>.

== Zobacz też ==
{{Wikisłownik|zapach}}
* [[elektroniczny nos]]
* [[pachnidło]]
* [[Balsamka|pomander]]

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
<references>
* <ref name="Henkin-Levy-wsp-1999">{{Cytuj pismo |nazwisko = Levy |imię = L.M. |nazwisko2 = Henkin |imię2 = R.I. |nazwisko3 = Lin |imię3 = C.S. |nazwisko4 = Hutter |imię4 = A. |nazwisko5 = Schellinger |imię5 = D. |tytuł = Odor memory induces brain activation as measured by functional MRI |czasopismo = J Comput Assist Tomogr. |wydanie = 23(4) |strony = 487–498 |język = en |data = 1999 Jul-Aug |pmid = 10433273}}</ref>
* <ref name="Henkin-Levy-2001">{{Cytuj pismo |autor = Henkin R.I., Levy L.M |tytuł = Lateralization of brain activation to imagination and smell of odors using functional magnetic resonance imaging (fMRI): left hemispheric localization of pleasant and right hemispheric localization of unpleasant odors |czasopismo = J Comput Assist Tomogr. |wydanie = 25(4) |strony = 493–514 |język = en |data = 2001 Jul-Aug |pmid = 11473178}}</ref>
* <ref name="sjp.pwn.pl">{{cytuj stronę |url = http://sjp.pwn.pl/szukaj/zapach |tytuł = Zapach |praca = Słownik języka polskiego |opublikowany = sjp.pwn.pl |język = |data dostępu = 2012-05-12}}</ref>
<ref name="odory">{{cytuj książkę |autor = Joanna Kośmider |autor2 = Barbara Mazur-Chrzanowska |autor3 = Bartosz Wyszyński |tytuł = Odory |url = |wydanie = 1 |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |miejsce = Warszawa |rok = 2002 |isbn = 978-83-01-14525-5 |język =}}</ref>
<ref name="Berglund">{{cytuj pismo |nazwisko = Berglund |imię = B. |nazwisko2 = Olsson |imię2 = M.J. |tytuł = A theoretical and empirical evaluation of perceptual and psychphisical models for odor-intensity interaction |czasopismo = Reports from Departament of Psychology |wolumin = 764 |rok = 1993 |język = en |miejsce = Stockholm}}</ref>
<ref name="AMOORE-1963">{{Cytuj pismo |nazwisko = Amoore |imię = J.E. |tytuł = Stereochemical Theory of Olfaction |czasopismo = Nature |wolumin = 199 |numer = |strony = 912–913 |rok = 1963 |doi = 10.1038/199912b0 |pmid = 14079907}}</ref>
<ref name="Amoore1983">{{cytuj pismo |nazwisko = Amoore |imię = J.H. |autor link = John E. Amoore |nazwisko2 = Hautala |imię2 = E. |tytuł = Odor as an Aid to Chemical Safety |url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jat.2550030603/abstract |czasopismo = J. of App. Toxicol. |wolumin = 3 |strony = 272–290 |rok = 1983 |język = en}}</ref>
<ref name=Henkin-Levy-2002>{{Cytuj pismo |nazwisko = Henkin |imię = R.I. |nazwisko2 = Levy |imię2 = L.M. |tytuł = Functional MRI of congenital hyposmia: brain activation to odors and imagination of odors and tastes |czasopismo = J Comput Assist Tomogr |wydawca = [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]] |wydanie = 26(1) |strony = 39–61 |język = en |data = 2002 Jan-Feb |pmid = 11801904}}</ref>
<ref name="Devos1990">{{cytuj książkę |nazwisko = Devos |imię = M |nazwisko2 = Patte |imię2 = F. |nazwisko3 = Rouault |imię3 = P. |nazwisko4 = Laffort |imię4 = P. |nazwisko5 = Van Gemert |imię5 = L.J. |tytuł = Standardized Human Olfactory Threshold |url = http://www.amazon.com/Standardized-Human-Olfactory-Thresholds-Devos/dp/0199631468 |wydawca = IRL Press at Oxford University Press |miejsce = New York |rok = 1990 |język = en}}</ref>
</references>

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj pismo |autor = Mikiko Kadohisa |tytuł = Effects of odor on emotion, with implications |url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3794443/ |czasopismo = Frontiers in Systems Neuroscience |wolumin = 7 |wydanie = |strony = 66 |data = Published online 2013 Oct 10 |doi = 10.3389/fnsys.2013.00066 |data dostępu = 2015-12-31}}
* {{Cytuj pismo |autor = Elizabeth A. Krusemark, Lucas R. Novak, Darren R. Gitelman, Wen L |tytuł = When the Sense of Smell Meets Emotion: Anxiety-State-Dependent Olfactory Processing and Neural Circuitry Adaptation |czasopismo = J. Neurosci. |wydanie = 33(39) |strony = 15324–15332 |data = 2013 Sep 25 |pmid = 24068799 |doi = 10.1523/JNEUROSCI.1835-13.2013}}
* [http://psychology.wikia.com/wiki/Crocker-Henderson_smell_classification Crocker-Henderson smell classification, The Psychology Wiki]
* [http://psychology.wikia.com/wiki/Zwaardemaker_smell_system Zwaardemaker smell system, The Psychology Wiki]
* [http://psychology.wikia.com/wiki/Henning_odor_system Henning’s odor system, The Psychology Wiki]
* [http://psychology.wikia.com/wiki/Stereochemical_smell_theory Stereochemical smell theory, The Psychology Wiki]
* [http://www.osmologia.wortale.net/242-Klasyfikacja-zapachow.html Klasyfikacje zapachów według www.osmologia.wortale.net]

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Węch]]
[[Kategoria:Procesy poznawcze]]
[[Kategoria:Zanieczyszczenia atmosferyczne]]
[[Kategoria:Odory]]