Tekst źródłowy strony Wikiprojekt:Tłumaczenie artykułów/Powstanie i ewolucja Układu Słonecznego

{{Wrak po tłumaczeniu|en|Formation and evolution of the Solar System}}

[[Plik:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|400px|Wizja artystyczna [[dysk protoplanetarny|dysku protoplanetarnego]]]]
'''Powstanie i ewolucja Układu Słonecznego''' rozpoczęły się 4,6&nbsp;miliarda lat temu gdy na skutek [[grawitacja|grawitacyjnego]] zapadnięcia się jednej z części niestabilnego [[obłok molekularny|obłoku molekularnego]] rozpoczął się proces formowania [[Słońce|Słońca]] i innych gwiazd. Większość zapadającej się masy z tej części obłoku zebrała się pośrodku tworząc [[Słońce]], podczas gdy reszta spłaszczyła się formując [[dysk protoplanetarny]], z którego następnie powstały [[planeta|planety]], [[naturalny satelita|księżyce]], [[planetoida|asteroidy]] i pozostałe [[małe ciało Układu Słonecznego|małe ciała Układu Słonecznego]].

Ten powszechnie akceptowany model znany jako [[hipoteza mgławicy planetarnej]] został po raz pierwszy zaproponowany w [[XVIII wiek]]u przez [[Emanuel Swedenborg|Emanuela Swedenborga]], [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]] i [[Pierre Simon de Laplace|Pierre'a Simona Laplace'a]]. Jego późniejszy rozwój wymagał współudziału rozmaitych dyscyplin naukowych takich jak [[astronomia]], [[fizyka]], [[geologia]] czy [[planetologia|nauki planetarne]]. Od początków [[era kosmiczna|ery kosmicznej]] w [[lata 50. XX wieku|latach 50.]] i poprzez odkrycia [[planety pozasłoneczne|planet pozasłonecznych]] w [[lata 90. XX wieku|latach 90.]] model powstania Układu Słonecznego był zarówno kwestionowany jak i modyfikowany, aby uwzględnić nowe obserwacje.

Od swojego powstania [[Układ Słoneczny]] uległ znaczącym zmianom. Uważa się, że wiele księżyców (regularne) krążących wokół swoich macierzystych planet powstało z wirujących dysków gazu i pyłu, podczas gdy inne (nieregularne) zostały przechwycone lub, w przypadku [[Księżyc]]a [[Ziemia|Ziemi]], powstały na skutek [[teoria wielkiego zderzenia|gigantycznych zderzeń]]. Kolizje pomiędzy obiektami mają miejsce nieustannie do czasów współczesnych i są zasadniczym elementem ewolucji systemu. Planety również często zmieniały swoje pozycje, przesuwając się zarówno na zewnątrz jak i do środka, a nawet zamieniając się miejscami. [[Migracja planet]] była odpowiedzialna za ewolucję Układu Słonecznego we wczesnym okresie jego istnienia.

Układ Słoneczny wciąż ewoluuje i nie będzie istniał wiecznie w obecnej formie. Za około 5&nbsp;miliardów lat Słońce powiększy wielokrotnie swoją średnicę stając się [[czerwony olbrzym|czerwonym olbrzymem]], który odrzuci swoje zewnętrzne warstwy jako [[mgławica planetarna|mgławicę planetarną]] i przekształci się w [[biały karzeł|białego karła]]. Ruch planet najbliższych Słońcu zostanie wyhamowany przez słoneczną atmosferę i spadną do jego wnętrza, dalsze planety czeka poźniej podobny los w wyniku hamowania przez gaz mgławicy planetarnej. Istnieje też szansa, choć jest ona niezmiernie mała, że w odległej przyszłości grawitacja gwiazd przechodzących w sąsiedztwie układu słonecznego uszczupli orszak planet towarzyszących Słońcu, wówczas zostaną one wyrzucone w [[przestrzeń międzygwiezdna|przestrzeń międzygwiezdną]]. Wydarzenie takie może być skutkiem zbliżenia gwiazdy z naszej galaktyki lub z innej galaktyki podczas [[zderzenie galaktyk|zderzenia galaktyk]], szczególnie że za około 3 miliardy lat oczekiwane jest [[Zderzenie Galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną]]. Istnieje też niebezpieczeństwo, że w planetę uderzy inne ciało niebieskie masie wystarczającej do rozrywania i zniszczenia jej. Słońce pozostanie prawdopodobnie samotne, bez orbitujących planet<ref>Poglądowi temu przeczą ostatnie odkrycia planet krążących wokół białych karłów oraz kształty mgławic planetarnych świadczące o istnieniu planet</ref>.

== Historia poglądów ==
[[Plik:Pierre-Simon Laplace.jpg|thumb|150 px|Pierre Simon Laplace, jeden z twórców hipotezy mgławicy planetarnej]]
{{osobny artykuł|Historia hipotez dotyczących powstania i ewolucji Układu Słonecznego}}
Teorie dotyczące początku i losów świata sięgają najstarszych znanych źródeł pisanych. Jednak przez większość czasu nie były one powiązane z istnieniem "Układu Słonecznego", ponieważ nie było jeszcze wiadomo, że Układ Słoneczny, w obecnym znaczeniu tego pojęcia, w ogóle istnieje. Pierwszym krokiem w kierunku współczesnej teorii powstania i ewolucji Układu Słonecznego była powszechna akceptacja [[heliocentryzm]]u, czyli modelu, który umieścił Słońce pośrodku systemu i Ziemię w orbicie wokół niego. Ten pomysł był rozważany od tysiącleci, jednak został powszechnie zaakceptowany dopiero pod koniec [[XVII wiek]]u. Pierwsze odnotowane użycie pojęcia "Układ Słoneczny" pochodzi z [[1704]] roku<ref>{{Cytuj stronę
| praca = Merriam Webster Online Dictionary 
| tytuł = Solar system
| url = http://www.merriam-webster.com/dictionary/solar%20system 
| data dostępu = 19 maja 2008 
| rok = 2008
| język = en}}</ref>.

Powszechnie akceptowana obecnie teoria powstania Układu Słonecznego, [[hipoteza mgławicy planetarnej]], zdobywała i traciła poparcie od czasu jej sformułowania przez [[Emanuel Swedenborg|Emanuela Swedenborga]], [[Immanuel Kant|Immanuela Kanta]] i [[Pierre Simon de Laplace|Pierre'a Simona Laplace'a]] w [[XVIII wiek]]u. Najpoważniejszym krytycyzmem tej hipotezy była jej pozorna niezdolność wyjaśnienia dlaczego mimo olbrzymiej masy Słońce ma niewielki w stosunku do planet [[moment pędu]]<ref>{{Cytuj pismo 
| autor = M. M. Woolfson 
| czasopismo = Philosophical Transactions of the Royal Society of London 
| wolumin = 1524  
| tytuł = Rotation in the Solar System 
| oznaczenie = 27 listopada 1984 
| strony = 5-18 
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1984RSPTA.313....5W
| język = en}}</ref>. Jednak badania młodych gwiazd prowadzone od wczesnych [[lata 80. XX wieku|lat 80.]] wykazały, że są one otoczone chłodnymi dyskami gazu i pyłu, zgodnie z przewidywaniami hipotezy mgławicy planetarnej, dzięki czemu odzyskała ona akceptację<ref>{{Cytuj stronę
| url = http://space.newscientist.com/channel/solar-system/comets-asteroids/mg13117837.100 
| tytuł = Birth of the planets: The Earth and its fellow planets may be survivors from a time when planets ricocheted around the Sun like ball bearings on a pinball table 
| praca = New Scientist 
| autor = Nigel Henbest 
| rok = 1991 
| język = en}}</ref>.

Zrozumienie przyszłej ewolucji Słońca wymagało zrozumienia źródła zasilającej go energii. Potwierdzenie [[teoria względności|teorii względności]] [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]] przez [[Arthur Stanley Eddington|Arthura Stanley'a Eddingtona]] dowiodło, że energia Słońca pochodzi z [[Reakcja termojądrowa|reakcji fuzji jądrowej]] [[wodór|wodoru]] zachodzącej w jego jądrze<ref>{{Cytuj książkę 
| tytuł = The Sun: A Biography 
| autor = David Whitehouse
| rok = 2005 
| wydawca = John Wiley and Sons 
| isbn = 978-0470092972}}</ref>. W [[1935]] roku Eddington poszedł o krok dalej i zasugerował, że wewnątrz gwiazd mogą powstawać inne [[pierwiastek chemiczny|pierwiastki chemiczne]]<ref name=Hoyle2005>{{Cytuj książkę 
| tytuł = Fred Hoyle: A Life in Science 
| autor = Simon Mitton
| wydawca = Aurum
| rok = 2005
| rozdział = Origin of the Chemical Elements
| strony = 197–222 
| isbn = 978-1854109613}}</ref>. [[Fred Hoyle]] rozwinął tę tezę twierdząc, że wszystkie pierwiastki we wszechświecie cięższe od [[hel (pierwiastek)|helu]] powstały wewnątrz gwiazd zwanych [[czerwony olbrzym|czerwonymi olbrzymami]]. Kiedy czerwony olbrzym odrzuca swoje zewnętrzne warstwy, te cięższe pierwiastki są wykorzystywane ponownie do utworzenia kolejnych systemów planetarnych<ref name=Hoyle2005/>.

== Powstanie ==
{{Zobacz też|Nebular hypothesis}}
=== Mgławica przedsłoneczna ===
[[Plik:M42proplyds.jpg|thumb|Wykonane przy pomocy [[Kosmiczny Teleskop Hubble'a|Teleskopu Hubble'a]] zdjęcie [[dysk protoplanetarny|dysku protoplanetarnego]] w [[Wielka Mgławica w Orionie|Mgławicy Oriona]], prawdopodobnie podobnego do mgławicy, z której powstało Słońce]]

Zgodnie z hipotezą mgławicy planetarnej Układ Słoneczny powstał na skutek grawitacyjnego zapadnięcia się [[obłok molekularny|obłoku molekularnego]] o prawdopodobnej średnicy kilku lat świetlnych<ref name=Arizona>{{Cytuj stronę
| tytuł = Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System
| url = http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html
| autor = Ann Zabludoff 
| opublikowany = University of Arizona 
| data dostępu = 19 maja 2008 
| data = wiosna 2003}}</ref>. Aż do początku [[XXI wiek]]u uważano, że Słońce powstało w wyniku samoistnego zapadania się odosobnionego obłoku. Pod koniec XX w zaobserwowano powstawanie dużej liczby gwiazd w obłokach położonych w pobliżu pozostałości po supernowych. Sugeruje to, że w podczas powstawania Słońca w jego pobliżu mogły mieć miejsce [[supernowa|supernowe]]. [[Fala uderzeniowa]] pochodząca z jednego z takich wybuchów mogła utworzyć w chmurze gazu i pyłu regiony o zwiększonej gęstości, powodując ich grawitacyjne zapadanie się i dając w ten sposób początek powstaniu Słońca. Ponieważ wyłącznie masywne, krótko żyjące gwiazdy wybuchają jako supernowe, Słońce musiało powstać w regionie, w którym powstawały liczne ciężkie gwiazdy, być może podobnym do [[Wielka Mgławica w Orionie|Mgławicy Oriona]]. Dodatkowym argumentem za taką historią powstania Układu Słonecznego są badania [[meteoryt]]ów, które ujawniły ślady nietrwałych izotopów takich jak [[żelazo]] <sup>60</sup>Fe, które powstają wyłącznie podczas eksplozji supernowych. Skład izotopów w kometach wskazuje że zawierają one materiał po eksplozji supernowej sprzed 4,6 miliarda lat<ref name=cradle>{{Cytuj pismo 
| rok = 2004
| autor = J. Jeff Hester, Steven J. Desch, Kevin R. Healy, Laurie A. Leshin 
| tytuł = The Cradle of the Solar System
| czasopismo = Science
| data = [[21 maja]] [[2004]] 
| strony = 1116–1117 
| wolumin = 5674
| url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/304/5674/1116
| język = en}}</ref><ref name=iron>{{Cytuj pismo
| czasopismo = Science
| rok = 2007
| wolumin = 5828
| strony = 1178–1181
| tytuł = Evidence for a Late Supernova Injection of <sup>60</sup>Fe into the Protoplanetary Disk
| autor = Martin Bizzarro, David Ulfbeck, Anne Trinquier, Kristine Thrane, James N. Connelly, Bradley S. Meyer
| url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/316/5828/1178
| język = en}}</ref>.

Jeden z takich regionów zapadającego się gazu określany jako mgławica przedsłoneczna ([[język angielski|ang.]] ''pre-solar nebula'') dał początek Układowi Słonecznemu<ref name=composition>{{Cytuj książkę 
| autor = W. M. Irvine 
| rozdział = The chemical composition of the pre-solar nebula 
| tytuł = Cometary Exploration 
| rok = 1983  
| strony = 3–12 
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1983coex....1....3I}}</ref>. Ten region miał średnicę od 7&nbsp;000 do 20&nbsp;000&nbsp;[[jednostka astronomiczna|jednostek astronomicznych]] (j.a.) i masę nieznacznie większą od masy Słońca<ref name=Arizona/><ref>{{Cytuj pismo
| czasopismo = Earth, Moon, and Planets
| wydawca = Springer Netherlands
| wolumin = 34 (1)
| rok = 1986  
| strony = 93–100 
| tytuł = Further Considerations on Contracting Solar Nebula
| autor = J. J. Rawal
| url = http://www.springerlink.com/content/r5825j48k66n8284/
| język = en}}</ref>. Jego skład chemiczny był podobny do obecnego składu Słońca. Około 98% masy stanowiły [[wodór]] i [[hel (pierwiastek)|hel]] powstałe podczas [[pierwotna nukleosynteza|pierwotnej nukleosyntezy]] zaraz po [[Wielki Wybuch|Wielkim Wybuchu]]. Pozostałe 2% masy to pierwiastki cięższe od litu, powstałe w procesie [[nukleosynteza|nukleosyntezy]] we wcześniejszych pokoleniach gwiazd<ref>Zeilik, Gregory, str. 207.</ref>. Pod koniec swojej [[ewolucja gwiazd|ewolucji]] gwiazdy te wyrzuciły swe fragmenty łącznie z ciężkimi pierwiastkami w [[ośrodek międzygwiazdowy]]<ref name=Lineweaver2001>{{Cytuj pismo
| tytuł = An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect 
| autor = Charles H. Lineweaver 
| czasopismo = Icarus 
| wolumin = 151 
| strony = 307–313
| rok = 2001 
| url = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399
| język = en| arxiv=astro-ph/0012399}}</ref>.

Z [[zasada zachowania momentu pędu|zasady zachowania momentu pędu]] wynika, że zapadająca się mgławica wirowała coraz szybciej. Wraz z kondensowaniem się w niej materiału coraz częściej dochodziło do zderzeń pomiędzy atomami, a ich [[energia kinetyczna]] przekształcała się w [[ciepło]]. Centrum, gdzie zgromadziło się najwięcej masy, stawał się coraz cieplejszy<ref name=Arizona/> W ciągu około 100&nbsp;000 lat na skutek grawitacji, ciśnienia gazu, pól magnetycznych i rotacji zapadająca się mgławica uległa spłaszczeniu i stała się [[dysk protoplanetarny|dyskiem protoplanetarnym]] o średnicy około 200 j.a., a w jej centrum uformowała się gorąca i gęsta [[protogwiazda]]<ref name=Arizona/><ref name=Montmerle2006>{{Cytuj pismo
| autor = Thierry Montmerle, Jean-Charles Augereau, Marc Chaussidon 
| tytuł = Solar System Formation and Early Evolution: the First 100 Million Years
| czasopismo = Earth, Moon, and Planets
| wolumin = 98
| wydawca = Spinger
| strony = 39–95
| rok = 2006
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006EM%26P...98...39M
| język = en}}</ref><ref>{{Cytuj pismo
| rok = 2005
| autor = Jane S. Greaves
| tytuł = Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems
| czasopismo = Science
| wolumin = 307
| strony = 68
| url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/307/5706/68
| język = en}}</ref>.

Uważa się, że w tej fazie swojej ewolucji Słońce było [[gwiazda typu T Tauri|gwiazdą typu T Tauri]], czerpiącą energię głównie z zapadnia się materii. Badania gwiazd tego typu wskazują, że często towarzyszy im protoplanetarny dysk materii o masie od 0,001 do 0,1 [[masa Słońca|masy Słońca]]<ref name=Kitamara>{{Cytuj książkę
| autor=M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida
| rozdział = Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm
| tytuł = The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I
| rok = 2003 
| wydawca = Astronomical Society of the Pacific Conference Series
| numer = 289
| strony = 85
| url = http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf
| język = en}}</ref>. Chociaż [[Kosmiczny Teleskop Hubble'a]] pozwolił zaobserwować w regionach [[Powstawanie gwiazd|powstawania gwiazd]] w [[Wielka Mgławica w Orionie|Mgławicy Oriona]] dyski protoplanetarne o średnicy do 1000&nbsp;j.a., to zazwyczaj mają one rozmiar kilkuset j.a. i są stosunkowo chłodne osiągając temperaturę do 1000 [[Kelwin]]ów<ref>{{Cytuj pismo
| czasopismo = The Astronomical Journal
| miesiąc = March
| rok = 1999
| wolumin = 117
| strony = 1490–1504
| tytuł = Hubble Space Telescope/NICMOS Imaging of Disks and Envelopes around Very Young Stars
| autor = Deborah L. Padgett, Wolfgang Brandner, Karl R. Stapelfeldt et al.
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AJ....117.1490P
| język = en}}</ref><ref>{{Cytuj pismo
| autor = M. Küker, T. Henning, G. Rüdiger
| tytuł = Magnetic Star-Disk Coupling in Classical T Tauri Systems
| czasopismo = Astrophysical Journal
| rok = 2003
| wolumin = 589
| strony = 397
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...589..397K
| język = en}}</ref>. W ciągu kolejnych 50&nbsp;milionów lat temperatura i ciśnienie wewnątrz Słońca wzrosły do tego stopnia, że została zapoczątkowana [[Reakcja termojądrowa|synteza jądrowa]] atomów wodoru. W ten sposób w Słońcu powstało wewnętrzne źródło energii, które przeciwdziałając sile grawitacyjnego zapadania się, doprowadziło do stanu [[równowaga hydrostatyczna|równowagi hydrostatycznej]] ([[Budowa gwiazdy]]) zapobiegając dalszemu zapadaniu się materii<ref name=Yi2001>{{Cytuj pismo
| autor = Sukyoung Yi, Pierre Demarque, Yong-Cheol Kim, Young-Wook Lee, Chang H. Ree, Thibault Lejeune, Sydney Barnes
| tytuł = Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture 
| czasopismo = Astrophysical Journal Supplement
| rok = 2001
| wolumin = 136
| strony = 417
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y
| język = en| arxiv=astro-ph/0104292}}</ref>. Uzyskanie tego stanu oznaczało osiągnięcie przez Słońce kolejnego etapu [[ewolucja gwiazd|ewolucji]] znanego jako [[ciąg główny]]. Na tym etapie rozwoju gwiazdy czerpią energię z przemiany wodoru na hel w swoim wnętrzu. Jest to faza, w której Słońce znajduje się obecnie<ref name=sequence>Zeilik, Gregory, str. 320.</ref>.

=== Powstanie planet ===

{{Zobacz też|Dysk protoplanetarny}}
Uważa się, że planety powstały z mgławicy słonecznej – spłaszczonej do dysku chmury gazu i pyłu pozostałej po powstaniu Słońca<ref>{{Cytuj pismo
| tytuł = Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation
| autor = A. P. Boss, R. H. Durisen
| url = http://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/429160
| rok = 2005
| czasopismo = The Astrophysical Journal
| wolumin = 621
| strony = L137–L140
| język = en}}</ref>. Zgodnie z tą teorią planety powstały na skutek [[Akrecja (astronomia)|akrecji]] z niewielkich ziaren pyłu orbitujących wokół protogwiazdy. Poprzez bezpośredni kontakt i zderzenia, ziarna te zaczęły tworzyć coraz większe obiekty, aż do powstania [[planetozymal]]i o średnicy około 5&nbsp;km. Poprzez dalsze zderzenia przez kolejne kilka milionów lat ich rozmiary nieustannie rosły w tempie kilku centymetrów na rok<ref>{{Cytuj pismo
| autor = P. Goldreich, W. R. Ward
| tytuł = The Formation of Planetesimals
| czasopismo = Astrophysical Journal
| rok = 1973
| wolumin = 183
| strony = 1051
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1973ApJ...183.1051G
| język = en}}</ref>.
Ważną rolę w formowaniu się planet odgrywał gaz dysku protoplanetarnego. Poprzez lepkość zmieniał tory ruchu pyłu i planetozymali, hamując lub przyspieszając je. Szczególną rolę odgrywała woda, w wewnętrznym Układzie Słonecznym, w odległości do 4&nbsp;j.a. od Słońca, było zbyt ciepło aby cząsteczki lotnych substancji takich [[woda]] czy [[metan]] uległy kondensacji na ziarnach pyłu, zatem planetozymale jakie formowały się w tym regionie składały się głównie ze związków chemicznych o wysokiej [[Sublimacja|temperaturze sublimacji]], czyli metali takich jak [[żelazo]], [[nikiel]] czy [[glin]] lub minerałów takich jak [[krzemiany]]. Ostatecznie powstały z nich cztery [[planeta skalista|planety skaliste]], czyli [[Merkury]], [[Wenus]], [[Ziemia]] i [[Mars]]. Ponieważ związki te są stosunkowo rzadkie we wszechświecie i stanowiły zaledwie około 0,6% masy mgławicy, zbudowane z nich planety skaliste nie są zbyt duże<ref name=Arizona/> Pierwotnie zalążki planet skalistych osiągnęły masę około 0,1 masy Ziemi i przestały akumulować materię około 100,000&nbsp;lat po powstaniu Słońca. Ich dalszy wzrost do obecnych rozmiarów miał miejsce na skutek dalszych zderzeń i połączeń<ref name=sciam>{{Cytuj pismo
| tytuł = The Chaotic Genesis of Planets
| autor = Douglas N. C. Lin 
| czasopismo = Scientific American 
| wolumin = 298 (5)
| rok = 2008
| strony = 50–59
| url = http://www.sciam.com/article.cfm?id=the-genesis-of-planets 
| język = en}}</ref>.

Z kolei [[gazowy olbrzym|gazowe olbrzymy]], czyli [[Jowisz]], [[Saturn]], [[Uran]] i [[Neptun]], powstały dalej, poza granicą wiecznego lodu za orbitą Marsa, gdzie promieniowanie Słońca jest na tyle słabe, że związki wody mogły pozostać w stanie stałym. Lód, z którego powstały [[Planety zewnętrzne|planety jowiszowe]], występował w większej ilości niż metale i krzemiany, z których powstały planety skaliste, dzięki czemu [[planety zewnętrzne]] osiągnęły wystarczająco dużą masę, aby przyciągnąć atomy najlżejszych i [[częstość występowania pierwiastków we Wszechświecie|najpowszechniejszych]] [[pierwiastek chemiczny|pierwiastków]], [[wodór|wodoru]] i [[Hel (pierwiastek)|helu]]<ref name=Arizona/>. Planetozymale poza granicą wiecznego lodu osiągnęły masę do czterech mas Ziemi w ciągu około 3&nbsp;milionów lat.<ref name=sciam/>. Obecnie cztery gazowe olbrzymy stanowią niemal 99% masy orbitującej Słońce. Teoretycy uważają, że Jowisz nieprzypadkowo powstał zaraz za granicą wiecznego lodu. Z opadającej w kierunku Słońca materii z zawartością lodu przy tej granicy zebrały się poprzez parowanie spore ilości wody i powstał region obniżonego ciśnienia, który przyspieszył ruch cząsteczek pyłu wokół Słońca i zapobiegł ich dalszemu przesuwaniu się do wewnątrz. W rezultacie linia wiecznego lodu stała się barierą, wzdłuż której, na odległości około 5&nbsp;j.a. od Słońca, zaczęły szybko gromadzić się znaczne ilości materii. Utworzyła ona olbrzymi zalążek planety o masie około 10&nbsp;mas Ziemi, który następnie zaczął szybko rosnąć akumulując wodór z otaczającego go dysku, powiększając się o 150&nbsp;mas Ziemi w ciągu około 1000&nbsp;lat i ostatecznie osiągając masę 318&nbsp;razy większą niż Ziemia. W tym procesie Jowisz generował tyle energii, że przez krótki czas mógł być jaśniejszy niż Słońce<ref name=sciam/>. Z kolei znacząco mniejszą masę Saturna można wyjaśnić tym, że powstał on kilka milionów lat po Jowiszu, gdy ilość dostępnego wodoru była już dużo mniejsza<ref name=sciam/>.

Młode gwiazdy typu T Tauri jaką było Słońce, charakteryzują się dużo silniejszym [[wiatr słoneczny|wiatrem słonecznym]] niż starsze, bardziej stabilne gwiazdy. Uważa się, że Uran i Neptun uformowały się dopiero po powstaniu Jowisza i Saturna, gdy silny wiatr słoneczny przeniósł w przestrzeń kosmiczną większość materiału twórczego. W rezultacie, planety nagromadziły niewielkie ilości wodoru i helu — nie więcej, niż masa Ziemi każda. Uran and Neptun są czasami określane jako nieudane jądra ("failed cores")<ref name=Thommes>{{Cytuj pismo
| autor = E. W. Thommes, M. J. Duncan, H. F. Levison
| tytuł = The Formation of Uranus and Neptune among Jupiter and Saturn
| czasopismo = Astronomical Journal
| rok = 2002
| wolumin = 123 (5)
| strony = 2862–2883
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....123.2862T
| język = en}}</ref>. Głównym problemem teorii powstawania tych planet są przedziały czasowe, w jakich się one formowały. W obecnej odległości od Słońca proces zbierania materiału trwałby setki milionów lat, co jest niemożliwe bo gaz dysku jest wcześniej rozpraszany. Oznacza to, że Uran i Neptun uformowały się prawdopodobnie bliżej Słońca nawet pomiędzy obecnym położeniem Jowisza i Saturna, by później przemieścić się na zewnątrz Układu. (zobacz [[#Migracja planet|Migracja planet]] poniżej)<ref name=Thommes/><ref name=Levinson2007/>. <span style="color:green">Motion in the planetesimal era was not all inward toward the Sun</span>; Próbki pobrane przez ''[[Stardust (sonda kosmiczna)|Stardust]]'' z komety [[Wild 2]] zasugerowały, że materiały z wczesnego okresu formowania się Układu Słonecznego zostały przeniesione z cieplejszego, wewnętrznego Układu Słonecznego w region [[pas Kuipera|pasa Kuipera]]<ref> {{Cytuj stronę |rok= 2006|autor=Emily Lakdawalla|praca=The Planetary Society|tytuł=Stardust Results in a Nutshell: The Solar Nebula was Like a Blender| url=http://www.planetary.org/blog/article/00000735/| data dostępu=2007-01-02}}</ref>.

Po okresie między 3 – 10 mln lat<ref name=sciam/> słoneczny wiatr młodego Słońca oczyścił [[dysk protoplanetarny|dysk protoplanetary]] z gazów i pyłów, wyrzucając je w przestrzeń międzygwiezdną, kończąc w ten sposób okres wzrostu planet<ref>{{Cytuj pismo | autor=B. G. Elmegreen| tytuł=On the disruption of a protoplanetary disc nebula by a T Tauri like solar wind | czasopismo=Astronomy & Astrophysics | rok=1979 | tom=80 | strony=77 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1979A%26A....80...77E | data dostępu=2006-11-19}}</ref><ref>{{Cytuj stronę|data=[[24 November]] [[2004]] |autor=Heng Hao|praca=Harvard University | tytuł=Disc-Protoplanet interactions | url=http://cfa-www.harvard.edu/~kstanek/astro200/disk-protoplanet.pdf | data dostępu=2006-11-19|format=PDF}}</ref>.

== Ewolucja układu ==

Początkowo sądzono, że planety ukształtowały się w pobliżu orbit, na których znajdują się obecnie. Jednak pogląd ten uległ gwałtownym zmianom pod koniec [[XX wiek|XX]] i na początku [[XXI wiek]]u. Obecnie uważa się, że Układ Słoneczny zaraz po powstaniu wyglądał zupełnie inaczej niż obecnie. W wewnętrznym Układzie Słonecznym istniało kilka obiektów o masie równej co najmniej masie Merkurego, zewnętrzny Układ Słoneczny zajmował dużo mniej miejsca niż obecnie, a [[pas Kuipera]] znajdował się dużo bliżej Słońca<ref>{{Cytuj stronę
| autor = Mike Brown (California Institute of Technology)
| url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/moon/index.html
| tytuł = Dysnomia, the moon of Eris
| data dostępu = [[21 maja]] [[2008]]
| język = en}}</ref>.

=== Planety skaliste ===
Pod koniec epoki formowania się planet w wewnętrznym Układzie Słonecznym znajdowało się od 50 do 100 [[protoplaneta|protoplanet]] o rozmiarach pomiędzy Księżycem a Marsem<ref name=Petit2001/><ref name=Kominami>{{Cytuj pismo
| tytuł = The Effect of Tidal Interaction with a Gas Disk on Formation of Terrestrial Planets
| autor = Junko Kominami, Shigeru Ida
| rok = 2001
| czasopismo = Icarus
| wolumin = 157 (1)
| strony = 43–56
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..157...43K
| język = en}}</ref>. Ich dalszy wzrost był możliwy wyłącznie dzięki temu, że obiekty te zderzały się ze sobą i łączyły w procesie, który mógł trwać nawet do 100&nbsp;milionów lat. 

<span style="color:green"> Obiekty te oddziaływały grawitacyjnie na siebie wzajemnie, przyciągały się nawzajem, aż do ich zderzeń, w wyniku których planety zmieniały się, aż do czasu powstania z nich czterech innych planet <ref name=sciam />. W wyniku jednego z takich gigantycznych zderzeń, jak się obecnie uważa, powstał Księżyc (patrz [[#Księżyce|Księżyce]] poniżej). Pozostałe trzy planety przemieściły się dalej, bliżej powłoki młodego Merkurego</span> <!--while another removed the outer envelope of the young [[Mercury (planet)|Mercury]]--><ref name=Solomon2003>{{Cytuj pismo|autor=Sean C. Solomon|tytuł=Mercury: the enigmatic innermost planet|czasopismo=Earth and Planetary Science Letters|tom=216|rok=2003|strony=441–455|doi=10.1016/S0012-821X(03)00546-6| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003E%26PSL.216..441S}}</ref>. 

One unresolved issue with this model is that it cannot explain how the initial orbits of the proto-terrestrial planets, which would have needed to be highly eccentric in order to collide, produced the remarkably stable and circular orbits the terrestrial planets possess today<ref name=Petit2001/>. One hypothesis for this "eccentricity dumping" is that the terrestrials formed in a disc of gas still not expelled by the Sun. The "[[gravitational drag]]" of this residual gas would have eventually lowered the planets' energy, smoothing out their orbits<ref name= Kominami />. However, such gas, if it existed, would have prevented the terrestrials' orbits from becoming so eccentric in the first place<ref name=sciam />. Another hypothesis is that gravitational drag occurred not between the planets and residual gas but between the planets and the remaining small bodies. As the large bodies moved through the crowd of smaller objects, the smaller objects, attracted by the larger planets' gravity, formed a region of higher density, a "gravitational wake", in the larger objects' path. As they did so, the increased gravity of the wake slowed the larger objects down into more regular orbits<ref>{{Cytuj pismo|tytuł=Final Stages of Planet Formation|autor=Peter Goldreich, Yoram Lithwick, Re’em Sari|czasopismo=The Astrophysical Journal|tom=614|strony=497|data=[[10 October]] [[2004]]|doi=10.1086/423612}}</ref>.

The inner Solar System's period of giant impacts probably played a role in the Earth acquiring its current water content (~6{{e|21}}&nbsp;kg) from the early asteroid belt. Water is too volatile to have formed with the Earth and must have been subsequently delivered from outer, colder parts of the Solar System<ref name=Hsieh2006 />. The water was probably delivered by planetary embryos and small planetesimals thrown out of the asteroid belt by Jupiter<ref name=Raymond2007>{{Cytuj pismo | autor=Sean N. Raymond, Thomas Quinn, Jonathan I. Lunine |tytuł=High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability | czasopismo=Astrobiology | tom=7 | strony=66–84 | rok=2007 | doi=10.1089/ast.2006.06-0126 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007AsBio...7...66R}}</ref>. A population of [[main-belt comet]]s discovered in 2006 has been also suggested as a possible source for Earth's water<ref name=Hsieh2006>{{Cytuj pismo|tytuł=A Population of Comets in the Main Asteroid Belt|autor=Henry H. Hsieh, [[David Jewitt]] | czasopismo=Science|data=[[23 March]] [[2006]] | <!-- [[WP:DUPLIKATY]] tom=312|-->tom=5773|strony=561–563 | doi=10.1126/science.1125150| url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/312/5773/561|data dostępu=2008-04-05}}</ref><ref>{{Cytuj stronę|tytuł=New comet class in Earth's backyard|url=http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=4100| praca=astronomy.com|autor=Francis Reddy|rok=2006|data dostępu=2008-04-29}}</ref>. In contrast, [[comet]]s from the Kuiper belt or farther regions delivered not more than about 6% of Earth's water<ref>{{Cytuj pismo | autor= A. Morbidelli, J. Chambers, J. I. Lunine, J. M. Petit, F. Robert, G. B. Valsecchi, K. E. Cyr | tytuł= Source regions and timescales for the delivery of water to the Earth | czasopismo= Meteoritics & Planetary Science | tom=35 | strony=1309 | issn= 1086–9379 | rok=2000 }}</ref><ref name="Gomes"/>. The [[panspermia]] hypothesis holds that life itself may have been deposited on Earth in this way, although this idea is not widely accepted<ref>{{Cytuj pismo|tytuł=From Panspermia to Bioastronomy, the Evolution of the Hypothesis of Universal Life|autor=Florence Raulin-Cerceau, Marie-Christine Maurel, Jean Schneider|wydawca=Springer Netherlands|czasopismo=Origins of Life and Evolution of Biospheres|rok=1998|tom=28|doi=10.1023/A:1006566518046 | strony=597–612|url=http://www.springerlink.com/content/m1t14rtr7372tp22/|data dostępu=2007-12-19}}</ref>.

=== Pas planetoid ===
The outer edge of the terrestrial region, between 2 and 4&nbsp;AU from Sun, is called the [[asteroid belt]]. The asteroid belt initially contained more than enough matter to form 2–3 Earth-like planets, and, indeed, a large number of [[planetesimal]]s formed there. As with the terrestrials, planetesimals in this region later coalesced and formed 20–30 Moon to Mars-sized [[planetary embryo]]s<ref name=Bottke2005>{{Cytuj pismo|autor=William F. Bottke, Daniel D. Durda, David Nesvorny et al. | tytuł=Linking the collisional history of the main asteroid belt to its dynamical excitation and depletion | czasopismo=Icarus | tom=179 | strony=63–94|rok=2005 | doi=10.1016/j.icarus.2005.05.017 | url=http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Bottke_Icarus_2005_179_63-94_Linking_Collision_Dynamics_MB.pdf|format=PDF }}</ref>; however, the proximity of Jupiter meant that after this planet formed, 3&nbsp;million years after the Sun, the region's history changed dramatically<ref name=Petit2001>{{Cytuj pismo|autor=Jean-Marc Petit, Alessandro Morbidelli|tytuł=The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt|czasopismo=Icarus|tom=153| strony=338–347|rok=2001|doi=10.1006/icar.2001.6702| url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf|format=PDF}}</ref>. [[Orbital resonance]]s with Jupiter and Saturn are particularly strong in the asteroid belt, and gravitational interactions with more massive embryos scattered many planetesimals into those resonances. Jupiter's gravity increased the velocity of objects within these resonances, causing them to shatter upon collision with other bodies, rather than accrete<ref>{{Cytuj pismo | autor=R. Edgar, P. Artymowicz | tytuł=Pumping of a Planetesimal Disc by a Rapidly Migrating Planet | czasopismo=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | rok=2004 | tom=354 | strony=769–772 | url=http://www.utsc.utoronto.ca/~pawel/edgar+artymowicz.pdf | format=PDF | data dostępu=2008-05-12 | doi = 10.1111/j.1365-2966.2004.08238.x}}</ref>. 

As Jupiter migrated inward following its formation (see [[#Planetary migration|Planetary migration]] below), resonances would have swept across the asteroid belt, dynamically exciting the region's population and increasing their velocities relative to each other<ref>{{cite conference | autor=E. R. D. Scott | tytuł=Constraints on Jupiter's Age and Formation Mechanism and the Nebula Lifetime from Chondrites and Asteroids | booktitle = Proceedings 37th Annual Lunar and Planetary Science Conference | wydawca = Lunar and Planetary Society | rok=2006 | miejsce = League City, Texas | url =http://adsabs.harvard.edu/abs/2006LPI....37.2367S | data dostępu = 2007-04-16
}}</ref>. The cumulative action of the resonances and the embryos either scattered the planetesimals away from the asteroid belt or excited their [[orbital inclination]]s and [[orbital eccentricity|eccentricities]]<ref name=Bottke2005/><ref name=OBrien2007/>. Some of those massive embryos too were ejected by Jupiter, while others may have migrated to the inner Solar System and played a role in the final accretion of the terrestrial planets<ref name=Raymond2007/><ref name=Bottke2005/><ref>{{Cytuj stronę| autor= Susan Watanabe| data=[[20 July]] [[2001]]| url =http://www.jpl.nasa.gov/news/features.cfm?feature=520| tytuł =Mysteries of the Solar Nebula| wydawca = NASA| data dostępu = 2007-04-02}}</ref>. The effects of the giant planets and planetary embryos left the asteroid belt with a total mass equivalent to less than 1% that of the Earth, comprised mainly of small planetesimals<ref name=OBrien2007>{{Cytuj pismo|autor= David O’Brien, Alessandro Morbidelli, William F. Bottke|tytuł=The primordial excitation and clearing of the asteroid belt—Revisited |czasopismo=Icarus|tom=191| strony=434–452 |rok=2007|doi= 10.1016/j.icarus.2007.05.005|format=PDF| url=http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/OBrien_2007_Icarus_191_434_Primordial_Excitation_Clearing_Asteroid_Belt.pdf}}</ref>.
This is still 10–20 times more than the current mass in the main belt, which is about 1/2,000 the Earth's mass<ref name=Krasinsky2002>{{Cytuj pismo |autor=[[Georgij A. Krasinsky]], [[Elena V. Pitjeva]], M. V. Vasilyev, E. I. Yagudina | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=4326fb2cf906949 |tytuł=Hidden Mass in the Asteroid Belt |czasopismo=Icarus |tom=158 |wolumin=1 |strony=98–105 |miesiąc=July |rok=2002 |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref>.

=== Migracja planet ===
{{osobny artykuł|Migracja planetarna}}
[[Plik:Lhborbits.png|thumb|400px|Symulacja pokazuje planety zewnętrzne i [[Pas Kuipera]]: a) Zanim stosunek Jowisza do Saturna wynosił 2:1 b) Podczas rozpraszania się obiektów Pasa Kuipera w Układ Słoneczny, poza orbitę Neptuna c) Po wypchnięciu ciał Pasa Kuipera przez Jowisz<ref name="Gomes">{{Cytuj pismo | url=http://www.nature.com/nature/journal/v435/n7041/pdf/nature03676.pdf | tytuł=Origin of the cataclysmic Late Heavy Bombardment period of the terrestrial planets | autor=R. Gomes, H. F. Levison, K. Tsiganis, A. Morbidelli | czasopismo=Nature | rok=2005 | tom=435 | strony=466 | doi=10.1038/nature03676|format=PDF}}</ref>.]]

Zgodnie z hipotezą mgławicy planetarnej dwie zewnętrzne planety znajdują się nie na swoim miejscu. [[Lodowy olbrzym|Lodowe olbrzymy]], [[Uran]] i [[Neptun]], istnieją w regionie, w którym ich powstanie było mało prawdopodobne ze względu na małą gęstość mgławicy słonecznej i długi [[okres orbitalny]]. Zamiast tego, uważa się, że obie planety powstały w pobliżu orbit Jowisza i Saturna, gdzie znajdowało się więcej materiału a na przestrzeni setek milionów lat przesunęły się na zewnątrz, na swoje obecne orbity<ref name=Thommes/>.

Migracja zewnętrznych planet jest również konieczna, aby wyjaśnić istnienie i własności najbardziej zewnętrznych regionów Układu Słonecznego<ref name=Levinson2007>{{Cytuj pismo
| autor = Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli, Crista Van Laerhoven et al.
| tytuł = Origin of the Structure of the Kuiper Belt during a Dynamical Instability in the Orbits of Uranus and Neptune
| rok = 2007
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L
| czasopismo = eprint arXiv:0712.0553
| język = en}}</ref>. [[Obiekt transneptunowy|Poza orbitą Neptuna]] w Układzie Słonecznym rozciągają się [[pas Kuipera]], [[dysk rozproszony]] i [[obłok Oorta]], trzy zbiory niewielkich lodowych obiektów uważanych za źródło pochodzenia większości obserwowanych [[kometa|komet]]. Pas Kuipera położony jest w odległości od 30 do 55&nbsp;j.a. od Słońca, podczas gdy dysk rozproszony sięga 100&nbsp;j.a. a najbardziej odległy obłok Oorta rozpoczyna się w odległości 50&nbsp;000&nbsp;j.a. od Słońca<ref name=Levinson2007/><ref>{{Cytuj stronę
 |tytuł=Origin and dynamical evolution of comets and their reservoirs
 |autor=Alessandro Morbidelli
 |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0512256
 |rok=2006 |data dostępu=2007-05-26
 |data=[[3 February]] [[2008]] |format=PDF |wydawca=arxiv}}</ref>. W tej odległości od Słońca [[akrecja]] była zbyt powolna, aby mogły powstać planety zanim mgławica słoneczna uległa rozproszeniu, a zatem pierwotny dysk miał zbyt małą gęstość materii aby mógł skonsolidować się w planetę. Jednakże pierwotnie, Pas Kuipera był dużo gęstszy i znajdował się bliżej Słońca. Jego zewnętrzna krawędź miała w przybliżeniu 30&nbsp;j.a. <span style="color:green">Wewnętrzna krawędź byłaby wtedy dokładnie poza orbitami Uranu i Neptuna, które z kolei były bliżej Słońca kiedy się tworzyły (najprawdopodobniej w odległości między 15–20&nbsp;j.a.), i w przeciwnych miejscach , gdy Neptun był bliżej do Słońca niż Uran<ref name=Levinson2007/><ref name="Gomes"/>.</span> 

After the formation of the Solar System, the orbits of all the giant planets continued to change slowly, influenced by their interaction with large number of remaining planetesimals. After 500–600&nbsp;million years (about 4&nbsp;billion years ago) Jupiter and Saturn fell into a 2:1 resonance; Saturn orbited the Sun once for every two Jupiter orbits<ref name=Levinson2007/>. This resonance created a gravitational push against the outer planets, causing Neptune surge past Uranus and plough into the ancient Kuiper belt. The planets scattered the majority of the small icy bodies inwards, while themselves moving outwards. These planetesimals then scattered off the next planet they encountered in a similar manner, moving the planets' orbits outwards while they moved inwards<ref>{{Cytuj stronę|url=http://www.psrd.hawaii.edu/Aug01/bombardment.html|tytuł= Uranus, Neptune, and the Mountains of the Moon|praca= Planetary Science Research Discoveries | data=[[21 August]] [[2001]] | autor=G. Jeffrey Taylor | wydawca = Hawaii Institute of Geophysics &amp; Planetology |data dostępu=2008-02-01}}</ref>. This process continued until the planetesimals interacted with Jupiter, whose immense gravity sent them into highly elliptical orbits or even ejected outright from the Solar System. This caused Jupiter to move slightly inward. Those objects scattered by Jupiter into highly elliptical orbits formed the Oort cloud;<ref name=Levinson2007/>. those objects scattered to a lesser degree by the migrating Neptune formed the current Kuiper belt and scattered disc<ref name=Levinson2007/>. This scenario explains the Kuiper belt's and scattered disc's present low mass. Some of the scattered objects, including Pluto, became gravitationally tied to Neptune's orbit, forcing them into [[mean-motion resonance]]s<ref name=Malhorta1995>{{Cytuj pismo | autor=R. Malhotra | tytuł=The Origin of Pluto's Orbit: Implications for the Solar System Beyond Neptune | czasopismo=Astronomical Journal | arxiv=astro-ph/9504036 | rok=1995 | tom=110 | strony=420 | doi=10.1086/117532 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995AJ....110..420M | język = en }}</ref>. Eventually, friction within the planetesimal disc made the orbits of Uranus and Neptune circular again<ref name=Levinson2007/><ref name="fogg_nelson">{{Cytuj pismo | autor=M. J. Fogg, R. P. Nelson | tytuł=On the formation of terrestrial planets in hot-Jupiter systems | czasopismo=Astronomy & Astrophysics | arxiv=astro-ph/0610314 | rok=2007 | tom = 461 | strony=1195 | doi=10.1051/0004-6361:20066171 | język = en }}</ref>. 

In contrast to the outer planets, the inner planets are not believed to have migrated significantly over the age of the Solar System, because their orbits have remained stable following the period of giant impacts<ref name=sciam/>.

=== Wielkie Bombardowanie i później ===
'''Ta sekcja jest w trakcie tłumaczenia przez [[Wikipedysta:Unk3mpt|Unk3mpt]]. <span style="color:green">Po zakończeniu, ta linijka zostanie usunięta.</span>'''
{{osobny artykuł|Wielkie Bombardowanie}}

[[Plik:Barringer Meteor Crater, Arizona.jpg|thumb|[[Meteor Crater|Krater Barringera]] w [[Arizona|Arizonie]] - jaskrawy przykład, że [[akrecja (astronomia)|akrecja]] w Układzie Słonecznym wciąż trwa]]
Zakłócenia grawitacyjne wywołane ruchem planet zewnętrznych spowodowały wysłanie dużej ilości asteroidów do wewnętrznej części Układu Słonecznego, znacznie zmniejszając pierwotny pas do momentu gdy osiągnął on dzisiejszą, ekstremalnie niską masę<ref name=OBrien2007/>. To wydarzenie mogło być początkiem Wielkiego Bombardowania, które miało miejsce około 4 miliardy lat temu; 500-600 milionów lat po uformowaniu się Układu Słonecznego<ref name="Gomes"/><ref name=shuffle>{{Cytuj stronę |rok= 2005| autor= Kathryn Hansen | tytuł=Orbital shuffle for early solar system | praca=Geotimes | url=http://www.agiweb.org/geotimes/june05/WebExtra060705.html| data dostępu=2006-06-22}} </ref>. Ten okres ciężkiego bombardowania trwał kilkaset milionów lat i jego skutki są bez trudu dostrzegalne w postaci kraterów wciąż obecnych na geologicznie martwych ciałach wewnętrznego Układu Słonecznego takich jak Księżyc czy Merkury<ref name="Gomes"/><ref>{{Cytuj stronę|url=http://history.nasa.gov/SP-467/ch3.htm | tytuł=Chronology of Planetary surfaces|praca=NASA History Division|data dostępu=2008-03-13}}</ref>. Najstarszy znany dowód na istnienie życia na Ziemii datuje się na 3,8 miliarda lat wstecz, czyli prawie natychmiast po zakończeniu okresu Wielkiego Bombardowania<ref name=life>{{Cytuj stronę | tytuł=UCLA scientists strengthen case for life more than 3.8 billion years ago|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-07/uoc--uss072006.php | data=[[21 July]] [[2006]] | wydawca=University of California-Los Angeles | data dostępu=2008-04-29}}</ref>.

Zderzenia są uważane za regularną (nawet jeśli nieczęstą) część rozwoju Układu Słonecznego. Fakt, że ciągle się zdarzają jest udokumentowany w postaci kolizji komety Shoemaker Levy 9 z [[Jowisz]]em w 1994 oraz krater uderzeniowy w Arizonie. Proces akrecji, mimo to, nie jest kompletny i może wciąż stanowić zagrożenie dla życia na Ziemii<ref>
{{Cytuj pismo
 |autor=Clark R. Chapman
 |tytuł=The Risk to Civilization From Extraterrestrial Objects and Implications of the Shoemaker-Levy 9 Comet Crash
 |url=http://www.geologie.ac.at/filestore/download/AB0053_051_A.pdf
 |czasopismo=Abhandlungen der Geologischen Bundeanstalt, Wien,
 |wydanie=53
 |strony=51–54
 |rok=1996
 |data dostępu=2008-05-06
 |issn=00167800}}</ref>
<ref name=Agnor2006>
{{Cytuj pismo
 |tytuł=Neptune’s capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter
 |nazwisko=Craig B. Agnor, Hamilton P. Douglas
 |czasopismo=Nature
 |wydanie=441
 |strony=192–194
 |doi=10.1038/nature04792
 |url=http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf
 |data=2006
 |format=PDF}}</ref>.

Impacts are believed to be a regular (if currently infrequent) part of the evolution of the Solar System. That they continue to happen is evidenced by the collision of [[Comet Shoemaker-Levy 9]] with [[Jupiter]] in 1994, and the impact feature [[Meteor Crater]] in [[Arizona]]. The process of accretion, therefore, is not complete, and may still pose a threat to life on Earth<ref>{{Cytuj pismo | czasopismo=Abhandlungen der Geologischen Bundeanstalt, Wien,|tom=53|strony= 51–54 | rok=1996 | tytuł=The Risk to Civilization From Extraterrestrial Objects and Implications of the Shoemaker-Levy 9 Comet Crash|autor=Clark R. Chapman | url=http://www.geologie.ac.at/filestore/download/AB0053_051_A.pdf | format=PDF |data dostępu=2008-05-06 | issn=00167800}}</ref><ref name=Agnor2006>{{Cytuj pismo|tytuł=Neptune’s capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter|nazwisko=Craig B. Agnor, Hamilton P. Douglas|czasopismo=Nature|wydanie=441|strony=192–194| doi=10.1038/nature04792|url=http://www.es.ucsc.edu/~cagnor/papers_pdf/2006AgnorHamilton.pdf| data=2006|format=PDF }}</ref>.

Na ewolucję zewnętrznej części Układu Słonecznego najwyraźniej miały wpływ pobliskie [[Supernowa|supernowe]] oraz prawdopodobnie także przejście przez [[Obłok międzygwiazdowy|obłoki międzygw]]. Powierzchnie ciał zewnętrznej części Układu Słonecznego doświadczyły [[space weathering]] ze strony wiatru słonecznego, mikrometeorytów oraz neutralnych składników [[Ośrodek międzygwiazdowy|ośrodka międzygwiazdowego]]<ref>{{Cytuj pismo | url=http://www.agu.org/sci_soc/EISclark.html | tytuł=Interplanetary Weathering: Surface Erosion in Outer Space|nazwisko=Beth E. Clark, Robert E. Johnson | czasopismo= Eos, Transactions, American Geophysical Union | doi=10.1029/96EO00094 | wydanie=77 | strony=141 | data=1996 | data dostępu=2008-03-13}}</ref>.

The evolution of the asteroid belt after Late Heavy Bombardment was mainly governed by collisions<ref name=Bottke2005b>{{cite conference|autor=William F. Bottke, D. Durba, D. Nesvorny et. al.|tytuł=The origin and evolution of stony meteorites|conference=Dynamics of Populations of Planetary Systems|booktitle=Proceedings of the International Astronomical Union|tom=197|strony=357–374|rok=2005|doi=10.1017/S1743921304008865|format=PDF| url=http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Bottke_IAU197_Belgrade_Origin_Stony_Met.pdf}}</ref>. Objects with large mass have enough gravity to retain any material ejected by a violent collision. In the asteroid belt this usually is not the case. As a result, many larger objects have been broken apart, and sometimes newer objects have been forced out of the remnants in less violent collisions<ref name=Bottke2005b/> Moons around some asteroids currently can only be explained as consolidations of material flung away from the parent object without enough energy to entirely escape its gravity<ref>{{Cytuj stronę
  | autor=H. Alfvén, G. Arrhenius
  | rok=1976
  | url =http://history.nasa.gov/SP-345/ch4.htm
  | tytuł =The Small Bodies
  | praca=SP–345 Evolution of the Solar System
  | wydawca = NASA
  | data dostępu = 2007-04-12 }}</ref>.

== Księżyce ==
{{Zobacz też|Teoria wielkiego zderzenia}}
Wokół planet i licznych innych obiektów Układu Słonecznego istnieją liczne księżyce. Te [[naturalny satelita|naturalne satelity]] powstały w jeden z następujących sposobów:
* co-formation from a circum-planetary disc (peculiar to the gas giants);
* formation from impact debris (given a large enough impact at a shallow angle); and
* capture of a passing object.

Jowisz i Saturn posiadają dużą liczbę księżyców, z których część prawdopodobnie powstała z dysków gazu w podobny sposób jak planety wokół Słońca. Należą do nich między innymi [[Io (księżyc)|Io]], [[Europa (księżyc)|Europa]], [[Ganimedes (księżyc)|Ganimedes]] i [[Tytan (księżyc)|Tytan]]<ref>{{Cytuj pismo
| autor = N. Takato, S. J. Bus et al.
| tytuł = Detection of a Deep 3-<math>\mu</math>m Absorption Feature in the Spectrum of Amalthea (JV)
| czasopismo = Science
| rok = 2004
| wolumin = 306
| strony = 2224
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Sci...306.2224T
| język = en}}</ref>. Na takie pochodzenie tych satelitów wskazują ich duże rozmiary i niewielka odległość od planety. Tych własności nie można wyjaśnić przechwyceniem, podczas gdy gazowa natura ich macierzystych planet wyklucza uformowanie się tych księżyców na skutek zderzeń. Z kolei zewnętrzne księżyce gazowych olbrzymów są niewielkie i mają [[Ekscentryczność (fizyka)|ekscentryczne]] orbity charakteryzujące się [[inklinacja|inklinacją]] w stosunku do płaszczyzny obrotu planety. Te cechy odpowiadają charakterystykom obiektów przechwyconych<ref>{{cite conference | autor = D. C. Jewitt, S. Sheppard, C. Porco | tytuł = Jupiter's outer satellites and Trojans | booktitle=Jupiter. The Planet, Satellites and Magnetosphere | rok = 2004 | strony = 263–280 | url=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/papers/JUPITER/JSP.2003.pdf | format=PDF | <!-- [[WP:DUPLIKATY]] wydawca= Fran Bagenal, Timothy E. Dowling, William B. McKinnon (eds.) |--> wydawca=Cambridge University Press | id=ISBN 0-521-81808-7}} </ref><ref>{{Cytuj stronę|url=http://www.dtm.ciw.edu/sheppard/satellites/| tytuł= The Giant Planet Satellite and Moon Page |autor=Scott S. Sheppard (Carnegie Institution of Washington) | praca=Personal web page | data dostępu=2008-03-13}}</ref>. Most such moons orbit in the reverse direction to their parent bodies' rotation. The largest irregular moon is Neptune's moon [[Triton (moon)|Triton]], which is believed to be a captured [[Kuiper belt object]]<ref name=Agnor2006/>.

Moons of solid Solar System bodies have been created by both collisions and capture. [[Mars]]'s two small moons, [[Deimos (moon)|Deimos]] and [[Phobos (moon)|Phobos]], are believed to be captured [[asteroid]]s.<ref>{{harvtxt|Zeilik|Gregory|1998|loc=pp. 118–120}}</ref>.
The Earth's [[Moon]] is believed to have formed as a result of a single, large oblique collision<ref name=Canup2005/><ref>{{Cytuj pismo | autor=D. J. Stevenson | tytuł=Origin of the moon&nbsp;–&nbsp;The collision hypothesis | czasopismo=Annual Review of Earth and Planetary Sciences | rok=1987 | tom=15 | strony=271 | doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987AREPS..15..271S }}</ref>.
The impacting object likely had a mass comparable to that of Mars, and the impact probably occurred near the end of the period of giant impacts<ref name=Canup2005>{{Cytuj pismo | autor=R. M. Canup, E. Asphaug | tytuł=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | czasopismo=Nature | rok=2001 | tom=412 | strony=708 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Natur.412..708C | doi=10.1038/35089010 }}</ref>. The impact was probably the last one in series of mergers that formed Earth.
There is another hypothesis: the Mars-sized object may have formed at one of the stable Earth-Sun [[Lagrangian point]]s (either L<sub>4</sub> or L<sub>5</sub>) and drifted from its position<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.psrd.hawaii.edu/Dec98/OriginEarthMoon.html | tytuł = Origin of the Earth and Moon | data=[[31 December]] [[1998]] | autor=G. Jeffrey Taylor | praca = Planetary Science Research Discoveries | wydawca = Hawaii Institute of Geophysics &amp; Planetology | data dostępu = 2007-07-25 }}</ref>. 
A percentage of the impactor's mantle kicked up by the collision ending up in orbit and coalescing into a moon<ref name=Canup2005/>. Pluto's moon Charon may also have formed by means of a large collision; the Pluto-Charon and Earth-Moon systems are the only two in the Solar System in which the satellite's mass is at least 1% that of the larger body<ref name=impact_Pluto>{{Cytuj pismo|tytuł=A Giant Impact Origin of Pluto-Charon|autor=Robin M. Canup | czasopismo=Science | data=[[28 January]] [[2005]] |<!-- [[WP:DUPLIKATY]] tom=307 |--> tom=5709 | strony=546–550 | doi=10.1126/science.1106818 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/307/5709/546 | data dostępu=2008-05-01}}</ref>.

== Przyszłość ==
[[Plik:Voyager 2 Neptune and Triton.jpg|thumb|Zdjęcie Neptuna i jego księżyca [[Tryton (księżyc)|Trytona]] wykonane przez sondę [[Voyager 2]]. Orbita Tryotna znajdzie się ostatecznie wewnątrz [[Granica Roche'a|granicy Roche'a]], gdzie siły pływowe doprowadzą do jego rozerwania i być może powstania nowego systemu [[pierścienie planetarne|pierścieni planetarnych]]]]
Astronomowie przewidują, że Układ Słoneczny w obecnej postaci nie ulegnie drastycznym zmianom dopóki Słońce nie spali całego wodoru w swoim jądrze zamieniając go w hel i przechodząc w kolejną fazę [[ewolucja gwiazd|ewolucji]] na [[diagram Hertzsprunga-Russella|diagramie Hertzsprunga-Russella]] zmieniając się z [[ciąg główny|gwiazdy ciągu głównego]] w [[czerwony olbrzym|czerwonego olbrzyma]]. Mimo to, do tego czasu Układ Słoneczny będzie ulegał powolnym zmianom.

=== Long-term stability ===
The Solar System is [[chaos theory|chaotic]],<ref name=laskar94>{{Cytuj pismo
|tytuł=Large-scale chaos in the solar system
|autor=J. Laskar
|czasopismo=Astronomy and Astrophysics
|tom=287
|strony=L9–L12
|rok=1994
|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994A%26A...287L...9L}}</ref>. with the orbits of the planets open to long-term variations. One notable example of this chaos is the Neptune-Pluto system, which lies in a 3:2 [[orbital resonance]]. Although the resonance itself will remain stable, it becomes impossible to predict the position of Pluto with any degree of accuracy more than 10–20&nbsp;million years (the [[Lyapunov time]]) into the future<ref>{{Cytuj pismo | tytuł = Numerical evidence that the motion of Pluto is chaotic | autor = Gerald Jay Sussman, Jack Wisdom | czasopismo = Science | tom = 241 | strony = 433–437 | rok = 1988 | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Sci...241..433S
}}</ref>.
The planets' orbits are chaotic over longer timescales, such that the whole Solar System possesses a Lyapunov time in the range of 2–230&nbsp;million years<ref name=hayes07>{{Cytuj pismo | autor=Wayne B. Hayes | tytuł=Is the outer Solar System chaotic? | czasopismo=Nature Physics | arxiv=astro-ph/0702179 | rok=2007 | tom=3 | strony=689–691 | doi=10.1038/nphys728 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007NatPh...3..689H | język = en}}</ref>.
In all cases this means that the position of a planet along its orbit ultimately becomes impossible to predict with any certainty (so, for example, the timing of winter and summer become uncertain); but in some cases the orbits themselves may change dramatically. Such chaos manifests most strongly as changes in [[Orbital eccentricity|eccentricity]], with some planets' orbits becoming significantly more—or less—[[ellipse|elliptical]]<ref>{{Cytuj książkę
|autor=Ian Stewart
|tytuł=Does God Play Dice?
|wydawca=Penguin Books
|wydanie=2nd
|strony=246–249
|rok=1997
|isbn=0-14-025602-4}}</ref>.

Ultimately, the Solar System is stable in that none of the planets will collide with each other or be ejected from the system in the next few billion years<ref name=hayes07/>. Beyond this, within five&nbsp;billion years or so Mars' eccentricity may grow to around 0.2, such that it lies on an Earth-crossing orbit, leading to a potential collision. In the same timescale, Mercury's eccentricity may grow even further, and a close encounter with Venus could theoretically eject it from the Solar System altogether<ref name=laskar94/> or send it on a collision course with Venus or Earth<ref>{{Cytuj stronę|tytuł=The solar system could go haywire before the sun dies|url=http://space.newscientist.com/article/dn13757-solar-system-could-go-haywire-before-the-sun-dies.html?feedId=online-news_rss20 | autor=David Shiga | praca=NewScientist.com News Service | data=[[23 April]] [[2008]] | data dostępu=2008-04-28}}</ref>.

=== Moon-ring systems ===
The evolution of moon systems is driven by [[tide|tidal forces]]. A moon will raise a [[tidal bulge]] in the object it orbits (the primary) due to the differential gravitational force across diameter of the primary. If a moon is revolving in the same direction as the planet's rotation and the planet is rotating faster than the orbital period of the moon, the bulge will constantly be pulled ahead of the moon. In response, the moon will gain energy and slowly spiral outward. The same situation will also cause the primary to rotate more slowly over time. The Earth and its Moon are just one example of this configuration. Other examples are the [[Galilean moons]] of [[Jupiter]] (as well as many of Jupiter's smaller moons)<ref>{{Cytuj pismo | url=http://adsabs.harvard.edu/full/1982MNRAS.201..415G%7D | tytuł=Tidal Heating of Io and orbital evolution of the Jovian satellites | czasopismo=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | autor=A. Gailitis | tom=201 | strony=415 | rok=1980|data dostępu=2008-03-27}}</ref>. and most of the larger moons of [[Saturn]]<ref>{{Cytuj pismo |autor= R. Bevilacqua, O. Menchi, A. Milani et. al. |rok=1980 |miesiąc=April |tytuł= Resonances and close approaches. I. The Titan-Hyperion case|czasopismo=Earth, Moon, and Planets |tom=22 |wolumin=2 |strony=141–152  |url=http://www.springerlink.com/content/g627852062714784/ |data dostępu= 2007-08-27}}</ref>.

A different scenario occurs when the moon is either revolving around the primary faster than the primary rotates or is revolving in the opposite direction of the planet's rotation. In these cases, the tidal bulge ends up being behind the moon in its orbit. This [[Tidal acceleration#Tidal deceleration|tidal deceleration]] causes the moon to spiral in towards the primary until it either is torn apart by tidal stresses, potentially creating a [[planetary ring]] system, or crashes into the planet's surface or atmosphere. Such a fate awaits the moons [[Phobos (moon)|Phobos]] of Mars (within 30&nbsp;to&nbsp;50&nbsp;million years)<ref name=Bills2006>{{Cytuj pismo | autor=Bruce G. Bills, Gregory A. Neumann, David E. Smith, and Maria T. Zuber|rok=2006 |tytuł=Improved estimate of tidal dissipation within Mars from MOLA observations of the shadow of Phobos|czasopismo=Journal of Geophysical Research|tom=110 |strony=E07004|doi=10.1029/2004JE002376| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRE..11007004B}}</ref>, [[Triton (moon)|Triton]] of Neptune (in 3.6 billion years)<ref>{{Cytuj pismo | tytuł=Tidal evolution in the Neptune-Triton system | autor= C. F. Chyba, D. G. Jankowski, P. D.  Nicholson | czasopismo=Astronomy & Astrophysics | tom=219 | strony=23 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989A&A...219L..23C | rok=1989 | data dostępu=2007-03-03}}</ref> and [[Metis (moon)|Metis]] and [[Adrastea (moon)|Adrastea]] of Jupiter<ref name=Burns2004>{{cite conference | autor=J. A. Burns, D. P. Simonelli, M. R. Showalter, D. P. Hamilton, C. C. Porco, L. W. Esposito, H. Throop | tytuł=Jupiter’s Ring-Moon System | booktitle=Jupiter: The planet, Satellites and Magnetosphere | rok=2004 | <!-- [[WP:DUPLIKATY]] wydawca=Cambridge University Press |--> wydawca=Fran Bagenal, Timothy E. Dowling, William B. McKinnon  (eds.) | url=http://www.astro.umd.edu/~hamilton/research/preprints/BurSimSho03.pdf | format=PDF | data dostępu=2008-05-14 | id=ISBN 0-521-81808-7 | strony=241}}</ref>. Uranus' [[Desdemona (moon)|Desdemona]] may even collide with one of its neighboring moons<ref name=Duncan1996>{{Cytuj pismo
 | autor=Martin J. Duncan, Jack J. Lissauer
 |tytuł=Orbital Stability of the Uranian Satellite System
 |czasopismo=Icarus
 |tom=125 |wolumin=1 |strony=1–12 |rok=1997
 |doi=10.1006/icar.1996.5568
 |data dostępu=2008-05-09}}</ref>.

A third possibility is where the primary and moon are [[tidally locked]] to each other. In that case, the tidal bulge stays directly under the moon and the orbital period will not change. [[Pluto]] and [[Charon]] are an example of this type of configuration<ref>{{Cytuj pismo | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2006AJ....132..290B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=444b66a47d27727
| tytuł=Orbits and Photometry of Pluto's Satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 | autor=Marc Buie, William Grundy, Eliot Young, Leslie Young, Alan Stern | czasopismo=The Astronomical Journal | tom=132 | strony=290 | rok=2006 | doi=10.1086/504422 | arxiv=astro-ph/0512491 | język = en}}</ref>.

Prior to the 2004 arrival of the ''[[Cassini–Huygens]]'' spacecraft, the [[rings of Saturn]] were widely thought to be much younger than the Solar System and not expected to survive beyond 300&nbsp;million years. The gravity from Saturn's moons would gradually sweep the rings' outer edge toward the planet, and, eventually, abrasion by meteorites and Saturn's gravity would take the rest, leaving Saturn unadorned<ref>{{Cytuj stronę|tytuł=Saturn Rings Still A Mystery|praca=Popular Mechanics|autor= Stefano Coledan|url=http://www.popularmechanics.com/technology/industry/1285531.html|rok=2002|data dostępu=2007-03-03}}</ref>. However, data from the ''Cassini'' mission led scientists to revise that early view. Observations revealed 10&nbsp;km-wide icy clumps of material that repeatedly break apart and reform, keeping the material fresh. Saturn's rings are far more massive than the rings of the other gas giants. This excess mass is believed to have preserved Saturn's rings since the planet first formed 4.5&nbsp;billion years ago and is likely to preserve them for billions of years to come<ref>{{Cytuj pismo | tytuł=Saturn's recycled rings | czasopismo=Astronomy Now| strony=9 |data=February 2008}}</ref>.

=== Evolution of the Sun and planetary environments ===
[[Plik:Sun red giant PL.svg|thumb|Porównanie rozmiarów Słońca obecnie i w przyszłości jako [[czerwony olbrzym|czerwonego olbrzyma]]]]
{{Zobacz też|Ewolucja gwiazd}}

In the long term, the greatest changes in the Solar System will come from changes in the Sun itself as it ages. As the Sun burns through its supply of hydrogen fuel, it gets hotter and burns the remaining fuel even faster. As a result, the Sun is growing brighter at a rate of ten percent every 1.1&nbsp;billion years<ref name=scientist>{{Cytuj stronę|tytuł=Science: Fiery future for planet Earth |autor=Jeff Hecht | praca=New Scientist |url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900.html | data=[[2 April]] [[1994]] | numer=1919 | strona=14 |data dostępu=2007-10-29}}</ref>. In one billion years' time, as the Sun's radiation output increases, its [[Habitable zone#Circumstellar habitable zone|circumstellar habitable zone]] will move outwards, and the Earth's surface will be seared by solar radiation until it becomes uninhabitable. At this point, all life on land will become extinct<ref name=Schroder2008/>. Though life could still survive in the deeper oceans, evaporation of water, a potent [[greenhouse gas]], from the oceans' surface could accelerate temperature increase, potentially ending all life on Earth less than 1&nbsp;billion years from now<ref>{{Cytuj stronę|url=http://www.cicero.uio.no/fulltext/index_e.aspx?id=2737|tytuł=Our changing solar system|autor=Knut Jørgen, Røed Ødegaard|praca=Centre for International Climate and Environmental Research|rok=2004|data dostępu=2008-03-27}}</ref>. During this time it is possible that as [[Mars]]'s surface temperature gradually rises, carbon dioxide and water currently frozen under the surface soil will be liberated into the atmosphere, creating a greenhouse effect which will heat up the planet until it achieves parallel conditions to those on Earth today, providing a potential future abode for life<ref name=mars>{{Cytuj książkę|tytuł=Mars: A Warmer, Wetter Planet|autor=Jeffrey Stuart Kargel | url=http://books.google.com/books?id=0QY0U6qJKFUC&pg=PA509&lpg=PA509&dq=mars+future+%22billion+years%22+sun&source=web&ots=d1qKC28btQ&sig=dYP1gA4LkGgJczuAFiBH1axxodw#PPA509,M1 | isbn=1852335688 | rok=2004 | wydawca=Springer |data dostępu=2007-10-29}}</ref>. Over the course of a further billion years, Earth's oceans will gradually evaporate, and all life (in known forms) will be impossible. By 3.5&nbsp;billion years from now, Earth's surface condition will be similar to that of Venus today<ref name=scientist />.

Around 5.4&nbsp;billion years from now, all of the hydrogen in the core of the Sun will have fused into helium. The core will no longer be supported against gravitational collapse and will begin to contract, heating a shell around the core until hydrogen begins to fuse within it<ref name=Schroder2008/>. This causes the outer layers of the star to expand greatly, and the star will enter a phase of its life in which it is called a [[red giant]]<ref>{{harvtxt|Zeilik|Gregory|1998|loc=p. 320–321}}</ref><ref>{{Cytuj stronę |tytuł=Introduction to Cataclysmic Variables (CVs)|praca=NASA Goddard Space Center|rok=2006|url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/cvs/cvstext.html |data dostępu = 2006-12-29}}</ref>. Within 7.5&nbsp;billion years, the Sun will have expanded to a radius of 1.2&nbsp;AU—256 times its current size. At the tip of the [[red giant branch]], as a result of the vastly increased surface area, the Sun's surface will be much cooler (about 2600&nbsp;K) than now and its [[luminosity]] much higher—up to 2700&nbsp;current solar luminosities. For part of its red giant life, the Sun will have a strong [[stellar wind]] which will carry away around 33% of its mass<ref name=Schroder2008>{{Cytuj pismo|autor= K. P. Schroder, Robert Cannon Smith|tytuł= Distant future of the Sun and Earth revisited|czasopismo=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | tom=386 |strony=155–163 | rok=2008 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref><ref name="sun_future">{{Cytuj pismo | autor=I. J. Sackmann, A. I. Boothroyd, K. E. Kraemer | tytuł=Our Sun. III. Present and Future | strony=457 | czasopismo=Astrophysical Journal | rok=1993 | tom=418 | url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S }}</ref><ref>{{harvtxt|Zeilik|Gregory|1998|loc=p. 322}}</ref>. During these times, it is possible that [[Saturn]]'s moon [[Titan (moon)|Titan]] could achieve surface temperatures necessary to support life<ref>{{Cytuj pismo|tytuł=Titan under a red giant sun: A new kind of "habitable" moon|autor=Ralph D. Lorenz, Jonathan I. Lunine, Christopher P. McKay | czasopismo=Geophysical Research Letters | rok=1997 | tom=24 | strony=2905 | url=http://www.lpl.arizona.edu/~rlorenz/redgiant.pdf | data dostępu=2008-03-21|format=PDF }}</ref><ref>{{Cytuj stronę | autor=Marc Delehanty | tytuł= Sun, the solar system's only star | praca=Astronomy Today|url=http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html| data dostępu=2006-06-23}}</ref>.

As the Sun expands, it will most likely swallow the planets [[Mercury (planet)|Mercury]] and [[Venus]]. [[Earth]]'s fate is less clear; although the Sun will envelop Earth's current orbit, the star's loss of mass (and thus weaker gravity) will cause the planets' orbits to move farther out<ref name=Schroder2008/>. If it were only for this, Earth would probably escape incineration<ref name=sun_future />, but a 2008 study suggests that Earth will likely be swallowed up as a result of [[Roche limit|tidal interactions]] with the Sun's weakly bound outer envelope<ref name=Schroder2008/>.

Gradually, the hydrogen burning in the shell around the solar core will increase the mass of the core until it reaches about 45% of the present solar mass. At this point the density and temperature will become so high that the fusion of helium into [[carbon]] will begin, leading to a [[helium flash]]; the Sun will shrink from around 250 to 11&nbsp;times its present (main sequence) radius. Consequently, its luminosity will decrease from around 3000 to 54 times its current level, and its surface temperature will increase to about 4770&nbsp;K. The Sun will become a [[horizontal branch]] star, burning helium in its core in a stable fashion much like it burns hydrogen today. The helium-fusing stage will last only 100&nbsp;million years. Eventually, it will have to again resort to its reserves in its outer layers and will expand again, turning into what is known as an [[asymptotic giant branch]] star. Here the luminosity of the Sun will increase again, reaching about 2090 present luminosities, and it will cool to about 3500&nbsp;K<ref name=Schroder2008/>. This phase lasts about 30&nbsp;million years, after which, over the course of a further 100,000&nbsp;years, the Sun's remaining outer layers will fall away, ejecting a vast stream of matter into space and forming a halo known (misleadingly) as a [[planetary nebula]]. The ejected material will be contain the helium and carbon produced by the Sun's nuclear reactions, continuing the enrichment of the interstellar medium with heavy elements for future generations of stars<ref name=nebula> {{Cytuj stronę | autor=Bruce Balick (Department of Astronomy, University of Washington) | tytuł=Planetary nebulae and the future of the Solar System | praca=Personal web site | url=http://www.astro.washington.edu/balick/WFPC2/| data dostępu=2006-06-23}} </ref>.

[[Plik:M57 The Ring Nebula.JPG|thumb|[[Mgławica Pierścień]], mgławica planetarna podobna do jakiej stanie się Słońce]]
This is a relatively peaceful event; nothing akin to a [[supernova]], which our Sun is too small to undergo as part of its evolution. Any observer present to witness this occurrence would see a massive increase in the speed of the solar wind, but not enough to destroy a planet completely. However, the star's loss of mass could send the orbits of the surviving planets into chaos, causing some to collide, others to be ejected from the Solar System, and still others to be torn apart by tidal interactions<ref>{{Cytuj pismo|tytuł=A Gaseous Metal Disk Around a White Dwarf|autor=B. T. Gänsicke, T. R. Marsh, J. Southworth, A. Rebassa-Mansergas|czasopismo=Science| rok=2006 | <!-- [[WP:DUPLIKATY]] tom=314 |--> tom= 5807 | strony=1908–1910 | doi=10.1126/science.1135033}}</ref>. Afterwards, all that will remain of the Sun is a [[white dwarf]], an extraordinarily dense object, 54% its original mass but only the size of the Earth. Initially, this white dwarf may be 100&nbsp;times as luminous as the Sun is now. It will consist entirely of [[degenerate matter|degenerate]] [[carbon]] and [[oxygen]], but will never reach temperatures hot enough to fuse these elements. Thus the white dwarf Sun will gradually cool, growing dimmer and dimmer<ref name="future-sun">{{Cytuj stronę|autor=Richard W. Pogge | rok=1997 | url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html|tytuł=The Once & Future Sun|format=lecture notes|praca=[http://www.astronomy.ohio-state.edu/Vistas/ New Vistas in Astronomy]|data dostępu=2005-12-07}}</ref>.

As the Sun dies, its gravitational pull on the orbiting bodies such as planets, comets and asteroids will weaken. All remaining planets' orbits will expand; if Earth still exists, its orbit will lie at about 1.85&nbsp;AU, and Mars' orbit will lie at about 2.8&nbsp;AU. They and the other remaining planets will become dark, frigid hulks, completely devoid of any form of life<ref name="sun_future"/>. They will continue to orbit their star, their speed slowed due to their increased distance from the Sun and the Sun's reduced gravity. Two billion years later, when the Sun has cooled to the 6000–8000K range, the carbon and oxygen in the Sun's core will freeze, with over 90% of its remaining mass assuming a crystalline structure<ref>{{Cytuj pismo |autor=T. S. Metcalfe, M. H. Montgomery, A. Kanaan| tytuł=Testing White Dwarf Crystallization Theory with Asteroseismology of the Massive Pulsating DA Star BPM 37093 | czasopismo=Astrophysical Journal | arxiv=astro-ph/0402046 | rok=2004 | tom=605 | strony=L133 | doi=10.1086/420884 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ApJ...605L.133M | język = en}}</ref>. Eventually, after billions more years, the Sun will finally cease to shine altogether, becoming a [[black dwarf]]<ref name=Fontaine2001>{{Cytuj pismo|tytuł=The Potential of White Dwarf Cosmochronology | autor=G. Fontaine, P. Brassard, P. Bergeron | czasopismo=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | tom=113 | strony=409–435 | rok=2001 | doi=10.1086/319535 | url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/319535|data dostępu=2008-05-11}}</ref>.

=== Galactic evolution ===
{{osobny artykuł|Zderzenie Galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną}}

Chociaż zdecydowana większość galaktyk we wszechświecie oddala się od [[Droga Mleczna|Drogi Mlecznej]], to [[Galaktyka Andromedy]], największa galaktyka w [[Grupa Lokalna|Grupie Lokalnej]], zbliża się do nas z prędkością około 120&nbsp;km/s<ref name=cain/>. Za około 2&nbsp;miliardy lat Andromeda i Droga Mleczna zderzą się, causing both to deform as [[siła pływowa|siły pływowe]] distort their outer arms into vast [[tidal tails]]. When this initial disruption occurs, astronomers calculate a 12% chance that the Solar System will be pulled outward into the Milky Way's tidal tail and a 3% chance that it will become [[gravity|gravitationally]] bound to Andromeda and thus a part of that galaxy<ref name=cain /> After a further series of glancing blows, during which the likelihood of the Solar System's ejection rises to 30%, the galaxies' [[supermassive black hole]]s will merge. Eventually, in roughly 7&nbsp;billion years, the Milky Way and Andromeda will complete their merger into a giant [[elliptical galaxy]]. During the merger, if there is enough gas, the increased gravity will force it to the centre of the forming elliptical galaxy. This may lead to a short period of intensive star formation called a [[Starburst galaxy|starburst]]<ref name=cain />. In addition the infalling gas will feed the newly formed black hole transforming it into an [[active galactic nucleus]]. The force of these interactions will likely push the Solar System into the new galaxy's outer halo, leaving it relatively unscathed by the radiation from these collisions<ref name=cain>{{Cytuj stronę|tytuł=When Our Galaxy Smashes Into Andromeda, What Happens to the Sun?|autor=Fraser Cain|praca=Universe Today|url=http://www.universetoday.com/2007/05/10/when-our-galaxy-smashes-into-andromeda-what-happens-to-the-sun/|rok=2007|data dostępu=2007-05-16}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|tytuł=The Collision Between The Milky Way And Andromeda | autor=J. T. Cox, Abraham Loeb | czasopismo=Montly Notices of the Royal Astronomical Society |url=http://cfa-www.harvard.edu/~tcox/localgroup/|id={{arxiv|0705.1170}} | rok=2007 | doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13048.x|data dostępu=2008-04-02}}</ref>. 

It is a common misconception that this collision will disrupt the orbits of the planets in the Solar System. While it is true that the gravity of passing stars can detach planets into interstellar space, distances between stars are so great that the likelihood of the Milky Way-Andromeda collision causing such disruption to any individual star system is negligible. While the Solar System as a whole could be affected by these events, the Sun and planets are not expected to be disturbed<ref>{{Cytuj pismo|tytuł=Colliding molecular clouds in head-on galaxy collisions|autor=J. Braine, U. Lisenfeld, P. A. Duc, E. Brinks, V. Charmandaris, S. Leon|czasopismo=Astronomy and Astrophysics|tom= 418|strony= 419–428 |rok=2004|doi: 10.1051/0004-6361:20035732|url=http://www.aanda.org/index.php?option=article&access=doi&doi=10.1051/0004-6361:20035732|data dostępu=2008-04-02}}</ref>.

However, over time, the [[Cumulative distribution function|cumulative probability]] of a chance encounter with a star increases, and disruption of the planets becomes all but inevitable. Assuming that the [[Big Crunch]] or [[Big Rip]] scenarios for the end of the universe will not occur, calculations suggest that the gravity of passing stars will have completely stripped the dead Sun of remaining planets within 1&nbsp;quadrillion (10<sup>15</sup>) years. This point marks the end of the Solar System. While the Sun and planets will survive, the Solar System, in any meaningful sense, will cease to exist<ref name=dyson>{{Cytuj pismo|tytuł=Time Without End: Physics and Biology in an open universe|autor=Freeman Dyson|praca=Institute for Advanced Studies, Princeton New Jersey|czasopismo=Reviews of Modern Physics|<!-- [[WP:DUPLIKATY]] tom=51|-->tom=3 | strony=447|data=July 1979| url=http://www.think-aboutit.com/Misc/time_without_end.htm |data dostępu=2008-04-02 | doi=10.1103/RevModPhys.51.447}}</ref>.

== Chronologia ==
Chronologia powstania Układu Słonecznego została wyznaczona przy pomocy [[datowanie izotopowe|datowania izotopowego]]. Naukowcy szacują, że Układ Słoneczny ma 4,6&nbsp;miliarda lat. Najstarsze skały na [[Ziemia|Ziemi]] mają około 4,4&nbsp;miliarda lat<ref name=Wilde>{{Cytuj pismo
| czasopismo = Nature 
| wolumin = 409
| strony = 175–178
| tytuł = Evidence from detrital zircons for the existence of continental crust and oceans on the Earth 4.4 Gyr ago 
| autor = Simon A. Wilde, John W. Valley, William H. Peck, Colin M. Graham
| url = http://www.geology.wisc.edu/%7Evalley/zircons/Wilde2001Nature.pdf
| język = en}}</ref>. Rocks this old are rare, as Earth's surface is constantly being reshaped by [[erosion]], [[volcanism]], and [[plate tectonics]]. To estimate the age of the Solar System, scientists use [[meteorite]]s, which were formed during the early condensation of the solar nebula. Almost all meteorites (see the [[Canyon Diablo meteorite]]) are found to have an age of 4.6&nbsp;billion years, suggesting that the Solar System must be at least this old<ref>{{Cytuj książkę | rok=2000 |autor=Gary Ernst Wallace|wydawca=Cambridge University Press|rozdział=Earth's Place in the Solar System|tytuł=Earth Systems: Processes and Issues|strony=45–58|url=http://books.google.co.uk/books?hl=en&lr=&id=JMI6AAAAIAAJ&oi=fnd&pg=PA45&dq=radiometric+solar-system+-creation+age+meteorite+4.6-billion&ots=97u2PJRphP&sig=i-ZC2epgUivEBRldHKcxhDjkfEY#PPA67,M1|data dostępu=2008-04-04}}</ref>.

Studies of discs around other stars have also done much to establish a time frame for Solar System formation. Stars between one and three million years old possess discs rich in gas, whereas discs around stars more than 10&nbsp;million years old have little to no gas, suggesting that planets within them have ceased forming<ref name=sciam />. 

=== Chronologia powstania i ewolucji Układu Słonecznego ===
'''Uwaga''': Daty i czasy podane w tabeli są przybliżeniami i należy je traktować wyłącznie jako wskaźnik [[rząd wielkości|rzędu wielkości]].

{| class=wikitable 
 |-
 ! Faza !! Czas od powstania Słońca !! Wydarzenie
 |-
 |-bgcolor=#FFFFFF
 ! rowspan=2 | Przed Układem Słonecznym
 | Miliardy lat przed powstaniem Układu Słonecznego
 | Poprzednie pokolenia gwiazd żyły i umierały, wprowadzając [[Metaliczność|pierwiastki ciężkie]] do [[Ośrodek międzygwiazdowy|ośrodka międzygwiazdowego]] z którego utworzył się Ukłąd Słoneczny<ref name=Lineweaver2001/>
 |-
 |-bgcolor=#FFFFFF
 | ok. 5×10<sup>7</sup> lat przed powstaniem Układu Słonecznego
 | <span style="color:green">Gdy Układ Słoneczny uformował się, w [[Wielka Mgławica w Orionie|Mgławicy Oriona]] tworzyły się gwiazdy. Formowały się one i żyły by potem umierzeć i eksplodować w [[Supernowa|supernowe]]. Supernowa może oddziaływać na powstający Układ Słoneczny <ref name=cradle /><ref name=iron /> </span>
 |-bgcolor=#E0FFFF
 ! rowspan=4 | Powstawanie Słońca
 | 0–1×10<sup>5</sup>&nbsp;lat
 | Mgławice przedsłoneczne formują się i zaczynają się zapadać. Zaczyna tworzyć się Słońce<ref name=sciam />.
 |-bgcolor=#E0FFFF
 | 1×10<sup>5</sup>–5×10<sup>7</sup>&nbsp;lat
 | Słońce stało się gwiazdą typu [[Gwiazda typu T Tauri|T Tauri]]<ref name=Montmerle2006 />.
 |-bgcolor=#E0FFFF
 | 1×10<sup>5–7</sup>&nbsp;lat
 | Formują się zewnętrzne planety. Przez <math>10^7</math>&nbsp;lat, gaz z [[Dysk protoplanetarny|dysków protoplanetarnych]] był wywiewany, i formowanie się zewnętrznych planet jest prawie ukończone<ref name=sciam />.
 |-bgcolor=#E0FFFF
 | 1×10<sup>7–8</sup>&nbsp;lat
 | Formują się planety skaliste i Księżyc. Następują ogromne zderzenia. Na Ziemi pojawiła się woda<ref name=Gomes />.
 |-
 |-bgcolor=#FFFF00
 ! rowspan=7 | Gwiazada ciągu głównego
 | 5×10<sup>7</sup>&nbsp;lat
 | Słońce stało się gwiazdą [[ciąg główny|ciągu głównego]]<ref name=Yi2001/>.
 |-
 |-bgcolor=#FFFF00
 | 2×10<sup>8</sup>&nbsp;lat
 | Powstały najstarsze skały na Ziemii<ref name=Wilde />.
 |-bgcolor=#FFFF00
 | 5–6×10<sup>8</sup>&nbsp;lat
 | Resonance in Jupiter and Saturn's orbits moves Neptune out into the Kuiper belt. Late Heavy Bombardment occurs in the inner Solar System<ref name=Gomes />.
 |-bgcolor=#FFFF00 
 |-
 |-bgcolor=#FFFF00 
 |-
 |-bgcolor=#FFFF00
 | 8×10<sup>8</sup>&nbsp;lat
 | Pierwsze ślady życia na Ziemi<ref name=life />.
 |- bgcolor=#A7FC00
 | 4,6×10<sup>9</sup>&nbsp;lat
 | '''Obecnie'''. Słońce zostaje główną gwiazdą pasma, ciągle staje się cieplejsze i jaśniejsze o około ~10% na <math>10^9</math> lat<ref name=scientist />.
 |-
 |-bgcolor=#FFFF00 
 | 6×10<sup>9</sup>&nbsp;lat
 | Sun's [[habitable zone]] moves outside of the Earth's orbit, possibly shifting into Mars' orbit<ref name=mars />.
 |-
 |-bgcolor=#FFFF00 
 | 7×10<sup>9</sup>&nbsp;lat
 | The [[Milky Way]] and [[Andromeda Galaxy]] begin to [[Andromeda-Milky Way collision|collide]]. This event probably has little impact on the Solar System<ref name=cain />.
 |-bgcolor=	#FFC0CB
 ! rowspan=2 | Post-main sequence
 | 10–12×10<sup>9</sup>&nbsp;lat
 | Sun exhausts the hydrogen in its core, ending its main sequence life. Sun begins to ascend the [[red giant branch]] of the [[Hertzsprung-Russell diagram]], growing dramatically more luminous (by a factor of up to 2700), larger (by a factor of up to 250 in radius), and cooler (down to 2600&nbsp;K): Sun is now a [[red giant]]. Mercury, Venus, and possibly Earth are swallowed<ref name=Schroder2008/>.
 |-bgcolor=	#FFC0CB
 | ok. 12×10<sup>9</sup>&nbsp;lat
 | Sun passes through helium-burning [[horizontal branch]] and [[asymptotic giant branch]] phases, losing a total of ~30% of its mass in all post-main sequence phases. Asymptotic giant branch phase ends with the ejection of a [[planetary nebula]], leaving the core of the Sun behind as a [[white dwarf]]<ref name=Schroder2008/><ref name=nebula/> 
 |-
 ! rowspan=2 | Remnant Sun
 | ponad 12×10<sup>9</sup>&nbsp;lat
 | Słońce jako biały karzeł nie będzie wytwarzać już energii, jego temperatura i jasność będą spadać aż do osiągnięcia stanu [[czarny karzeł|czarnego karła]]<ref name=future-sun/><ref name=Fontaine2001/>.
 |-
 | 10<sup>15</sup>&nbsp;lat
 | Temperatura Słońca spadnie do 5&nbsp;K<ref>{{Cytuj książkę|tytuł=The Anthropic Cosmological Principle|autor=John D. Barrow, Frank J. Tipler|wydawca=Oxford University Press|rok= 1986|isbn=0-19-282147-4}}</ref>. Grawitacja przechodzących gwiazd wytrąci planety z ich orbit. Koniec Układu Słonecznego<ref name=dyson/>. 
 |}

== Zobacz też ==
* [[Historia Ziemi]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę
| autor = Michael A. Zeilik, Stephen A. Gregory 
| tytuł = Introductory Astronomy & Astrophysics 
| wydanie = 4 
| rok = 1998 
| wydawca = Saunders College Publishing 
| isbn=0030062284}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://media.skyandtelescope.com/video/Solar_System_Sim.mov Animacja] ze strony [http://www.skyandtelescope.com skyandtelescope.com] przedstawiająca wczesną ewolucję zewnętrznej części Układu Słonecznego 
* [http://cfa-www.harvard.edu/~tcox/localgroup/localgroup.mov Animacja przedstawiająca zderzenie Drogi Mlecznej z Galaktyką Andromedy]

[[:Category:Stellar astronomy]]
[[:Category:Planetary science]]
[[:Category:Solar System]]
[[:Category:Planets]]
[[:Category:Solar System dynamic theories]]
<nowiki>
[[be-x-old:Паходжаньне Сонечнай сыстэмы]]
[[ca:Formació i evolució del sistema solar]]
[[da:Solsystemets dannelse og udvikling]]
[[es:Formación y evolución del Sistema Solar]]
[[eu:Eguzki sistemaren sorrera eta garapena]]
[[fr:Formation et évolution du système solaire]]
[[gl:Formación e evolución do Sistema Solar]]
[[ko:태양계의 형성과 진화]]
[[it:Origine ed evoluzione del sistema solare]]
[[he:ההיווצרות וההתפתחות של מערכת השמש]]
[[ru:Происхождение Солнечной системы]]
[[sk:Vznik a vývoj slnečnej sústavy]]
[[fi:Aurinkokunnan muodostuminen]]
[[uk:Формування та еволюція Сонячної системи]]
[[zh:太阳系的形成与演化]]
</nowiki>