Tekst źródłowy strony Wikiprojekt:Tłumaczenie artykułów/Mars

{{Wrak po tłumaczeniu|en|Mars}} 

{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=260 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 75%;"
|+ <big><big>'''Mars'''</big></big> [[Plik:Mars symbol.svg|25px|Astronomiczny symbol Marsa]]
|-----
!align="center" colspan="2" bgcolor="#000000"|
[[Plik:Mars Valles Marineris.jpeg|250px|Kliknij obrazek, aby go powiększyć]]<br />
<small><span style="color:white">Zdjęcie Marsa zrobione przez sondę Viking 1</span></small>
|-
! bgcolor="#E8AB79" align="center" colspan=2| Odkrycie
|-
! align="left"| Odkrywca
| Nieznany
|-
! align="left"| Data odkrycia
| Znany w [[Starożytność|starożytności]]
|-
! bgcolor="#E8AB79" colspan=2| Charakterystyka [[orbita|orbity]] (J2000)
|-
! align="left" | Średnia odległość od Słońca
| 227&nbsp;936&nbsp;637&nbsp;[[metr|km]]<br />1,523&nbsp;662&nbsp;31&nbsp;[[Jednostka astronomiczna|j.a.]]
|-
! align="left" | [[obwód (geometria)|Obwód]] orbity
| 1,429&nbsp;[[tera|T]] [[metr|m]]<br />9,553&nbsp;j.a.
|-
! align="left" | [[Ekscentryczność (fizyka)|Mimośród]]
| 0,0935
|-
! align="left" | [[Peryhelium]]
| 206&nbsp;644&nbsp;545&nbsp;km<br />1,381&nbsp;333&nbsp;46&nbsp;j.a.
|-
! align="left" | [[Aphelium]]
| 249&nbsp;228&nbsp;730&nbsp;km<br />1,665&nbsp;991&nbsp;16&nbsp;j.a.
|-
! align="left" | [[Rok gwiazdowy]]
| 686,9601&nbsp;[[doba|dni]]<br />(1,8808&nbsp;[[rok|lat]])
|-
! align="left" | [[Synodyczny okres obiegu]]
| 779,96&nbsp;[[doba|dni]]<br />2,135&nbsp;[[rok|lat]]
|-
! align="left" | [[Prędkość orbitalna]]
| min. 21,97&nbsp;km/s<br />[[średnia|śred.]] 24,13&nbsp;km/s<br />maks. 26,50 &nbsp;km/s
|-
! align="left" | Nachylenie orbity względem [[ekliptyka|ekliptyki]]
| 1,850&nbsp;61[[Stopień (kąt)|°]]<br />(5,65° względem [[równik]]a [[Słońce|słonecznego]])
|-
! align="left" | [[Długość węzła wstępującego]]
| 49,57854°
|-
! align="left" | [[Argument peryhelium]]
| 286,46230°
|-
! align="left" | [[satelita|Satelity]] naturalne
| 2
|-
! bgcolor="#E8AB79" align="center" colspan=2| Charakterystyka fizyczna
|-
! align="left" | Średnica [[równik]]owa
| 6&nbsp;804,9&nbsp;km<br />(0,533&nbsp;Ziemi)
|-
! align="left" | Średnica [[Biegun geograficzny|biegunowa]]
| 6&nbsp;754,8&nbsp;km<br />(0,531&nbsp;Ziemi)
|-
! align="left" | [[Spłaszczenie]]
| 0,00736
|-
! align="left" | [[Pole powierzchni|Powierzchnia]]
| 1,448×10<sup>8</sup>&nbsp;[[kilometr#Kilometr kwadratowy|km²]]<br />(0,284&nbsp;Ziemi)
|-
! align="left" | [[Objętość]]
| 1,638×10<sup>11</sup>&nbsp;[[kilometr#Kilometr sześcienny|km³]]<br />(0,151&nbsp;Ziemi)
|-
! align="left" | [[masa (fizyka)|Masa]]
| 6,4185×10<sup>23</sup>&nbsp;[[kilogram|kg]]<br />(0,105&nbsp;Ziemi)
|-
! align="left" | [[Gęstość]]
| 3,934&nbsp;[[gram|g]]/cm³
|-
! align="left" | [[Przyspieszenie grawitacyjne]] na równiku
| 3,69&nbsp;[[Przyspieszenie|m/s²]]<br />(0,376&nbsp;[[przyspieszenie ziemskie|g]])
|-
! align="left" | [[Prędkość ucieczki]]
| 5,027&nbsp;km/s
|-
! align="left" | [[okres (fizyka)|Okres]] obrotu
| 1,025&nbsp;957&nbsp;d (24&nbsp;[[godzina|h]]&nbsp;36&nbsp;[[Minuta|min]])
|-
! align="left" | Prędkość obrotu
| 868,22&nbsp;km/h (na równiku)
|-
! align="left" | Nachylenie osi<br />planety
| 25,19°
|-
! align="left" | [[Deklinacja (astronomia)|Deklinacja]]
| 52,886&nbsp;50°
|-
! align="left" | [[Albedo]]
| 0,15
|-
! align="left" | [[Temperatura|Temp.]] powierzchni*
|
|-
| ''' – minimalna''' || 133[[Kelwin|K]] (-140 [[Skala Celsjusza|°C]])
|-
| ''' – średnia''' || 210K  (-63&nbsp;°C)
|-
| ''' – maksymalna''' || 293K  (20&nbsp;°C)
|-
! bgcolor="#E8AB79" align="center" colspan=2| Skład atmosfery
|-
! align="left" |[[Ciśnienie atmosferyczne]]
| 0,7-0,9&nbsp;k[[Paskal|Pa]]
|-
| [[Dwutlenek węgla]]
| 95,32%
|-
| [[Azot]]
| 2,7%
|-
| [[Argon]]
| 1,6%
|-
| [[Tlen]]
| 0,13%
|-
| [[Tlenek węgla]]
| 0,07%
|-
| [[Para wodna|Para]] [[woda|wodna]]
| 0,03%
|-
| [[Tlenki azotu|Tlenek azotu]]
| 0,01%
|-
| [[Neon (pierwiastek)|Neon]]
| 2,5 [[ppm]]
|-
| [[Krypton]]
| 300 [[ppb]]
|-
| [[Ksenon]]
| 80 [[ppb]]
|-
| [[Ozon]]
| 30 [[ppb]]
|-
| [[Metan]]
| 10,5 [[ppb]]
|-
|}

<!-- zmieniono na pochodzący z pl: '''Mars''' – czwarta według oddalenia od [[Słońce|Słońca]] [[planeta]] [[Układ Słoneczny|Układu Słonecznego]]. Nazwa planety pochodzi od imienia rzymskiego boga wojny – [[Mars (mitologia)|Marsa]]. Z powodu czerwonego koloru spowodowanego występowaniem tlenku żelaza bywa nazywana "Czerwoną Planetą"<ref name=nasa_hematite/>. -->

'''Mars''' – czwarta według oddalenia od [[Słońce|Słońca]] [[planeta]] [[Układ Słoneczny|Układu Słonecznego]]. Nazwa planety pochodzi od imienia rzymskiego boga wojny – [[Mars (mitologia)|Marsa]]. Zawdzięcza ją swej barwie, która przy obserwacji z Ziemi wydaje się być rdzawo-czerwona i kojarzyła się starożytnym z pożogą wojenną. Postrzegany odcień wynika stąd, że powierzchnia planety zawiera [[tlenek żelaza|tlenki żelaza]]. Mars jest planetą wewnętrzną z cienką atmosferą, o powierzchni przypominającej usianą kraterami uderzeniowymi powierzchnię Księżyca. Powierzchnia ma także cechy powierzchni ziemskiej; wulkany, doliny, pustynie i [[Polarna czapa lodowa|polarne czapy lodowe]]. Okres obrotu wokół własnej osi jest niewiele dłuższy niż Ziemi i wynosi 24,6229 godziny. Na Marsie znajduje się najwyższa góra w Układzie Słonecznym – [[Olympus Mons]] i największy kanion – [[Valles Marineris]]. Gładki obszar równiny [[Vastitas Borealis]] na półkuli północnej obejmuje 40% powierzchni planety i mógł mieć ogromny wpływ na funkcjonowanie planety<ref name=northcratersn/><ref name=northcraterguard/>. W przeciwieństwie do Ziemi, Mars jest geologicznie i tektonicznie nieaktywny.

Do czasu pierwszego przelotu obok Marsa w 1965 roku sondy [[Mariner 4]], wiele spekulowano na temat obecności ciekłej wody na powierzchni planety. Podstawą spekulacji były obserwowane okresowe zmiany jasności obszarów powierzchni, w szczególności w pobliżu biegunów, które w obserwacjach teleskopowych wydawały się być morzami i kontynentami. Długie, ciemne  [[prążkowania (geologia )|prążki]] nazwane [[Kanały marsjańskie|kanałami marsjańskimi]] były interpretowane przez niektórych jako kanały nawadniające wybudowane przez istoty rozumne. Cechy linii prostej później wytłumaczono zjawiskami optycznych iluzji, ale ze wszystkich planet w Układzie Słonecznym innych niż Ziemia, występowanie wody na Marsie jest najbardziej prawdopodobne, a tym samym warunków do życia<ref name=water/>. Badania geologiczne zebrane przez bezzałogowe misje sugerują, że Mars posiadał kiedyś duże zasoby wody na powierzchni, małe gejzery i przepływy wody mogły mieć miejsce w ciągu ostatniej dekady<ref name="marswater"/>. W 2005 r. dane radarowe wykazały obecność dużych ilości lodu na biegunach<ref name="specials1"/>, jak i na średnich szerokościach geograficznych<ref name="jsg.utexas.edu"/><ref name=esa050221/>. Lądownik ''[[Phoenix (lądownik)|Phoenix]]'' 31 lipca 2008 stwierdził bezpośrednio obecność wody w próbce gleby pobranej w okolicach biegunowych<ref name="spacecraft1"/>.

Mars ma dwa księżyce, [[Fobos (księżyc)|Fobosa]] i Deimosa, które są małe i mają nieregularny kształt. Mogą one być przechwyconymi planetoidami, podobnymi do [[5261 Eureka]] tzw. [[planetoidy trojańskie]]. Wokół Marsa krążą trzy sztuczne satelity [[sonda kosmiczna|sonda]]: ''[[2001 Mars Odyssey]]'', ''[[Mars Express]]'' i ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]''. Na powierzchni są dwie sondy [[Mars Exploration Rover]]s (''[[MER-A|Spirit]]'' i ''[[MER-B|Opportunity]]''), kilka lądowników stacjonarnych i łazików, z zarówno udanych jak i nieudanych misji. Lądownik [[Phoenix (lądownik)|Phoenix]] zakończył misję na powierzchni w 2008 roku.  Na podstawie zdjęć przesłanych przez nieistniejącego już satelitę Marsa ''[[Mars Global Surveyor]]'' wykazano, że w części południowej polarnych czap lodowych występuje woda w postaci lodu<ref name=webster_beasley05/>.

Mars może być łatwo widoczny z Ziemi gołym okiem. Będąc najbliżej Ziemi jest w [[Opozycja (astronomia)|opozycji]] względem Słońca, wówczas jego [[obserwowana wielkość gwiazdowa|jasność]] osiąga -2,91<ref name="nssdc" />, jasnością przewyższa go tylko Jowisza, Wenus, Księżyc i Słońce.

== Warunki fizyczne ==
[[Plik:Mars Earth Comparison.png|thumb|left|Ziemia i Mars w identycznej skali]]

Mars ma około połowy promienia Ziemi, nieco mniejszą gęstość niż Ziemia, około 15% objętości Ziemi i 11% jej masy. Jego powierzchnia jest tylko nieznacznie mniejsza niż całkowita powierzchnia lądów na Ziemi<ref name="nssdc"/>. Chociaż Mars jest większy i bardziej masywny od [[Merkury (planeta)|Merkurego]], Merkury ma większą gęstość. W efekcie na powierzchni obu planet występuje niemal identyczne natężenie pola grawitacyjnego. Pod względem wielkości Mars jest mniej więcej w połowie pomiędzy Ziemią a [[Księżyc]]em. Czerwono-pomarańczowy kolor powierzchni Marsa jest spowodowany przez [[Tlenek żelaza(III)]], bardziej znany jako hematyt, jest też głównym składnikiem rdzy<ref name="rust"/>. 

=== Geologia ===
<!--{{osobny artykuł|Geologia Marsa}}

{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=MarsTopoMap-PIA02031 modest.jpg|image2=Mars rocks.jpg|width=200|caption1=Volcanic plateaus (red) and impact basins (blue) dominate this topographic map of Mars|caption2=Rock strewn surface imaged by [[Mars Pathfinder]]}}
-->
[[Plik:MarsTopoMap-PIA02031 modest.jpg|thumb|Wulkaniczne płaskowyże (czerwony) i impaktowe baseny (niebieski) dominują tej mapie topograficznej Marsa]]
[[Plik:Mars rocks.jpg|thumb|Skały na powierzchni Marsa sfotografowane przez [[Mars Pathfinder]]]]
Na podstawie obserwacji orbitalnych oraz badań [[meteoryt marsjański|meteorytów marsjańskich]], wydaje się, że powierzchnia Marsa jest złożona głównie z [[bazalt]]u. Niektóre dowody sugerują, że część powierzchni Marsa jest bogatsza w krzemionkę niż bazalt, i może być podobna do ziemskiego [[Andezyt]]u , jednak te uwagi mogą być wyjaśnione przez zastosowanie szkła kwarcowego<!--??-->. Znaczna część powierzchni jest pokryta ścisłą strukturą pyłu tlenku żelaza<ref name=sci300a/><ref name=sci300b/>.

Na Marsie nie występuje globalne (dipolowe) [[pole magnetyczne]] podobne do ziemskiego<ref name="magnetosphere"/>. Planeta posiada natomiast słabe pole magnetyczne o lokalnym charakterze. Obserwacje dokonane przez sondę [[Mars Global Surveyor]] wykazały, że w [[skorupa (geologia)|skorupie]] planety znajdują się na przemian położone pasma o przeciwnej biegunowości magnetycznej<ref>[http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02008 Catalog Page for PIA02008<!-- Tytuł wygenerowany przez bota -->]</ref>, o szerokości przeważnie około 160 km i długości około 1000 km. Podobne struktury można znaleźć na dnie ziemskich oceanów. Istnienie pasm jest dowodem występowania w przeszłości ruchów [[tektonika płyt|tektonicznych płyt]], oraz że w przeszłości na Marsie istniało dipolowe pole magnetyczne, generowane ruchem płynnego jądra. Obecnie brak globalnego pola magnetycznego wyklucza istnienie płynnego jądra we wnętrzu Marsa<ref name="plates"/>.

Aktualne modele wnętrza planety, zakładają istnienie jądra o promieniu 1480 km, składającego się głównie z [[żelazo|żelaza]] i w około 14-17% z [[siarka|siarki]] występującego głównie jako [[Siarczek żelaza(II)|siarczku żelaza]], jest ono częściowo płynne i ma dwukrotnie mniejszą gęstość niż materiał jądra Ziemi. Jądro otoczone jest [[Krzemiany|krzemianowym]] [[płaszcz ziemski|płaszczem planetarnym]], który powstał w wyniku wielu tektonicznych i wulkanicznych procesów, ale teraz wydaje się być nieaktywny. Zewnętrzna warstwa to skorupa planety, jej średnia grubość wynosi około 50 km, a maksymalnie 125&nbsp;km.<ref name=jacque03/>. Skorupa ziemska, ma średnio 40&nbsp;km, a w stosunku do rozmiaru planet jest tylko w jednej trzeciej tak gruba jak skorupa Marsa.

Podczas [[Powstanie i ewolucja Układu Słonecznego|powstania Układu Słonecznego]], z [[Dysk protoplanetarny|dysku protoplanetarnego]] okrążającego Słońce w wyniku przypadkowego procesu łączenia się pyłu powstał także Mars. Mars ma wiele cech chemicznych wynikających z jego miejsca w Układzie Słonecznym. Pierwiastki o stosunkowo niskiej temperaturze wrzenia, takie jak [[chlor]], [[fosfor]]u i [[siarka|siarki]] są powszechniejsze na Marsie niż na Ziemi; pierwiastki te zostały prawdopodobnie usunięte z obszarów bliższych Słońcu przez [[wiatr słoneczny]]"<ref name=ssr96_1_4_197/>. Prawdopodobnie w wyniku tego samego efektu, pierwotnie na Marsie był większy udział tlenu iż na Ziemia. Tlen reagował z żelazem co może być przyczyną tego, że Mars ma znacznie więcej żelaza w skorupie i płaszczu niż Ziemia.

Po utworzeniu się planet, wszystkie zostały poddane "[[Wielkie Bombardowanie|wielkiemu bombardowaniu]]". Około 60% powierzchni Marsa to wyżyny o licznych śladach uderzeń z tego czasu<ref name=zharkov93/><ref name=icarus165_1/><ref name=barlow88/>. Znaczna część pozostałej powierzchni Marsa to niziny wypływowe powstałe prawdopodobnie przez ogromne wypływy po uderzeniach. Największy  taki obszar znajduje się na północnej półkuli Marsa, ma wymiary 10600 km na 8500 km, i jest około cztery razy większe niż Księżycowy [[Basen Biegun Południowy - Aitken]] największy ze znanaych basenów impaktowych<ref name=northcratersn/><ref name=northcraterguard/>. Teoria powstania tego obszaru sugeruje, że Mars został uderzony przez ciało wielkości Plutona około cztery miliardy lat temu. Wydarzenie to, uważane jest za przyczynę półkulistej dychotomii Marsa, stworzenie basenu Borealis, który obejmuje 40% powierzchni planety<ref name=sciam080627/><ref name=nyt080626/>.

Historię geologiczną Marsa można podzielić na wiele epok, ale poniższe trzy są podstawowe:<ref name=jog91/><ref name=ssr_96_1_4/>
* '''[[Epoka noachijska]]''' – najstarsza epoka w geologii Marsa. Miała miejsce pomiędzy 4,6 a 3,5 miliarda lat temu, kiedy północne równiny Marsa przez dziesiątki, a może nawet setki milionów lat<ref>{{Cytuj stronę| url = http://astronomia.teleskopy.net/index.php?idg=news&idd=905| tytuł = Globalna wilgotna historia Marsa| data dostępu = 2010-07-05| autor = | opublikowany = astronomia.teleskopy.net| praca = | data = | język = }}</ref>, pokrywał głęboki [[ocean]]<ref>{{Cytuj stronę| url = http://astronomia.teleskopy.net/index.php?idg=news&idd=105| tytuł = Dane z sondy NASA sugerują zróżnicowane środowisko wodne na starożytnym Marsie| data dostępu = 2010-07-05| autor = | opublikowany =astronomia.teleskopy.net | praca = | data = | język = }}</ref><ref>{{Cytuj stronę| url = http://astronomia.teleskopy.net/index.php?idg=news&idd=901| tytuł = Powodzie lodowcowe na Marsie| data dostępu = 2010-07-05| autor = | opublikowany = astronomia.teleskopy.net| praca = | data = | język = }}</ref>. Oceany znikły z powierzchni planety przed nastaniem [[epoka hesperyjska|epoki hesperyjskiej]], pomiędzy 4 a 3,8 miliardów lat temu<ref>{{Cytuj stronę| url = http://astronomia.teleskopy.net/index.php?idg=news&idd=675| tytuł = Zdjęcia wskazują, że na Marsie istniały jeziora| data dostępu = 2010-07-05| autor = | opublikowany = astronomia.teleskopy.net| praca = | data = | język = }}</ref>.
* '''[[Epoka hesperyjska]]''' – średnia epoka w geologii Marsa. Miała miejsce pomiędzy 3,5 a 1,8 miliarda lat temu, kiedy z północnych równin Marsa zniknął już ocean, ale w rejonach okołorównikowych istniały jeszcze jeziora powstałe ze stopionego lodu o średnicach około 20 km.
* '''[[Epoka amazońska]]''' – najmłodsza epoka w geologii Marsa, która rozpoczęła się 1,8 miliarda lat temu i trwa do dziś. Epoka ta była uważana za zimną i suchą. Jednak ostatnie obserwacje wskazują na istnienie miejsc, z których wypływała [[woda]] z lodowców położonych na średnich szerokościach geograficznych Marsa w ciągu zaledwie ostatnich kilkuset milionów lat.

Niewielka aktywność geologiczna Marsa trwa nadal. Doliną Athabasca płynęła lawa około 200 milionów lat temu. W kanale [[Cerberus Fossae]] płynęła woda mniej niż 20 milionów lat temu, wskazano również  niedawne [[Intruzja|intruzje]] wulkaniczne<ref name=ag44_4/>. 19 lutego 2008 r., zdjęcia z sondy [[Mars Reconnaissance Orbiter]] pokazał dowody na lawinę ze zbocza skalnego o wysokości 700 m.

=== Gleba ===
<!--{{osobny artykuł|Gleba marsjańska}}-->
Dane przesłane przez Lądownik [[Phoenix (lądownik)|Phoenix]] wskazują, że marsjańskie gleby mają odczyn lekko zasadowy i zawierają pierwiastki, takie jak [[magnez]], [[sód]], [[potas]] i [[chlor]]. Te składniki odżywcze znajdują się także w glebach na Ziemi, i są niezbędne do wzrostu roślin<ref name="marssalt"/><ref name=jpl_soil/>.
Doświadczenia przeprowadzone przez lądownik wykazały, że marsjańskie gleby mają odczyn zasadowy  8.3, i może zawierać śladowe ilości [[sól (chemia)|soli]] [[nadchloran]]u"

[[Plik:Tharsis Tholus block.JPG|left|thumb|upright|Tharsis Tholus dark streak, as seen by [[Hirise]]. It is located in the middle left of this picture. [[Tharsis Tholus]] is just off to the right.]]

Smugi są powszechne na całej powierzchni Marsa i często pojawiają się nowe, na stromych zboczach kraterów, koryt i dolin. Są one początkowo ciemne, jaśniejąc z biegiem czasu. Czasami smugi rozpoczynają się na małym obszarze, który następnie rozprzestrzenia się na setki metrów. Zaobserwowano również smugi biegnące wzdłuż krawędzi skał oraz innych przeszkód naturalnych leżących w poprzek ich normalnego biegu. Najczęściej przytaczana teoria ich struktury mówi, ze smugo stworzone są ze spodnich warstw podłoża, odsłoniętych po zejściu lawin jasnego pyłu lub przejściu burz pyłowych<ref name=jpl_dust_devil/>. Istnieje jednak kilkanaście możliwych wyjaśnień tego zjawiska, w tym teorie zakładające udział [[woda}wody[[, czy nawet obecnosć organizmów żywych<ref name=space021211/>.

=== Hydrologia ===
[[Plik:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|Photo of microscopic rock forms indicating past signs of water, taken by ''[[Opportunity rover|Opportunity]]'']]
<!--{{osobny artykuł|Woda na Marsie}}
-->
Płynna woda nie może istnieć na powierzchni Marsa ze względu na niskie ciśnienie atmosferyczne, z wyjątkiem najniższych terenów w pobliżu równika i to tylko na krótki czas<ref name="h" /><ref name=jgr110/>. Jednak dwie polarne czapy lodowe wydają się być w dużej mierze z wody<ref name="kostama"/><ref name=sci299/>. Objętość lodu w czapach polarnych jest znaczna, gdyby uległyby stopieniu wody   wystarczyłoby do pokrycia całej powierzchni do głębokości 11 metrów<ref name=nasa070315/>. [[Wieczna zmarzlina]] płaszcza rozciąga się od bieguna do szerokości około 60°<ref name="kostama" />.

Duże ilości lodu są uwięzione [[Kriosfera|kriosferze]] Marsa. Dane radarowe z ''[[Mars Express]]'' i ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'' wskazują na duże ilości lodu wodnego zarówno w okolicach biegunów (lipiec 2005)<ref name="specials1"/><ref name=bbc040124/>, jak  i na średnich szerokościach geograficznych (listopad 2008)<ref name="jsg.utexas.edu"/>. Lądownik Phoenix pobrał próbki lodu bezpośrednio z marsjańskiej gleby, 31 lipca 2008 roku.<ref name="spacecraft1"/>

Sądzi się, że duże ilości ciekłej wody występowały w przeszłości na Marsie, tworząc wielki kanał odpływowy [[Valles Marineris]]. Mniejszy odpływ mógł wystąpić, około 5 mln lat temu kiedy powstawał [[Cerberus fossae]], zostawiając morze lodu widoczne na [[Elysium Planitia]], o środku w Cerberus Palus<ref name=nature434/>. However, the morphology of this region may correspond to the pooling of lava flows, causing a superficial morphology similar to ice flows<ref name=Kerr2005/>, which probably draped the terrain established by earlier massive floods  of Athabasca Valles<ref name=Jaeger2007/>. The rough surface texture at decimeter (dm) scales, a [[Volumetric heat capacity|thermal inertia]] comparable to that of the [[Gusev (Martian crater)|Gusev]] plains, and the presence of [[Phreatic|hydrovolcanic]] cones, are consistent with the lava flow hypothesis<ref name = Jaeger2007/>. Ponadto, stechiometryczny ułamek masy wody w tej dziedzinie, do głębokości kilkudziesięciu centymetrów, jest tylko około 4%
<ref name=Boynton2007/>, który jest łatwo przypisać [[hydrat]]om minerałów <ref name=Feldman2005/>, niezgodne z obecnością lodu w pobliżu powierzchni.
Kamera wysokiej rozdzielczości na orbiterze [[Mars Global Surveyor]] dostarcza zdjęcia, które dają wiele szczegółów na temat historii ciekłej wody na powierzchni Marsa. Pomimo wielu olbrzymich kanałów powodziowych i związanych z drzewiastymi sieciami dopływów, które znaleziono na Marsie, nie ma mniejszych struktur skalnych, które mogłyby wskazywać na pochodzenie wód powodziowych. Być może procesy wietrzenia zatarły je, wskazując, że kanały są stare. Na ścianach kraterów i kanionów występuje wiele rys, podobnych jakie pojawiają się na ścianach ziemskich [[wąwóz|wąwozów]]. Wąwozy wydają się być w górach południowej półkuli  wszyscy są znajdują się na 30 ° szerokości geograficznej<ref name=sci288/>. Częściowo zdegradowane wąwozy tworzą warunki atmosferyczne i nie nakładają się na zachowane kratery co oznacza, że są to cechy bardzo młodej powierzchni.

Dwie fotografie wykonane w odstępie sześciu lat od siebie, ukazują co wygląda jak nowe złoża osadów. Michael Meyer, główny naukowiec NASA ''Mars Exploration Program'', twierdzi, że tylko przepływ materiału o dużej zawartości wody w stanie ciekłym może powodować taki układ gruzu skalnego. Czy jest to woda z opadów atmosferycznych, wypływów podziemnych czy też z innego źródła, pozostaje kwestią otwartą<ref name=nasa061206/>. Jednakże zostały zasugerowane także alternatywne scenariusze, w tym możliwość tworzenia osadów spowodowanych przez szron dwutlenku węgla lub przez ruch pyłu na powierzchni<ref name=bbc061206/><ref name=nasa061206b/>.

Dowodem, że na powierzchni Marsa znajdowała się ciekła woda jest wykrycie specyficznych składników mineralnych takich jak [[hematyt]] i [[getyt]], które powstają w obecności wody<ref name= nasa040303/>. Istnienie w przeszłości zbiorników wodnych i przepływów jest negowane przez dokładną analizę zdjęć o wysokiej rozdzielczości w rozdzielczości około 30 cm wykonanych przez Mars Reconnaissance Orbiter. Na zdjęciach tych nie obserwuje się form, które powstają na brzegach zbiorników<ref name=sci317/>. Jednakże w 2004 r., skale ''El Capitan'' wykryto obecność minerału [[jarozyt]] w odsłonięciu dokonanym przez  ''Opportunity Ledge''. Znaleziony jarozyt powstaje tylko w obecności kwaśnej wody, a obecność jarozytu jest postrzegana jako dowód, że na Marsie istniała kiedyś woda<ref name=nasa101001/>.

==== Czapy polarne ====
[[Plik:Mars NPArea-PIA00161.jpg|right|thumb|Północna czapa lodowa Marsa]]
Mars ma dwie stałe polarne czapy lodowe. Podobnie jak na Ziemi, w czasie polarnej zimy pozostawanie w ciągłej ciemności, ochłodzenie powierzchni i atmosfery, powoduje wytrącanie się w grubej warstwy [[dwutlenek węgla|CO<sub>2</sub>]] ([[suchy lód|suchego lodu]])<ref name=icarus169/>. Kiedy bieguny zostaną ponownie wystawione na działanie promieni słonecznych, zamrożone CO<sub>2</sub> [[MER-B|sublimuje]], tworząc silne wiatry (do 400 km/h) wymiatające dwutlenek węgla z okolicy biegunów. Ten sezonowe zjawiska transportują duże ilości pyłu i pary wodnej, co podobnie jak na Ziemi, tworzy  [[szron]] i duże chmury [[cirrus]]. Chmury lodu wodnego były fotografowane przez [[Opportunity]] rover w 2004 r<ref name="clouds"/>.

Czapy polarne na obu biegunach składają się głównie z lodu wodnego. Zestalony dwutlenek węgla gromadzi się w postaci cienkiej warstwy o grubości do około jednego metra na północnej czapie polarnej jedynie zimą polarną, podczas gdy południową czapę polarną pokrywa stały suchy lód o grubości około ośmiu metrów<ref name=darling_marspoles/>. Północna czapa polarna ma średnicę około 1000 kilometrów podczas lata na tej półkuli<ref name=mira/>, i zawiera około 1,6&nbsp;miliona kilometrów sześciennych lodu, jeśli na całej powierzchni 2&nbsp;km grubości<ref name="brown"/>. Dla porównania, lód na [[Grenlandia|Grenlandii]] ma 2850000&nbsp;kilometrów sześciennych. Południowa czapa polarna ma średnicę 350&nbsp;km i 3&nbsp;km grubości<ref name="phillips"/>. Całkowita objętość lodu w południowej czapie polarnej z sąsiednimi warstwami osadów również szacuje się na 1,6&nbsp;milionów kilometrów sześciennych<ref name=sci315/>. Na obu polarnych czapach widoczne są spiralne koryta, uważa się, że formy te są rezultatem różnic w ogrzewaniu słonecznym, sublimacji lodu i kondensacji pary wodnej<ref name=geo32/><ref name=eas080922/>.

Sezonowe zamrażanie i rozmrażanie w południowej pokrywie lodowej tworzą pająkowate promieniowe kanały o głębokości 1 metra wyryte w lodzie przez światło słoneczne. Następnie, sublimacja CO<sub>2</sub> i prawdopodobnie także wzrost ciśnienia wody w ich wnętrzu wytwarza [[Gejzery na Marsie|gejzer-jak wybuchy]] zimnych płynów często mieszane z ciemnym bazaltowym piaskiem lub błotem<ref name=2006-100/><ref name=Kieffer2000/><ref name=Portyankina/><ref name=Hugh2006/>. Proces ten jest szybki, zaobserwowano że trwa kilka dni, tygodni lub miesięcy, szybkość dość nietypowa w geologii - w szczególności na Marsie.

=== Geografia ===
<!--{{osobny artykuł|Geografia Marsa}}
{{See also|Category:Surface features of Mars}}
-->
Chociaż lepiej zapamiętano tworzenie map Księżyca, to "areografy" [[Johann Heinrich Mädler]] i [[Wilhelm Beer]]  były pierwsze. Zaczęli od stwierdzenia, że większość powierzchni Marsa jest stała i określa dokładnie okres rotacji planety. W 1840 Mädler po dziesięciu latach obserwacji przedstawił pierwszą mapę Marsa. Zamiast nadawać nazwy różnym obiektów, Beer i Mädler po prostu oznaczali je literami, Meridian Bay (Sinus Meridiani) został wówczas oznaczony przez "''a''"<ref name=sheehan_ch04/>.

Obecnie nazwy elementów powierzchni Mars pochodzą z wielu źródeł. Duże obiekty zachowują wiele starszych nazw, ale są często aktualizowane w celu uwzględnienia nowych danych na temat charakteru ich cech. Na przykład, ''Olympica Nix'' (śniegi Olimpu) stał się [[Olympus Mons|Górą Olimp]]<ref name=viking_1950_2000/>. Powierzchnia Marsa widziana z Ziemi dzieli się na dwa rodzaje obszarów o różnym [[albedo]] (jasności). Jaśniejsze równiny pokryte pyłem i piaskiem bogatym w czerwonawe tlenki żelaza były kiedyś uważane za marsjańskie "kontynenty"  i nadawano im nazwy takie jak [[Arabia Terra]] (''ziema Saudyjska'') lub [[Amazonis Planitia]] (''równina amazonii''). Ciemne obszary uważano za morza, stąd też ich nazwy [[Mare Erythraeum]], Mare Sirenum i [[Aurorae Sinus]]. Największa ciemna powierzchnia widziana z Ziemi to [[Syrtis Major]]<ref name=seds_huygens/>. Północną pokrywę lodową nazwano [[Planum Boreum]], podczas gdy południową – [[Planum australe]]. 

Równik Marsa jest definiowany przez jego obrót, ale położenie [[Południk zerowy|południka zerowego]] można określić, tak jak na Ziemi, przez wybór dowolnego punktu. Mädler i Beer wybrali linię południka zerowego w 1830 r. na pierwszych mapach Marsa. Po analizie zdjęć Marsa z [[Mariner 9|Marinera 9]] w 1972 roku za punkt o zerowej długości geograficznej wybrano mały krater (nazwany później [[Airy-0]]), znajdujący się w [[Sinus Meridiani]],  określenie to jest zbieżne z wyborem pierwotnym<ref name=archinal_caplinger/>.

Ponieważ Mars nie ma oceanów, a więc nie ma "[[poziom morza|poziomu morza]]", powierzchni którą naturalnie można uznać za zero wysokości. Zero wysokości określono przez wysokość, na której panuje ciśnienie atmosferyczne 610,5 [[Paskal|Pa]] (6,105 mbar)<ref name=pers66/>. Ciśnienie to odpowiada [[punkt potrójny|punktowi potrójnemu]] wody i odpowiada około 0,6% ciśnienia na poziomie morza na Ziemi (0,006 atm)<ref name=lunine99/>.

{{Duża grafika|Victoria Crater, Cape Verde-Mars.jpg|1100px|Widok  [[krater Victoria|krateru Victoria]] z ''Cape Verde''. Zdjęcie skonstruowano ze zdjęć wykonanych, od 16 października - 6 listopada 2006 roku, przez  [[MER-B|łazika Mars Exploration Opportunity]], tak by było w kolorach zbliżonych do naturalnych.}}

==== Kraterowa topografia<!-- ??--> ====

Dwudzielność topografii Marsa jest uderzająca: północne równiny spłaszczone przez lawy kontrastują z południowymi wyżynami, usiany kraterami ze starożytnych uderzeń. Badania z 2008 r. dostarczyły dowodów dotyczących teorii zaproponowanej w 1980 r. zakładającej, że cztery miliardy lat temu, na północnej półkuli Mars, został uderzony przez obiekt o wielkości jednej dziesiątej do dwóch trzecich [[Księżyc]]a. Zderzenie to utworzyło na północnej półkuli Marsa krater o 10&nbsp;600 km długości i 8500 km szerokości, czyli obszarze Europy, Azji i Australii razem wziętych, większy niż [[Basen Biegun Południowy - Aitken]] największy krater uderzeniowy w Układzie Słonecznym<ref name=northcratersn/><ref name=northcraterguard />.

Mars jest usiany licznymi [[Krater uderzeniowy|kraterami uderzeniowymi]], znaleziono 43&nbsp;000 lejów o średnicy co najmniej 5 km<ref name=wright03/>. Największym z nich jest znajdujący się w [[Hellas Planitia]], wyraźnie jaśniejszy od otoczenia jest widoczny z Ziemi<ref name=ucar_geography/>. Ze względu na mniejszą masę Marsa, prawdopodobieństwo kolizji obiektu z nim jest o połowę mniejsze niż z Ziemią. Jednak Mars znajduje się bliżej pasa planetoid, co znacznie zwiększa szanse na uderzenie przez materiały z tego źródła. Mars jest również bardziej narażony na uderzenia [[Kometa|komet]] krótkookresowych, czyli takich, które poruszają się wewnątrz orbity Jowisza<ref name=emp9/>. Pomimo tego, na Marsie jest znacznie mniej kraterów niż na Księżycu, ponieważ atmosfera Marsa zapewnia ochronę przed małymi [[meteor]]ami. Wygląd niektórych kraterów sugeruje, że zostały zamoczony<!??--> po uderzeniu meteorytu<ref name=emp45/>.

==== Miejsca tektoniczne ====
<!--{{Double image|right|Olympus  Mons.jpeg|{{#expr: (200 * (692 / 1448)) round 0}}|Mars  caves from NASA orbiters.jpg|{{#expr: (200 * (1890 / 1265)) round 0}}|[[Olympus Mons]], the highest mountain in the solar system.|THEMIS   image of cave entrances on  Mars. The pits have been informally named (A) Dena, (B) Chloe, (C) Wendy, (D) Annie, (E) Abby (left) and Nikki, and (F) Jeanne.}}
-->
[[Plik:Olympus  Mons.jpeg|thumb|[[Olympus Mons]], najwyższy szczyt w Układzie Słonecznym]]
[[Plik:Mars  caves from NASA orbiters.jpg|thumb|[[Termografia|Obrazy termiczne]] [[jaskinia lawowa|jaskini lawowych]] na Marsie. Nieformalne ich nazwy (A) Dena, (B) Chloe, (C) Wendy, (D) Annie, (E) Abby (z lewej) i Nikki, i (F) Jeanne]]
Wulkan tarczowy Olympus Mons (Olimp), na 27 km jest najwyższą znaną górą w Układzie Słonecznym<ref name=glenday09/>. Jest to wygasły wulkan na rozległym wyżynnym obszarze [[Tharsis]],na którym występuje także kilka innych dużych wulkanów. Olympus Mons jest ponad trzy razy wyższy niż[[Mount Everest]], który dla porównania ma niewiele ponad 8,8&nbsp;km<ref name=scsdes49/>.

Duży kanion, [[Valles Marineris]], znany także na starych mapach jako kanał Agathadaemon, ma długość 4000 km i głębokość do 7 km. Długość Valles Marineris jest odpowiada długości Europiy i rozciąga się na jedną piątą obwodu Marsa. Dla porównania, [[Wielki Kanion Kolorado]] na Ziemi ma tylko 446 km długości i prawie 2 km głębokości. Valles Marineris powstał w wyniku uwypuklenia skorupy w rejonie [[Tharsis]], wywołanego przez uderzenie w obszarze Valles Marineris. Kolejnymi dużymi kanionami są [[Ma'adim Vallis]], 700 km długości i Grand Canyon o szerokości 20 km i głębokości do 2 km. Jest możliwe, że ''Ma'adim Vallis'' został zalany wodą w przeszłości<ref name=lucchita_rosanova/>.

==== Inne cechy ====
Obrazy z [[2001 Mars Odyssey#THEMIS|Thermal Emission Imaging System]] (THEMIS) na pokładzie NASA [[2001 Mars Odyssey|orbiter Mars Odyssey]] wykonującego zdjęcia termowizyjne wykazały, siedem możliwych wejść do [[Jaskinia lawowa|jaskiń lawowych]] na zboczach wulkanu [[Arsia Mons]]<ref name=cushing_titus_wynn07/>, jaskinie te noszą wspólną nazwę "siedem sióstr<ref name=nau070328/>. 
Wejścia do jaskiń mają od 100 m do 252 m szerokości, a ich głębokość jest szacowana na co najmniej 73 m do 96 m głębokości. Ponieważ światło nie dochodzi do dna większości jaskiń, jest prawdopodobne, że są one znacznie głębsze niż te szacunki i poszerzają się pod powierzchnią. Jaskinia ''Dena'' jest to jedynym wyjątkiem, a jej dno jest widoczne i znajduje się na głębokości 130 m. Wnętrza tych komór mogą być chronione przed mikrometeoroidami, promieniowaniem UV, [[rozbłysk słoneczny|rozbłyskami słonecznymi]] i cząstki o wysokiej energii, które bombardują powierzchnię planety<ref name=bbc070317/>.

=== Atmosfera ===
[[Plik:Mars atmosphere.jpg|thumb|Zdjęcie orbitalne Marsa z niskiej orbity, nad brzegiem planety widoczna cienka zapylona atmosfera]]
[[Plik:Martian Methane Map.jpg|thumb|Ślady smug metanu w atmosferze Marsa, na północnej półkuli w lecie - [[NASA]]]]
{{osobny artykuł|Atmosfera Marsa}}
<!--
{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=Mars atmosphere.jpg|image2=Martian Methane Map.jpg|width=200|caption1=The thin atmosphere of Mars, visible on the horizon in this low-orbit photo.|caption2=Traces of methane plumes in Mars' atmosphere during northern summer – [[NASA]]}}
-->
Mars utracił [[magnetosfera|magnetosferę]] 4 miliardy lat temu<ref name="swind"/>, od tego czasu cząstki [[wiatr słoneczny|wiatru słonecznego]] docierają bezpośrednio do [[jonosfera|jonosfery]] Marsa, gdzie zderzając się z cząsteczkami cienkiej atmosfery nadają im dużą prędkość umożliwiając ucieczkę z atmosfery. Zarówno [[Mars Global Surveyor]] i Mars Express wykryły zjonizowane cząsteczki w zewnętrznych warstwach atmosfery na Marsie.<ref name="swind"/><ref name="swind2"/> W porównaniu do Ziemi, [[atmosfera]] Marsa jest bardzo cienka. Atmosferyczne ciśnienie na powierzchni waha się od niskiego 30 Pa (0,030 kPa) na [[Olympus Mons]] do 1155 Pa (1,155 kPa) na [[Hellas Planitia]], średnie ciśnienie na poziomie powierzchni to 600 Pa<ref name=bolonkin09/>. 
Ciśnienie na powierzchni Marsa jest równe ciśnieniu panującemu na Ziemi na wysokości 35 km nad powierzchnią morza<ref name=atkinson07/>, a to stanowi mniej niż 1% ciśnienia na Ziemi (101,3 kPa). Ciśnienie w atmosferze Marsa spada wraz z wysokością wolniej niż na Ziemi, względny spadek  [[e|2,7]] razy następuje co około 10,8 km<ref name=carr06/> (na Ziemi na około 6 km). Różnica wynika z mniejszego przyspieszenia grawitacyjnego na powierzchni Marsa (około 38% ziemskiego),  niższej temperatury o około 50% i wyższego średniego ciężaru cząsteczkowego atmosfery Marsa. 

Atmosfera Marsa zawiera 95% [[dwutlenek węgla|dwutlenku węgla]], 3% [[azot]]u, 1,6% [[argon]]u oraz zawiera śladowe ilości [[tlen]]u i wody<ref name="nssdc" />. Atmosfera jest bardzo zakurzona, zawierając cząstki o średnicy około 1,5 [[mikrometr]]ów, które nadają marsjańskiemu niebu płowy kolor, gdy widziane jest z powierzchni<ref  name="dusty"/>.

[[Metan]] został wykryty w marsjańskiej atmosferze w stężeniu objętościowym około 30 [[ppb]]<ref name="methane-me"/><ref name="methane"/>; występuje w rozszerzonym pióropuszu, a jego profil oznacza, że metan jest uwalniany z oddzielnych <!--nieciągłych--> obszarów. Podczas lata na północnej półkuli, główny pióropusz zawiera 19&nbsp;000 ton metanu, a wydajność źródła szacowana jest na 0,6 kilograma na sekundę<ref name=plumes/><ref name=hand08/>. Profile sugerują, że mogą istnieć dwa źródła metanu, pierwsze skupione w pobliżu 30°N, 260°W, a drugie w pobliżu 0°, 310°W<ref name=plumes />. Szacuje się, że Mars musi uwalniać 270 ton metanu na rok<ref name=plumes /><ref name="results"/>.

Czas życia metanu na Marsie, jest szacowany na 4 lata Ziemskie, dla porównania w atmosferze Ziemi to około 0,6 roku<ref name=plumes /><ref name=nature460/>. Tak szybka wymiana wskazywałyby na aktywne źródła gazu na planecie, wskazuje się na: działalność [[Wulkanizm|wulkaniczna]], upadki [[kometa|komet]], oraz obecność [[Metanogeny|metanogennych]] form życia są wśród możliwych źródeł. Metan może być również wytwarzany w procesie, niebiologicznym nazywanym [[Serpentynit|serpentynizacji]] z udziałem wody, dwutlenku węgla i [[Oliwiny|oliwinu]], które występują na Marsie<ref  name="olivine"/>.

=== Klimat ===
[[Plik:2005-1103mars-full.jpg|thumb|Burza piaskowa na Marsie widziana przez [[Teleskop Hubble]]  28 pazdziernika 2005]]<!--
{{osobny artykuł|Klimat na Marsie}}
-->
Spośród wszystkich planet w Układzie Słonecznym, pory roku na Marsie są najbardziej podobne do Ziemskich, a to ze względu na podobne nachylenie osi obrotu obydwu planet do płaszczyzny orbity. Jednak, z powodu większej odległości Marsa od Słońca, pory roku na nim są około dwa razy dłuższe jak na Ziemi. Temperatura powierzchni Marsa waha się spadając do około -87&nbsp;°C podczas zimy polarnej i dochodząc do -5&nbsp;°C w lecie<ref name="h"/>. Duże zmiany temperatury wynikają z małej [[pojemność cieplna|pojemności cieplnej]]  cienkiej atmosfery (małe ciśnienie atmosferyczne),   marsjańskiej gleby, które nie mogą gromadzić ciepła słonecznego<ref name=nasa_surface/>. Niższe temperatury wynikają z tego że planeta jest 1,52 razy dalej od Słońca niż Ziemia, w wyniku czego energia ogrzewająca jego powierzchnię stanowi 43 procent energii padającej na taką samą powierzchnię na Ziemi<ref name=disc920901/>.

Wpływ na klimat na Marsie na także stosunkowo duża [[Ekscentryczność (fizyka)|ekscentryczność]] jego orbity. Mars znajduje się w pobliżu [[peryhelium]], gdy lato jest na półkuli południowej a zima na północy, w pobliżu [[aphelium]], gdy na półkuli południowej jest zima i lato w północnej. W rezultacie, pory roku na półkuli południowej są bardziej ekstremalne od pór roku półkuli północnej gdzie są różnice między latem a zimą są mniejsze. Temperatura latem na południu może być do 30&nbsp;°C wyższa niż temperatura latem na północy na tej samej szerokości geograficznej.<ref name=goodman97/>.

Mars ma także największe burze piaskowe w Układzie Słonecznym. Burze te mogą różnić się począwszy od burz na małym obszarze, do gigantycznych burz, obejmujących całą planetę. Występują, częściej gdy Mars jest najbliżej Słońca, w wyniku czego jego powierzchnia silniej ogrzewa się<ref name=philips01/>.

== Orbita i obrót ==
Średnia odległość Marsa od Słońca wynosi około 230.000.000 km (1,5 AU), a czas obiegu wokół Słońca (rok marsjański) 687 dni ziemskich co odpowiada 1,8809 roku ziemskiego, albo 1 rok 320 dni i 18,2 godzin. [[Doba|Doba słoneczna]] na Marsie jest niewiele dłuższa niż ziemska i wynosi: 24 godzin 39 minut i 35,244 sekundy<ref name="nssdc" />.

Oś obrotu Marsa jest odchylona od prostopadłej do orbity (nachylenie osi) o 25,19 stopni, to jest podobnie do nachylenia osi obrotu Ziemi<ref name="nssdc" />. W rezultacie, na Marsie występują pory roku podobnie jak Ziemia, choć są one prawie dwa razy dłuższe z uwagi na dłuższy jego rok. W obecnej orientacji [[biegun północny]] Marsa znajduje się w pobliżu gwiazdy [[Deneb]]<ref name=barlow08/>. Mars przeszedł [[peryhelium]] w kwietniu 2009 r. i osiągnie aphelium w marcu 2010<ref name=mars2010/>.

Orbita Marsa ma stosunkowo duży [[Ekscentryczność (fizyka)|mimośród]] około 0,09; wśród planet  Układu Słonecznego, tylko [[Merkury (planeta)|Merkury]] ma większy mimośród. W przeszłości orbita Marsa miała mniejszy mimośród niż ma to miejsce obecnie, zmienia się on w wyniku oddziaływania Marsa z innymi planetami. 1350000 lat temu, ekscentryczność orbity Marsa wynosiła około 0.002, dużo mniej niż dzisiaj ma Ziemia<ref name=mars_eccentricity/>. Cykl mimośrodu Marsa to 96000 lat ziemskich, w porównaniu cykl Ziemi to 100000 lat<ref name=Meeus2003/>. Mars też ma znacznie dłuższy cykl ekscentryczność z okresem 2200000 lat ziemskich, ale jest on słabszy i na grafie ekscentryczności jest zasłaniany przez cykl 96000-letni. Przez ostatnie 35000 lat mimośród orbity Marsa był nieco większy, ze względu na efekty grawitacyjne innych planet. Najmniejsza odległość między Ziemią a Marsem będzie nadal nieco zmniejszała się przez następne 25000 lat<ref name=Baalke2003/>.

<div class=center>
{| class="wikitable" style="width:800px;"
|-
|style="border:0px;"|[[Plik:ThePlanets Orbits Ceres Mars PolarView.svg|260px]]
|style="border:0px;"|<span style="font-size: smaller;">Obraz po lewej stronie przedstawia orbity Marsa i [[1 Ceres|Ceresa]], [[Planeta karłowata|planety karłowatej]] w [[pas planetoid|pasie planetoid]], tak jak je widać z północnego bieguna  [[ekliptyka|ekliptyki]]. Obraz po prawej to widok z punktu, w którym orbita przecina płaszczyznę ekliptyki. Część orbity na południe od ekliptyki jest kreślona jako ciemniejsza. [[Peryhelium]] (q) i [[aphelium]] (Q) są opatrzone datami ostatnich przejść. Orbita Marsa jest kreślona czerwonym, Ceresa żółtym kolorem.</span>
|style="border:0px;"|[[Plik:ThePlanets Orbits Ceres Mars.svg|260px]]
|}
</div>

== Księżyce ==
[[Plik:Phobos deimos diff rotated.jpg|thumb|Księżyce Marsa Fobos (po lewej) i Deimos (po prawej)]]
{{osobny artykuł|Księżyce Marsa}}

Mars posiada dwa małe księżyce, [[Fobos (księżyc)|Fobosa]] i [[Deimos (księżyc)|Deimosa]], o nieregularnych kształtach, będące prawdopodobnie przechwyconymi przez Marsa [[planetoida]]mi, orbity ich są bardzo bliskie planety<ref name=esa31031/>.

Oba zostały odkryte w [[1877]] r. przez [[Asaph Hall|Asapha Halla]]. Ich nazwy pochodzą od imion synów greckiego boga wojny [[Ares (mitologia)|Aresa]] [[Fobos (mitologia)|Fobosa]] i [[Deimos (mitologia)|Deimosa]] którym, w [[mitologia grecka|mitologii greckiej]], towarzyszy ich ojciec bóg wojny Ares  nazywany przez Rzymian Marsem.<ref name=theoi/><ref name=qjras19/>.

Widziane z powierzchni Marsa, ruchy Fobosa i Deimosa bardzo różnią się od ruchu naszego Księżyca.
Fobos znajduje się bardzo blisko planety, przez co jego okres obiegu Marsa wynosi zaledwie 7,66 godziny, co jest znacznie mniej niż czas obrotu Marsa wokół własnej osi przez co jego pozorny ruch na niebie jest przeciwny do ruchu Słońca, wschodzi on na zachodzie a zachodzi na wschodzie, a jego pozorny czas obiegu to około 11 godzin, przez co jego wschód jest częściej niż 2 razy na dobę marsjańską. Deimos krąży nieznacznie poza [[orbita geosynchroniczna|orbitą synchroniczniczną]], jego pozorny ruch jest zgodny z ruchem Słońca ale jest bardzo powolny. Obiega on planetę w 30 godzin, ale mija aż 5,28 marsjańskiego dnia, aby ponownie znalazł się w tym samym miejscu na nieboskłonie<ref name="Fobos.html"/>. Oba satelity obracają się wokół własnej osi i podobnie jak księżyc ziemski jest to [[obrót synchroniczny]] z obiegiem, przez co z powierzchni Marsa widoczna jest zawsze ta sama strona księżyca.

Ponieważ orbita Fobosa jest poniżej wysokości orbity synchronicznej, [[siła pływowa]] od planety stopniowo obniża jego orbitę, obecnie 1,8 m na wiek, po przekroczeniu [[Granica Roche'a|granicy Roche'a]] odpadną od niego wszystkie nie związane fragmenty, może nawet zostać rozerwany rozpadając się na strukturę pierścieni wokół planety, a za około 50 milionów lat rozbije się na powierzchni Marsa<ref name="Fobos.html"/>. Deimos znajduje się znacznie dalej od planety, siły pływowe są na nim niewielkie, ale teoretyczne podobnie jak ziemski księżyc powoli oddala się od planety.

Pochodzenie obu księżyców nie jest dobrze poznane. Ich niskie [[albedo]] wskazuje że zawierają [[chondryty węgliste]], podobnie jak planetoidy, w związku z czym sformułowano teorię w której są one przechwyconymi planetoidami. Niestabilna orbita Fobos wydaje się wskazywać że przechwycenie nastąpiło stosunkowo niedawno. Ale oba mają orbitę bardzo blisko równika, co jest bardzo nietypowe dla przechwyconych obiektów a dynamika przechwycenia trudna do wyjaśnienia. Akrecja we wczesnej historii Marsa jest wiarygodna, lecz nie bierze pod uwagę ich składu przypominającego asteroidy, a nie Marsa. Trzecią możliwością jest zaangażowanie trzeciego ciała lub pewnego rodzaju wpływu nieznanych zakłóceń<ref name=ellis07/>.

== Życie ==
<!--{{osobny artykuł|Istnienie życia na Marsie}}-->
Według obecnej wiedzy do powstania i utrzymania życia na planetach potrzebna jest ciekła woda na powierzchni. Wymaganie to  poprzez temperaturę atmosfery planety ogrzewanej przez gwiazdę określa strefę w której musi znajdować się orbita planety, dla Słońca obszar ten rozciąga się obecnie na zewnątrz orbity Wenus do około [[Półoś wielka|półosi wielkiej]] Marsa<ref name=Nowack/>. Podczas peryhelium Mars znajduje się  wewnątrz tego regionu, ale niskie ciśnienia i cienka atmosfera uniemożliwiają powstanie ciekłej wody na dużych obszarach przez dłuższy czas. Istnienie przepływów wody w przeszłości, wskazuje na planecie na możliwość zamieszkiwania. Najnowsze dowody sugerują, że wody na powierzchni Marsa byłaby zbyt słone i kwaśne by mogło się w nich rozwinąć życie podobnie jak na Ziemi<ref name=saltlife/>.

Brak magnetosfery i bardzo cienka atmosfera Marsa są większym wyzwaniem: planeta ma niewielki transport [[ciepło|ciepła]] na powierzchni, słabą izolację przed bombardowaniem meteorytami i [[wiatr słoneczny|wiatrem słonecznym]], a także niewystarczające ciśnienie atmosferyczne do zatrzymywania wody w postaci płynnej (lód nie topnieje a sublimuje do postaci gazowej). Mars jest prawie, a może zupełnie geologicznie martwy, koniec aktywności wulkanicznej spowodował brak [[recykling]]u substancji chemicznych i minerałów, między powierzchnią i wnętrzem planety<ref name=hannsson97/>.

Dowody wskazują, że planeta miała kiedyś znacznie lepsze warunki do rozwoju życia niż ma obecnie, ale czy żywe organizmy istniały jest wciąż nieznane. [[Program Viking|Sondy Viking]] w połowie lat 70. prowadziły eksperymenty mające na celu wykrycie drobnoustrojów w marsjańskiej glebie na swoich miejscach lądowania, i miały podobno pozytywne wyniki, w tym tymczasowego podwyższenia CO<sub>2</sub>  działania wody i substancji odżywczych. Jednak te oznaki życia zostały później zakwestionowane przez wielu naukowców, po długiej debacie, naukowiec z NASA [[Gilbert Levin]] stwierdził, że Viking mógł znaleźć życie. Ponowne analizy obecnie 30-letnich danych z Vikinga, w świetle współczesnej wiedzy o [[Ekstremofil|ekstremofilnych]] formach życia, sugerują, że testy Vikinga nie były wystarczająco zaawansowane, aby wykryć te formy życia. Badania mogły nawet zabić (hipotetyczną) formę życia<ref name=physorg070107/>. Testy przeprowadzone przez lądownik Mars Phoenix wykazały, że gleba jest bardzo alkaliczna ([[skala pH|pH]]), zawiera związki magnezu, sodu, potasu i chloru. Składników odżywczych w glebie może wystarczyć do utrzymania życia, ale życie musi być chronione przed intensywnym światłem ultrafioletowym<ref name="UV"/>.

W [[Centrum Lotów Kosmicznych imienia Lyndona B. Johnsona|Centrum Lotów Kosmicznych]], w marsjańskim [[meteoryt|meteorycie]] [[ALH 84001]] zostały znalezione ciekawe kształty. Niektórzy naukowcy proponują, że kształty te mogą być zachowanymi skamieniałościami bakterii żyjących niegdyś na Marsie,  wyrzuconych w przestrzeń kosmiczną, a po 15 milionach lat podróży spadł na Ziemię. Jednak zaproponowano także pochodzenia nieorganiczne tych kształtów<ref name=am89/>.

Małe ilości [[metan]]u i [[Aldehyd mrówkowy|formaldehydu]] niedawno wykryta przez orbitery Marsa mogą wskazywać na istnienie życia, związki te szybko rozkładają się w atmosferze Marsa<ref name=icarus172/><ref name="form"/>. Ale możliwe jest, że związki te mogą być uzupełniane przez procesy wulkaniczne lub geologiczne, takie jak [[serpentynizacja]]<ref name="olivine" />.

== Wyprawy ==
<!--{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=Soviet Union-1972-Stamp-0.16. Mars  3.jpg|image2=Mars Viking 11h016.png|width=200|caption1=[[Mars 3]] Lander (stamp, 1972)|caption2=[[Viking 1|Viking Lander 1]]  site}} -->
[[Plik:1972 CPA 4114.jpg|thumb|]]
[[Plik:Mars Viking 11h016.png|thumb|]]
{{osobny artykuł|Badania Marsa}}

Wiele [[Statek kosmiczny|statków kosmicznych]], włączając w to [[Orbiter|orbitery]], [[Lądownik|lądowniki]] i [[Łazik (badania kosmosu)|łaziki]], zostało wysłanych w kierunku Marsa przez [[Radziecki program kosmiczny|Związek Radziecki]], [[NASA|USA]], [[ESA|Europę]], oraz [[JAXA|Japonię]] by badać powierzchnię planety, jej klimat oraz strukturę geologiczną. Aktualny koszt wysłania z powierzchni [[Ziemia|Ziemi]] na powierzchnię Marsa 1 [[Kilogram|kg]] ładunku oscyluje w granicach 309&nbsp;000 [[Dolar amerykański|dolarów]]<ref name=universe307/>.

Około 2/3 wszystkich statków przeznaczonych do wyprawy na Marsa nie zostało wykorzystanych z tego lub innych powodów przed ukończeniem lub nawet w początkowych fazach ich misji. Chociaż wysoki odsetek niepowodzeń wynika z różnych problemów technicznych, wystarczy drobna awaria lub utrata łączności by nie doszło do misji, niektórzy szukają innych wyjaśnień niepowodzeń. Przykłady obejmują - "Trójkąt Bermudzki" w przestrzeni Ziemia-Mars, klątwę Marsa, a nawet wieloletnie w NASA żarty o "wielkim galaktycznym upiorze", który żeruje na statki kosmiczne lecące na Marsa<ref name=dinerman04/>.

=== Zakończone misje ===
Pierwszego udanego przelot w pobliżu Marsa dokonał w 1964 roku [[Mariner 4]]. W dniu 14 listopada 1971 r. [[Mariner 9]] stał się pierwszą sondą na orbicie innej planety, gdy wszedł na orbitę wokół Marsa<ref name=nasa_mariner9/>. Pierwsze udane lądowania na powierzchni dokonały [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|radzieckie]] sondy, [[Mars 2]] i [[Mars 3]] z [[Program Mars|programu Mars]], wyniesione w 1971 r., ale utracono z nimi kontakt w sekund po lądowaniu. W 1975 NASA uruchamia [[program Viking]], który składał się z dwóch orbiterów, obie wyposażone były w lądowniki, które pomyślnie wylądował w 1976 roku. [[Viking 1]] pozostał operacyjny przez sześć lat, [[Viking 2]] przez trzy. Lądowniki Viking przekazały kolorowe panoramy Marsa<ref name=other_missions/> a orbitery dokonały mapowania powierzchni tak dobrze, że zdjęcia pozostają w dalszym ciągu w użyciu.

Sondy radzieckiego [[Program Fobos|programu Fobos 1 i 2]] zostały wysłane na Marsa w 1988 r. do badania Marsa i jego księżyców. Z Phobosem 1 utracono kontakt w drodze na Marsa. Phobos 2, natomiast z powodzeniem fotografował Marsa i Fobosa, ale uległ uszkodzeniu zanim odłączono dwa lądowniki, który miały wylądować na powierzchni Fobosa<ref name=nature341/>.

Po 1992 r. nie powiodła się misja orbitera [[Mars Observer]], nową serię udanych misji rozpoczęła [[Mars Global Surveyor]] w 1996 roku. Ta misja zakończyła się sukcesem, rozpoczynając swoją podstawową misję mapowania Marsa na początku 2001 roku. Kontakt z sondą został utracony w listopadzie 2006 r. podczas trzeciego programu rozszerzonego, po dokładnie 10 latach w przestrzeni kosmicznej. Wyniesiona w tym samym oknie startowym, miesiąc po Surveyor, NASA wyniosła w przestrzeń kosmiczną [[Mars Pathfinder]], z badawczym pojazdem [[Sojourner (rover)|Sojourner]], który wylądował w [[Ares Vallis]] na Marsie latem 1997 roku. Ta misja była sukcesem i dostarczyła wiele istotnych danych, po części ze względu na wiele obrazów, które zostały przesłane na Ziemię<ref name=cnn_mgs/>.

Najnowsza misja NASA na Marsa [[Phoenix (lądownik)|Phoenix]] zawierała lądownik, wystartowała 04 sierpnia 2007 i dotarła na północny region polarny na Marsie 25 maja 2008 roku<ref name=ua_phoenix/>. Lądownik ma ramię robota o długości 2,5 m, może dotrzeć do marsjańskiej gleby może ją także kopać. Lądownik ma mikroskopową kamerę o rozdzielczości jednej tysięcznej grubości ludzkiego włosa, w dniu 15 czerwca 2008 r. odkrył białą substancję, którą zidentyfikowano jako wodę, uległa ona sublimacji przed 20 czerwca<ref name=phoenix_water/><ref name=uanews_frozen_water/>. Misja została uznana za zakończoną w dniu 10 listopada 2008 r., kiedy inżynierowie nie byli w stanie skontaktować się z lądownikiem<ref  name="BBC_NASA_Mission_Declared_Dead"/>.

=== Obecne misje ===
<!--{{Multiple image|direction=vertical|align=right|image1=MER Spirit Lander Pan Sol16-A18R1 br2.jpg|image2=PhoenixSolarPanelandRoboticArm.png|width=200|caption1=[[Spirit rover|Spirit's]] lander on Mars|caption2=View from the [[Phoenix (spacecraft)|''Phoenix'']] lander.}} -->
[[Plik:MER Spirit Lander Pan Sol16-A18R1 br2.jpg|thumb|200px|]]
[[Plik:PhoenixSolarPanelandRoboticArm.png|thumb|200px|]]
W 2001 NASA rozpoczęła misję [[2001 Mars Odyssey|Mars Odyssey]] orbiter, która w październiku 2010 r. jest wciąż na orbicie<ref name=nasa081009/>. Spektrometr promieniowania gamma wykrył znaczne ilości wodoru w górnej warstwie [[regolit]]u na Marsie. Uważa się, że wodór ten jest zawarty w dużych złożach wody w postaci lodu<ref name=odyssey030314/>.

W 2003 roku, [[Europejska Agencja Kosmiczna]] (ESA) rozpoczęła misję Mars Express, składającą się z [[Mars Express Orbiter]] i lądownika [[Beagle 2]].
Misja Beagle 2 nie powiodła się, podczas opadania lądownik został uznany za utracony na początku lutego 2004<ref name=space040126/>. Na początku 2004 r. [[Planetary Fourier Spectrometer]] zespół ogłosił, że wykryto metanu w marsjańskiej atmosferze. ESA ogłosiła w czerwcu 2006 r. odkrycie [[Zorza polarna|zorzy]] na Marsie<ref name="aurora"/>.

Również w 2003 r. NASA rozpoczęła bliźniacze misje [[Mars Exploration Rover]] o nazwie ''[[MER-A|Spirit rover]]'' (MER-A) i ''[[Opportunity]]'' (MER-B ). Obydwie misje pomyślnie wylądowały w styczniu 2004 r., osiągnęły lub przekroczyły wszystkie swoje cele. Wśród najważniejszych zwrotów naukowych został dostarczony dowód na to, że woda istniała w przeszłości, zarówno na miejscach wyładunku. [[Wir pyłowy|Wiry marsjańskiego pyłu]] i wichury sporadycznie oczyszczały panele słoneczne obu łazików, tym samym zwiększały ich żywotność<ref name=nasa_rovers/>.

12 sierpnia 2005 r. sonda NASA [[Mars Reconnaissance Orbiter]] rozpoczęła lot w kierunku planety, na orbitę dotarła 10 marca 2006 r. z planem prowadzenia badań naukowych przez dwa lata. Orbiter tworzył mapy terenu i pogody Marsa oraz znaleźć odpowiednie miejsca lądowania dla przyszłych misji lądowników. Zawiera także ulepszony układ transmisji danych na Ziemię, o większej pojemności niż wszystkie poprzednie misje połączone. Mars Reconnaissance Orbiter przesłał pierwszy obraz z serii aktywnych [[lawina|lawin]] w pobliżu [[biegun północny|bieguna północnego]] planety, 03 marca 2008.
<ref name=cnn_avalanche/>.

Sonda [[Dawn (sonda)|Dawn]] przeleciała obok Marsa w lutym 2009 r. dla [[Asysta grawitacyjna|asysty grawitacyjnej]] na drodze do zbadania [[4 Westa|Westy]] i [[1 Ceres|Ceres]]<ref name=agle090212/>.

=== Przyszłe misje ===
Misja [[Mars Science Laboratory]], której start przewiduje się na 2011 r., ma mieć łazik większy, szybszy (90 m/h) i wyposażony w doskonalsze przyrządy niż Mars Exploration Rovers. Eksperymenty chemiczne uwzględniają chromatograf, spektrometr gazowy i laser, które mogą badać skały w odległości do 13 m<ref name=msl/>.

Wspólna misja Rosji i Chin [[Fobos-Grunt]] przewiduje powrót na Ziemię próbki gruntu Fobosa, była pierwotnie zaplanowana na październik 2009 roku, ale została przełożona na następne okno startowe  w 2011 roku. 15 września 2008 r. NASA poinformowała o przewidywanej na 2013 rok misji orbitera [[Mars Atmosphere and Volatile Evolution|MAVEN]], do przekazywania informacji o atmosferze Marsa<ref name=nasa_maven/>. W 2018 r. ESA planuje uruchomienie łazika na Marsie. [[ExoMars]] będzie on mógł wykonywać wiercenia w ziemi do 2 m w poszukiwaniu związków organicznych<ref name=bbc_rincon061110/>.

Fińsko-rosyjska misja [[METNET]] zakłada użycie kilkudziesięciu małych urządzeń lądujących na powierzchni Marsa w celu utworzenia sieci obserwacji powierzchni, badania atmosfery planety struktury, fizyki i meteorologii<ref name=metnet_mission/>. Start prekursora misji zawierającego jednego lub kilka lądowników planowane jest na 2011 rok<ref name=Metnet/>. Jedną z możliwości rozpoczęcie programu jest wykorzystanie misji Fobos-Grunt do przeniesienia urządzenia<ref name=Metnet/>.

[[Załogowa wyprawa na Marsa]] została określona przez Stany Zjednoczone jako główny długoterminowy cel [[Vision for Space Exploration|wizji badania kosmosu]], którą ogłosił w 2004 r. ówczesny prezydent USA [[George W. Bush]]<ref name=britt_bush_vision/>. NASA i [[Lockheed Martin]] rozpoczęły prace nad statkiem kosmicznym '' [[Orion (statek kosmiczny)|Orion]]'', dawniej zwanym  ''Crew Exploration Vehicle'', który jest obecnie planowany, aby wysłać człowieka z Ziemi na Księżyc do 2020, ma to być krok w kierunku ekspedycji na Marsa. 28 września 2007 r., administrator NASA [[Michael D. Griffin]] stwierdził, że NASA ma na celu wprowadzenie człowieka na Marsa przed 2037<ref name=mars_daily/>.

ESA ma nadzieję, że lądowanie człowieka na Marsie, nastąpi między 2030 a 2035<ref name=aurora021011/>. Poprzedzą ją kolejno większe sondy, począwszy od ExoMars<ref name=esa091212/> i wspólnej misji NASA ESA [[Mars sample return mission]]<ref name=esa091208/>.

[[Earth Return Vehicle|Mars Direct]], jest propozycją niezwykle taniej misji człowieka na Marsa zaproponowaną przez założyciela [[Mars Society]] [[Robert Zubrin|Roberta Zubrina]], do wyniesienia w przestrzeń kosmiczną dużych mas wykorzystane miały by być rakiety klasy [[Saturn V]], takie jak [[SpaceX]] [[Falcon X]] lub [[Ares V]], aby pominąć budowę statku na orbicie ziemskiej<ref name=marshome/>. Projekt zakłada, że astronauci nie będą natychmiast wracali na Ziemię, jeśli w ogóle mieliby kiedykolwiek wrócić na Ziemię. 
[[Dean Unick]] zasugerował, że koszt wysłania 5 - 6 osobowej ekspedycji wynosiłby jedną piątą do jednej dziesiątej kosztów powrotu tego samego zespołu, dwudziestu osadników mogłoby być wysyłanych w kosztach powrotu czterech<ref name=utoday081023/>.

=== Astronomia na Marsie ===
<!--{{osobny artykuł|Astronomy on Mars}}
-->
Dzięki orbiterom, lądownikom i łazikom, jest obecnie możliwa obserwacja zjawisk astronomicznych zachodzących dla Marsa. Podczas gdy Fobos widziany z równika Marsa stanowi jedną trzecią [[Średnica kątowa|średnicy kątowej] Księżyca widzianego z Ziemi, Deimos gdyby był oglądany gołym okiem wyglądałby bardziej na gwiazdę niż na księżyc (3' średnicy kątowej), i nieco jaśniejszy niż Venus widziana z Ziemi<ref name=pl_org_deimos/>.

Istnieją również różne zjawiska, znane na Ziemi, które obecnie obserwuje się na Marsie, na przykład [[meteor]]y i [[zorza|zorze]]<ref name="aurora"/>. [[Tranzyt (astronomia)|Tranzyt]] Ziemi widziany z Marsa wystąpi 10 listopada 2084<ref name=jbaa93/>. Zachodzi również tranzyt Merkurego widziany z Marsa i tranzyt Wenus z Marsa. Księżyc Fobos ma na tyle małą średnicę kątową, że może zachodzić tylko częściowe zaćmienie Słońca, a w przypadku Deimosa zasłonięcie tarczy słonecznej jest znikome, dlatego mówi się o tranzycie Deimosa z Marsa, a nie o zaćmieniu<ref name=nature436/><ref name=sd040317/>.
[[Plik:MarsSunsetCut.jpg|thumb|left|600px| Zachód Słońca na Marsie zarejestrowany przez Spirit z [[Gusiew (krater marsjański)|krateru Gusiev]], 19 maja 2005 roku]]
{{Clear}}

== Widoczność ==
<!--{{Double image|right|Apparent retrograde motion of Mars in 2003.gif|200|Mars oppositions 2003-2018.png|200|Apparent retrograde motion of Mars in 2003 as seen from Earth|Mars  oppositions from 2003–2018, viewed from above the ecliptic with the Earth centered}}-->
[[Plik:Apparent retrograde motion of Mars in 2003.gif|thumb|]]
[[Plik:Mars oppositions 2003-2018.png|thumb|]]
Obserwowany gołym okiem z Ziemi w ciągu jego ruchu na orbicie Mars zwykle pojawia się jako wyraźnie żółty, pomarańczowy lub czerwony, jasność waha się więcej niż dla jakakolwiek innej planety. Jednak rzeczywisty kolor Marsa jest zbliżony do koloru [[karmelowego]], a widoczne zaczerwienienie jest nadaje mu tylko pył w atmosferze planety, uznając to [[NASA]] łazik Spirit przekazał zdjęcia zielono-brązowym, w kolorze błota krajobraz z niebiesko-szarymi skałami i plamy światła czerwonego piasku<ref name=lloyd06/>. [[Obserwowana wielkość gwiazdowa]] Marsa zmienia się od +1,8 w pobliżu [[Koniunkcja (astronomia)|koniunkcji]], do -2.91 w [[opozycja (astronomia)|opozycji]] w peryhelium<ref name="nssdc"/>. Kiedy jest najdalej od Ziemi, to jest więcej niż siedem razy dalej do niego, jak wtedy gdy znajduje się najbliżej. Kiedy jest w najmniej korzystnym położeniu, ginie w blasku Słońca na miesiąc. W najbardziej korzystnym położeniu zdarzającym się raz na 15 lub 17 lat i zawsze pod koniec lipca lub pod koniec września Mars pokazuje bogactwo szczegółów powierzchni w [[teleskop]]ach. Szczególnie zauważalny, nawet przy małym powiększeniu, jest lód czap polarnych<ref name=shallowsky/>.

Mars zbliżając się do opozycji zaczyna [[ruch wsteczny]], co oznacza, że na tle gwiazd porusza się wstecz w odniesieniu do jego ruchu w znacznej części czasu i ruchu innych planet. Czas trwania ruchu wstecznego Marsa trwa około 72 dni, Mars dociera do jego maksymalnej jasność w połowie czasu tego ruchu<ref name=zeilik02/>.

=== Zbliżenia ===
<!--"Mars#Closest approaches" linked from Mars hoax-->
==== Względem Ziemi ====
Mars jest najbliżej Ziemi gdy znajduje się naprzeciw Słońca (w [[Opozycja (astronomia)|opozycji]]). Kolejne opozycje Marsa występują średnio co 780 dni, czas ten nazywane jest też [[Synodyczny okres obiegu|synodycznym okresem obiegu]],  ale z powodu ekscentryczności orbit obu ciał czas ten może różnić nawet o 8,5 dnia, takze z tego powodu zmienia się minimalna odległość od około 55 do 100 mln km<ref name="nssdc" />, co powoduje podobne zmiany [[Rozmiar kątowy|rozmiaru kątowego]]<ref name=nasa051103/>. Ostatnia opozycja Marsa miała miejsce 29 stycznia 2010 roku, do kolejnej dojdzie 3 marca 2012<ref name=sheehan970202/>.

W pobliżu opozycji Mars obserwowany z Ziemi wydaje się poruszać wstecz w pętli ruchu względem tła gwiazd. Czas trwania [[Ruch wsteczny|ruchu wstecznego]] wynosi 72 dni.

==== Absolutne jasności ====
W czasie ostatnich 60000 lat, Mars był najbliżej Ziemi (55758006 km, 0,372719 AU) i przez to miał maksymalną jasność obserwowaną -2,88 [[Obserwowana wielkość gwiazdowa|wielkości gwiazdowej]] 27 sierpnia 2003 09:51:13 UT. Stało się to, gdy Mars był jeden dzień od opozycji i około trzech dni od dnia [[peryhelium]]. Szacuje się, że poprzednie tak dogodne do obserwacji położenie Marsa było 57617 roku p.n.e., a następne w 2287 roku<ref name=rao030822/>. Jednak ten rekord zbliżenia był tylko nieznacznie mniejszy niż inne niedawne zbliżenia. Na przykład, minimalna odległość z 22 sierpnia 1924 (0,37285 AU, a minimalna odległość 24 sierpnia 2208 będzie równa 0,37279 AU<ref  name=Meeus2003/>.

<!-- proponuję usunąć
An email sent during the close approach in 2003 has, in succeeding years, repeatedly spawned [[Mars hoax|hoax emails]] saying that Mars will make its closest approach for thousands of years, and will look as big as the [[Moon]]<ref>{{cytuj stronę
 | author=Mikkelson, Barbara and David P.
 | tytuł=Mars Spectacular
 | url=http://www.snopes.com/science/astronomy/brightmars.asp
 | wydawca=Snopes.com | data dostępu=2-1-=-7=26 }}</ref>.
-->

=== Historyczne obserwacje ===
<!--{{osobny artykuł|History of  Mars observation}}
-->
Historia obserwacji Marsa jest znaczona przez jego opozycje, wówczas planeta jest blisko Ziemi, a tym samym jest najlepiej widoczna, opozycja występuje prawie co 2 lata. Jeszcze bardziej godne uwagi są opozycje gdy jednocześnie Mas jest w pobliżu peryhelium, zjawisko to występują co 15 lub 17 lat, wówczas Mars jest najbliżej Ziemi.

Wędrówki Marsa na nocnym niebie, zostały zaobserwowane przez starożytnych [[Astronomia egipska|astronomów egipskich]] a przed 1534 rokiem p.n.e był znany jego [[ruch wsteczny]]<ref name=paob85/>. W okresie [[Babilonia#Pa.C5.84stwo nowobabilo.C5.84skie|Neobabilońskiego imprerium]] astronomowie babilońscy przeprowadzali regularne zapisy pozycji planet i systematyczne obserwacje ich zachowań. 
Dla Marsa, wiedzieli, że planeta wykonuje 37 [[Okres orbitalny|okresów synodycznych]] lub 42 obiegi zodiaku, przez 79 lat. Wynaleźli też metody arytmetyczne dokonywania drobnych poprawek do przewidywanych pozycji planet<ref name=north08/><ref name=swerdlow98/>.

W IV wieku p.n.e [[Arystoteles]] stwierdził, że Mars zniknął za Księżycem podczas [[Okultacja|okultacji]], wskazując tym samym, że planeta jest dalej<ref name=poor08/>. [[Ptolemeusz]], Grek żyjący w [[Alexandria|Alexandrii]]<ref>David Michael Harland (2007). ''[http://books.google.com/books?id=ScORNbV0E8wC&pg=PA1&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Cassini at Saturn: Huygens results]''". p.1. {{ISBN|0-387-26129-X}}</ref>, próbował rozwiązać problem ruchu orbitalnego Marsa. [[Teoria geocentryczna]] Ptolemeusza i jego praca zbiorowa na temat astronomii została przedstawiona w kolekcji multi-volume ''[[Almagest]]'', która stała się autorytatywnym traktatem astronomicznym przez następne czternaście wieków<ref>Hummel, Charles E. (1986). ''[http://books.google.com/books?id=2b3ab2ErEtUC&pg=PA38&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false The Galileo connection: resolving conflicts between science & the Bible].'' InterVarsity Press. pp. 35–38. {{ISBN|0-87784-500-X}}.</ref>. Literatura  starożytnych Chin potwierdza, że Mars był znany chińskim astronomom nie później niż w czwartym wieku p.n.e.<ref name=needham_ronan85/>. W V wieku naszej ery, [[Hinduska astronomia|hinduscy astronomowie]] w pracy ''[[Surya Siddhanta]]'' szacowali średnicę Marsa<ref name=jse97/>. W VIII wieku, perski astronom, [[Tarik ibn Yaqub]], w pracy ''[[Zij|Az-Zīj al-Mahlul min as-Sindhind li-Darajat Daraja]]'' próbował oszacować odległość między Ziemią a Marsem <ref name=sachau01/>.

W XVII wieku, [[Tycho Brahe]] zmierzył [[Paralaksa|paralaksy dobowe]] Marsa, a [[Johannes Kepler]] użył jej do obliczania orientacyjnej odległości do planety<ref name=taton03/>. Gdy teleskop stał się dostępny, dobowe paralaksy Marsa znowu zmierzono w celu określenia, odległości Słońce-Ziemia. Po raz pierwszy wykonał je w roku 1672 [[Giovanni Cassini]]. Jednakże, wcześniejsze pomiary paralaksy były utrudnione przez jakość instrumentów<ref name=sat57/>. W 1610 [[Galileo Galilei]] po raz pierwszy oglądał Marsa przez teleskop<ref name=jha15/>. Pierwszą osobą, narysowała mapę Marsa, która pokazywała zróżnicowanie jego terenu był holenderski astronom [[Christiaan Huygens]]<ref>Sheehan, William (1996). [http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap02.htm Chapter 2: Pioneers]. ''The Planet Mars: A History of Observation and Discovery.'' Tucson: University of Arizona. Retrieved 2010-01-16.</ref>.

=== Marsjańskie "kanały" ===
<!--{{Vertical images list|align=right|image1=Karte Mars Schiaparelli MKL1888.png|image2=Lowell  Mars channels.jpg|image3=Mars HST Mollweide map 1999.png|width=200px|caption1=Map of  Mars by Giovanni Schiaparelli|caption2=Mars sketched as observed by Lowell sometime before 1914. (South top)|caption3=Map of Mars from [[Hubble Space Telescope]] as seen near the 1999 opposition. (North top)}}
-->
[[Plik:Karte Mars Schiaparelli MKL1888.png|thumb]]
[[Plik:Lowell  Mars channels.jpg|thumb]]
[[Plik:Mars HST Mollweide map 1999.png|thumb]]
{{osobny artykuł|Kanały marsjańskie}}

W XIX wieku, rozdzielczość teleskopów osiągnęła poziom wystarczający do identyfikacji cech powierzchni. 5 września 1877 roku, miała miejsce opozycja Marsa będącego w [[peryhelium]], w takim układzie Mars jest szczególnie blisko Ziemi. Wówczas włoski astronom [[Giovanni Schiaparelli]] użył 22 centymetrowego teleskopu, aby utworzyć pierwsze mapy Marsa. Obserwował na tej planecie, jak mu się wydawało, długie proste struktury, które nazwał po włosku ''canali'',  które później okazały się [[złudzenie optyczne|złudzeniem optycznym]]. Uznał, że linie te na powierzchni Marsa są pochodzenia naturalnego, którym nadał nazwy znanych rzek na Ziemi. Jego termin, który oznacza "kanały" lub "rowki", był powszechnie błędnie tłumaczony na angielski jako kanały<ref name=snyder01/><ref name=sagan80/>.

Zafascynowany tym odkryciem, orientalista [[Percival Lowell]], założył obserwatorium, które miało 300 i 450&nbsp;mm teleskop. Obserwatorium było wykorzystywane do obserwacji Marsa w 1894 roku i następnych korzystnych dla obserwacji opozycjach. Opublikował kilka książek o Marsie i życiu na planecie, które miały wielki wpływ na społeczeństwo<ref name=basalla06/>.  Kanały znaleźli również inni astronomowie, tacy jak [[Henri Joseph Perrotin]] i [[Louis Thollon]] w [[Nicea|Nicei]] używając jednego z największych ówczesnych teleskopów<ref name=maria_lane05/><ref name=ba3/>.

Sezonowe zmiany, zmniejszających się czap polarnych i tworzeniu się ciemnych obszarów podczas marsjańskiego lata) w połączeniu z kanałami prowadziły do spekulacji na temat życia na Marsie, dodatkowym argumentem było dawne przekonanie, że Mars zawiera przepastne morza i roślinność. Ówczesne teleskopy nie były w stanie osiągnąć takiej rozdzielczości by dostarczyć dowodu przecinającego wszelkie spekulacje. W 1909 roku, [[Camille Flammarion|Flammarion]] prowadząc obserwacje przez 840&nbsp;mm teleskop, stwierdził że na Marsie widział nieregularne wzory, ale nie ma na nim  ''kanałów''<ref name=zahnle01/>.

Nawet w latach sześćdziesiątych XX wieku publikowano artykuły o biologii Marsa, odkładały na bok wyjaśnienia inne niż sezonowe zmiany na Marsie. Publikacje zawierały nawet szczegółowe scenariusze metabolizmu i cykli chemicznych funkcjonowania [[ekosystem]]u<ref name=science136_3510/>.

Dopiero po 1960 roku sondy NASA wysłane na planetę w [[program Mariner|programie Mariner]] rozwiały wszystkie mity na temat planety. Badania z lat 70. XX w. przez sondy [[Program Viking|programu Viking]] oraz ich lądowniki zawierające urządzenia badające skład chemiczny w kierunku wykrycia życia w tym i fotosyntezy, nie wykryły żadnych śladów życia, a przedstawiły powierzchnię planety jako jako wrogą dla życia<ref name=ward_brownlee00/>.

Przy użyciu danych z tych misji sporządzono mapy Marsa, lecz dopiero w misji [[Mars Global Surveyor]], rozpoczętej w 1996 r. i trwającej do końca 2006 r., sporządzono całkowite i szczegółowe mapy topografii, pola magnetycznego i składników mineralnych powierzchni Marsa<ref>{{Cytuj książkę|imię=Peter|nazwisko=Bond|rok=2007|tytuł=Distant  worlds: milestones in planetary exploration|work=Copernicus  Series|strony=119|wydawca=Springer|isbn=0387402128}}</ref>. Mapy te są obecnie dostępne w Internecie, na przykład, w [[Google Mars]].

== W kulturze ==
<!--{{osobny artykuł|Mars w histori}}-->
Nazwa Mars pochodzi od rzymskiego [[Mars (mitologia)|boga wojny]]. W różnych kulturach, Mars reprezentuje męskość i młodzież. Jego symbolem, jest koło ze strzałką wskazującą na celu prawym górnym rogu, stosowane także jako symbol płci męskiej.

=== Inteligentni "Marsjanie" ===
[[Plik:Kirks Soap Yerkes Mars.jpg|thumb|An 1893 soap ad playing on the popular idea that Mars was populated]]
<!--
{{osobny artykuł|Mars w fikcji}}
-->
Pogląd, że Mars zamieszkany jest przez inteligentnych Marsjan był szczególnie popularny pod koniec XIX wieku. Obserwacje prowadzone przez [[Giovanni Schiaparelli|Giovanniego Schiaparelliego]] i [[Percival Lowell|Percivala Lowella]] doprowadziły ich do odkrycia na Marsie kanałów irygacyjnych które, wzięli za budowle wymarłej starożytnej cywilizacji  marsjańskiej<ref name=prion/>.

Wiele innych uwag i oświadczeń przez osobistości dodaje się tak zwane zjawisko "Mars Fever
"Mars Fever"<ref name=fergus04/>. W 1899 roku podczas badania szumu radiowego atmosfery wykorzystując swoje odbiorniki w laboratorium [[Colorado Springs]], wynalazca [[Nikola Tesla]] obserwował powtarzające się sygnały, które następnie stały się podstawą przypuszczeń, że komunikaty radiowe pochodziły z innej planety, przypuszczalnie z Marsa. W 1901 Tesla wywiadzie powiedział:
{{Cytat|Było to jakiś czas po tym, gdy myśl błysnęła w moim umyśle, że obserwowane zaburzenia mogą być spowodowane przez inteligencję mimo, że nie mogłem odczytać ich sensu, było to  dla mnie niemożliwe, aby myśleć o nich jako że były zupełnie przypadkowe. To uczucie, że byłem pierwszym który usłyszał pozdrowienie z innej planety, stale rosło we mnie}}<ref name=tesla01/>.

Teoria Tesli otrzymała wsparcie od [[Lord Kelvin|Lorda Kelvina]], który podczas wizyty w Stanach Zjednoczonych w 1902 roku miał powiedzieć, że myślał o sygnałach wysyłanych do Stanów Zjednoczonych<ref name=cheney81/>. Jednak Kelvin stanowczo zaprzeczył tym doniesieniom niedługo przed wyjazdem z Ameryki: ''Co naprawdę powiedziałem, że mieszkańcy Marsa, jeśli istnieją, byliby niewątpliwie w stanie zobaczyć Nowy Jork, w szczególności w blasku energii elektrycznej.''<ref name=nyt020511/>

W 1901 roku w artykule [[The New York Times]]a , [[Edward Charles Pickering]], dyrektor [[Harvard College Observatory]], powiedział, że otrzymał telegram od [[Lowell Observatory]] w [[Arizona|Arizonie]], które zdawały się potwierdzać, że Mars próbował komunikować się z Ziemią<ref name="nyt2"/>.

<blockquote>Na początku grudnia 1900 roku, otrzymaliśmy z Lowell Observatory w Arizonie telegram, że wiązka światła była widziana z kierunku Marsa (obserwatorium Lowella, specjalizowało się w obserwacji Marsa) i trwała siedemdziesiąt minut. Wysłałem telegramem te fakty do Europy i kopie  "neostyle" wysłane przez ten kraj. Obserwator jest ostrożny, pewny i nie ma powodu, by wątpić, że światło istnieje. Został podany punkt geograficzny na Marsie. To wszystko. Teraz historia poszła na cały świat. W Europie twierdzą, że byłem w kontakcie z Marsem, powstają na tym tle wszelkiego rodzaju wyolbrzymienia. Bez względu na światło, nie mamy możliwości poznania. Czy to była inteligencja, czy nie, nikt tego nie może potwierdzić. To jest absolutnie niewytłumaczalne.
<ref name="nyt2" />.</blockquote>

Pickering później zaproponował utworzenie zestawu lusterek w Teksasie z zamiarem komunikacji z Marsjanami<ref name=fradin99/>.

Wykonane w ostatnim dziesięcioleciu, wysokiej rozdzielczości mapy powierzchni Marsa, doprecyzowane przez [[Mars Global Surveyor]], nie wykazały  zamieszkania Marsa przez inteligentne istoty, ale wśród komentatorów takich jak [[Richard C. Hoagland]] pseudonaukowe spekulacje na temat inteligentnego życia na Marsie trwały nadal. Niektóre spekulacje oparte są na drobnych elementach postrzeganych w skali obrazów kosmicznych, takich jak "piramidy" i "[[Twarz na Marsie]]:
<blockquote>Mars stał się swego rodzaju mitem, co do którego mamy nadzieje i obawy<ref name=sagan80/>.</blockquote>

[[Plik:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|upright|Alien tripod illustration from the 1906 French edition of ''The War of the Worlds'' by H.G. Wells]]

W fantastyce Mars był przedstawiany w dramatycznym kolorze czerwonym. W XIX wieku pojawiły się naukowe spekulacje, że stan powierzchni, nie tylko może podtrzymywać życie, ale życie inteligentne<ref name=lightman97/>. Przypuszczenie to dało początek scenariuszom science fiction, wśród których jest opublikowana w 1898 roku przez HG Wellsa [[Wojna światów (powieść)|Wojna światów]], w których Marsjanie szukając ucieczki bo ich planeta umiera, dokonują inwazji Ziemi. Później dostosowano powieść do potrzeb radia USA. Audycja [[Wojna światów (słuchowisko)|War of the Worlds]] została wyemitowana 30 października 1938 r. przez Orsona Wellesa, została zaprezentowana jako nowy gatunek relacji na żywo, stała się przyczyną paniki, kiedy wielu słuchaczy wzięło ją za prawdę<ref name=lubertozzi_holmsten03/>.

W znanych dziełach wprowadzono Marsjan; Raya Bradbury'sa ''[[The Martian Chronicles]]'', ludzcy odkrywcy przypadkowo niszczą cywilizację Marsa, [[Edgar Rice Burroughs]] [[Barsoom|''Barsoom series'']], [[C. S. Lewis]] w książce [[Out of the Silent Planet]] (1938)<ref name=sanford09/>,  w ''[[Mars trilogy]]'' [[Kim Stanley Robinson|Kima Robinsona]] i [[Robert A. Heinlein]], takich historii było wiele, aż do połowy lat sześćdziesiątych.<ref name=buker02/>.

Autor [[Jonathan Swift]] opisuje księżyce Marsa, około 150 lat przed ich faktycznym odkryciem przez [[Asaph Hall|Asapha Halla]], z wyszczególnieniem w miarę dokładnych opisów ich orbit, w 19 rozdziale swojej powieści ''[[Podróże Guliwera]]''<ref name=jonathan_swift/>.

Komiksowa postać inteligentnego marsjanina [[Marvin Martian]], pojawiła się w telewizji w 1948 roku jako postać w [[film animowany|filmie animowanym]] w [[Warner Brothers]] [[Looney Tunes]] i nadal jest częścią kultury masowej do chwili obecnej<ref name=rabkin05/>.

Po tym jak sondy kosmiczne [[Program Mariner|Mariner]] i [[program Viking|Viking]] przysłały zdjęcia ukazujące Marsa jako martwy i bez kanałów świat, pomysły o tym, że Mars jest zamieszkały, musiały być zarzucone na rzecz, realistycznych wizerunków kolonizacji Marsa przez ludzkość, najbardziej znane z nich to [[Mars trilogy|''Mars'' trilogy]] Kim Stanley Robinson. Jednak, [[pseudonauka|pseudonaukowe]] spekulacje na temat ''Twarzy na Marsie'' i innych tajemniczych obiektów zauważonych przez sondy kosmiczne powodują, że Mars to nadal popularny motyw w literaturze science fiction, zwłaszcza w filmie<ref name=miles_peters/>.

Marsjańska kolonia, walcząca o niezależność od Ziemi jest głównym elementem fabuły w powieściach Grega Beara i Kim Stanley Robinson, a także w filmach (na podstawie opowiadania Philipa K. Dicka) Total Recall i telewizji [[Babylon 5]]. Niektóre gry wideo również korzystają z tego elementu, w tym Red Faction i Strefa serii Enders. Mars (i jego księżyce), były również kanwą dla popularnych gier Doom  i Martian Gothic.

== Noty ==
<ol  type="a">
<li>{{Note label|A|a|none}}Best fit [[ellipsoid]]</li>
<li>{{Note label|B|b|none}}There  are many [[serpentinite|''serpentinization'']] reactions. [[Olivine]] is a [[solid solution]] between [[forsterite]] and [[fayalite]] whose general formula is <math>(Fe,Mg)_2SiO_4</math>. The reaction producing methane from olivine can be written as: ''Forsterite + Fayalite + Water + Carbonic acid → Serpentine + Magnetite + Methane '', or (in balanced form): <math>18 Mg_2SiO_4 + 6 Fe_2SiO_4 + 26 H_2O +  CO_2</math> → <math>12  Mg_3Si_2O_5(OH)_4 + 4 Fe_3O_4 + CH_4</math></li>
</ol>

{{Przypisy|
<ref name=mars2010>{{Cytuj stronę | url = http://spider.seds.org/spider/Mars/mars2010.html | tytuł = Mars 2009/2010 | data dostępu = 2007-12-28 | data = 6 maja, 2009 | opublikowany = Students for the Exploration and Development of Space (SEDS)}}</ref>

<ref name=northcratersn>{{Cytuj stronę | url = http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_ | tytuł = Impact May Have Transformed  Mars | data dostępu = 2008-08-12 | nazwisko = Yeager | imię = Ashley | data = 19 lipca 2008 | opublikowany = ScienceNews.org }}</ref>

<ref name=northcraterguard>{{Cytuj stronę | url = http://www.guardian.co.uk/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&feed=science | tytuł = Cataclysmic impact created north-south divide on Mars | data dostępu = 2008-08-12 | nazwisko = Sample | imię = Ian | data = 26 czerwca 2008 | praca = London | opublikowany = Science @ guardian.co.uk }}</ref>

<ref name=water>{{Cytuj stronę | url = http://science.nasa.gov/headlines/y2002/12mar%5Fwaterplanet.htm | tytuł = Once Upon a Water Planet | data dostępu = 2008-06-21 | autor = Bell, Trudy E.; Phillips, Tony | data = 12 marca 2002 | opublikowany = Science @ NASA }}</ref>

<ref name="marswater">{{Cytuj stronę | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | tytuł = NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars | data dostępu = 2007-01-04 | data = 6 grudnia 2006 | opublikowany = NASA/JPL }}</ref>

<ref name="specials1">{{Cytuj stronę | url = http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html | tytuł = Water ice in crater at Martian north pole | data dostępu = 2010-03-19 | data = 28 lipca, 2005 | opublikowany = ESA }}</ref>

<ref name="jsg.utexas.edu">{{Cytuj stronę | url = http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html | tytuł = Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes | data dostępu = 2010-03-19 | data = 20 listopada, 2008 | opublikowany = University of Texas at Austin }}</ref>

<ref name=esa050221>{{Cytuj stronę | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm | tytuł = Mars pictures reveal frozen sea | data dostępu = 2010-03-19 | autor = Staff | data = 21 lutego 2005 | opublikowany = ESA }}</ref>

<ref name="spacecraft1">{{Cytuj stronę | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html | tytuł = NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended | data dostępu = 2008-08-01 | data = 31 lipca 2008 | opublikowany = Science @ NASA }}</ref>

<ref name=webster_beasley05>{{Cytuj stronę | url = http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html | tytuł = Orbiter's Long Life Helps Scientists Track Changes on Mars | data dostępu = 2007-02-26 | autor = Webster, G.; Beasley, D. | data = 20 września, 2005 | opublikowany = NASA }}</ref>

<ref name="nssdc">{{Cytuj stronę | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html | tytuł = Mars Fact Sheet | data dostępu = 2006-06-24 | autor = Williams, David R. | data = 1 września, 2004 | praca = National Space Science Data  Center | opublikowany = NASA }}
</ref>

<ref name="rust">{{Cytuj stronę | url = http://www.bioedonline.org/news/news-print.cfm?art=953 | tytuł = How Mars got its rust | data dostępu = 2007-03-10 | nazwisko = Peplow | imię = Mark | praca = BioEd Online | opublikowany = MacMillan Publishers Ltd. }}</ref>

<ref name=sci300a>{{Cytuj pismo | nazwisko = Christensen | imię = Philip R. | autor2 = ''et al''. | tytuł = Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS  Results | czasopismo = Science | wolumin = 300 | wydanie = 5628 | strony = 2056–2061 | data = 2003-06-27 | doi = 10.1126/science.1080885 | pmid = 12791998 }}</ref>

<ref name=sci300b>{{Cytuj pismo | nazwisko = Golombek | imię = Matthew P. | tytuł = The  Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks | czasopismo = Science | wolumin = 300 | wydanie = 5628 | strony = 2043–2044 | data = 2003-06-27 | doi = 10.1126/science.1082927 | pmid = 12829771 }}</ref>

<ref name="magnetosphere">{{Cytuj stronę | url = http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html | tytuł = Magnetic Fields and Mars | data dostępu = 2009-07-17 | autor = Valentine, Theresa; Amde, Lishan | data = 2006-11-09 | opublikowany = Mars Global Surveyor @ NASA }}</ref>

<ref name="plates">{{Cytuj stronę | url = http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html | tytuł = New Map Provides More Evidence Mars Once Like  Earth | data dostępu = 2006-03-17 | opublikowany = NASA/Goddard Space Flight Center }}</ref>

<ref name=jacque03>{{Cytuj stronę | url = http://www.anl.gov/Media_Center/News/2003/030926mars.htm | tytuł = APS X-rays reveal secrets of Mars' core | data dostępu = 2006-07-01 | autor = Jacqué, Dave | data = 2003-09-26 | opublikowany = Argonne National Laboratory }}</ref>

<ref name=jog91>{{Cytuj pismo | nazwisko = Tanaka | imię = K. L. | tytuł = The Stratigraphy of Mars | czasopismo = Journal of Geophysical Research | wolumin = 91 | wydanie = B13 | strony = E139–E158 | rok = 1986 | doi = 10.1029/JB091iB13p0E139 }}</ref>

<ref name=sciam080627>{{Cytuj stronę | url = http://www.sciam.com/article.cfm?id=giant-asteroid-flattened | tytuł = Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest | data dostępu = 2008-06-27 | opublikowany = Scientific  American }}</ref>

<ref name=nyt080626>{{Cytuj stronę | url = http://www.nytimes.com/2008/06/26/science/space/26mars.html?em&ex=1214712000&en=bd0be05a87523855&ei=5087%0A | tytuł = Huge Meteor Strike Explains Mars’s Shape, Reports Say | data dostępu = 2008-06-27 | nazwisko = Chang | imię = Kenneth | data = 2008-06-26 | opublikowany = New York Times }}</ref>

<ref name=nasa051103>{{Cytuj stronę | url = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/34/image/l | tytuł = Close Encounter: Mars at Opposition | data dostępu = 2010-03-19 | data = 3 listopada, 2005 | opublikowany = NASA }}</ref>

<ref name="marssalt">{{Cytuj stronę | url = http://www.usatoday.com/tech/science/space/2008-08-04-mars-soil_N.htm | tytuł = Scientists:  Salt in Mars soil not bad for life | data dostępu = 2008-08-07 | nazwisko = Chang | imię = Alicia | data = 2008-08-05 | opublikowany = Associated Press }}</ref>

<ref name=jpl_soil>{{Cytuj stronę | url = http://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816 | tytuł = NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data | data dostępu = 2008-08-05 | opublikowany = JPL }}</ref>

<ref name=jpl_dust_devil>{{Cytuj stronę | url = http://hirise.lpl.arizona.edu/ESP_013751_1115 | tytuł = Dust Devil Etch-A-Sketch  (ESP_013751_1115) | data dostępu = 2010-01-01 | data = 2009-07-02 | opublikowany = NASA/JPL/University of Arizona }}</ref>

<ref name=space021211>{{Cytuj stronę | url = http://www.space.com/scienceastronomy/streaks_mars_021211.html | tytuł = Dark Streaks on Mars Suggest Running Water Still Present | data dostępu = 2009-09-20 | data = 2002-12-11 | opublikowany = SPACE.com }}</ref>

<ref name=bbc040124>{{Cytuj stronę | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm | tytuł = Long history of water and Mars | data dostępu = 2010-03-20 | nazwisko = Whitehouse | imię = David | data = 24 stycznia, 2004 | praca = BBC News }}</ref>

<ref name=jgr110>{{Cytuj pismo | nazwisko = Heldmann | imię = Jennifer L. | autor2 = ''et al''. | tytuł = Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions | url = http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf | czasopismo = Journal of Geophysical Research | wolumin = 110 | data = 2005-05-07 | doi = 10.1029/2004JE002261 | data dostępu = 2008-09-17 }} 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water' ... 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the [[vapor pressure]] of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle ''et al''., 2001]'</ref>

<ref name="kostama">{{Cytuj pismo | autor = Kostama, V.-P.; Kreslavsky, M. A.; Head, J. W. | tytuł = Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement | url = http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml | czasopismo = Geophysical Research Letters | wolumin = 33 | data = 3 czerwca, 2006 | doi = 10.1029/2006GL025946 | data dostępu = 2007-08-12 }} 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.</ref>

<ref name=sci299>{{Cytuj pismo | autor = Byrne, Shane; Ingersoll, Andrew P. | tytuł = A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features | czasopismo = Science | wolumin = 299 | wydanie = 5609 | strony = 1051–1053 | rok = 2003 | doi = 10.1126/science.1080148 | pmid = 12586939 }}</ref>

<ref name=nasa070315>{{Cytuj stronę | url = http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030 | tytuł = Mars' South Pole Ice Deep and Wide | data dostępu = 2007-03-16 | data = 15 marca, 2007 | opublikowany = NASA }}</ref>

<ref name=nature434>{{Cytuj pismo | nazwisko = Murray | imię = John  B. | autor2 = ''et  al''. | tytuł = Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator | czasopismo = Nature | wolumin = 434 | wydanie = 703 | strony = 352–356 | data = 17 marca, 2005 | doi = 10.1038/nature03379 | pmid = 15772653 | data dostępu = 2008-12-18 }}</ref>

<ref name=Kerr2005>{{Cytuj pismo | nazwisko = Kerr | imię = Richard A. | tytuł = Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts | czasopismo = Science | wolumin = 307 | wydanie = 5714 | strony = 1390–1391 | data = 4 marca, 2005 | doi = 10.1126/science.307.5714.1390a | pmid = 15746395 | data dostępu = 2007-11-16 }}</ref>

<ref name=Jaeger2007>{{Cytuj pismo | nazwisko = Jaeger | imię = W. L. | autor2 = ''et  al''. | tytuł = Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System | czasopismo = Science | wolumin = 317 | wydanie = 5845 | strony = 1709–1711 | data = 21 września, 2007 | doi = 10.1126/science.1143315 | pmid = 17885126 | data dostępu = 2007-11-16 }}</ref>

<ref name=Boynton2007>{{Cytuj pismo | nazwisko = Boynton | imię = W.  V. | autor2 = ''et  al''. | tytuł = Concentration of H,  Si, Cl, K, Fe, and Th in the low and mid latitude regions of Mars | czasopismo = Journal of Geophysical Research, Planets | wolumin = 112 | data = in press | doi = 10.1029/2007JE002887 | data dostępu = 2007-11-16 }}</ref>

<ref name=Feldman2005>{{Cytuj pismo | nazwisko = Feldman | imię = W.  C. | autor2 = ''et  al''. | tytuł = Topgraphic control of  hydrogen deposits at low latitudes to midlatitudes of Mars | czasopismo = Journal of Geophysical Research | wolumin = 110 | data = 30 listopada, 2005 | doi = 10.1029/2005JE002452 | id = 11009 | data dostępu = 2007-11-16 }}</ref>

<ref name=sci288>{{Cytuj pismo | nazwisko = Malin | imię = Michael C. | tytuł = Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars | czasopismo = Science | wolumin = 288 | wydanie = 5475 | strony = 2330–2335 | data = 30 czerwca, 2000 | doi = 10.1126/science.288.5475.2330 | pmid = 10875910 }}</ref>

<ref name=nasa061206>{{Cytuj stronę | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | tytuł = NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars | data dostępu = 2006-12-06 | data = 6 grudnia, 2006 | opublikowany = NASA }}</ref>

<ref name=bbc061206>{{Cytuj stronę | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6214834.stm | tytuł = Water flowed recently on Mars | data dostępu = 2006-12-06 | data = 6 grudnia, 2006 | opublikowany = BBC }}</ref>

<ref name=nasa061206b>{{Cytuj stronę | url = http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226 | tytuł = Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests | data dostępu = 2006-04-30 | data = 6 grudnia, 2006 | opublikowany = NASA }}</ref>

<ref name=sci317>{{Cytuj pismo | nazwisko = McEwen | imię = A.  S. | autor2 = ''et  al''. | tytuł = A Closer Look at  Water-Related Geologic Activity on Mars | czasopismo = Science | wolumin = 317 | wydanie = 5845 | strony = 1706–1709 | data = 21 września, 2007 | doi = 10.1126/science.1143987 | pmid = 17885125 }}</ref>

<ref name=nasa040303>{{Cytuj stronę| wydawca=NASA | date=March 3, 2004 | tytuł=Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story | url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm | archiveurl=http://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm | archivedate=2007-11-09 | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=nasa101001>{{cytuj stronę| tytuł=Mars Exploration Rover Mission: Science | wydawca=NASA | date=2007-07-12 | url=http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html | data dostępu=2010-01-10}}</ref>

<ref name=ag44_4>{{Cytuj pismo| author=Mitchell, Karl L.; Wilson, Lionel | tytuł=Mars: recent geological activity : Mars: a geologically active planet | journal=Astronomy & Geophysics | volume=44 | issue=4 | pages=4.16–4.20 | month=August | year=2003 | doi=10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x | bibcode=2003A&G....44d..16M}}</ref>

<ref name=icarus169>{{Cytuj pismo| author=Mellon, J. T.;  Feldman, W. C.; Prettyman, T. H. | tytuł=The presence and stability of ground ice in the southern hemisphere of  Mars | journal=Icarus | year=2003 | volume=169 | issue=2 | pages=324–340 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..169..324M | doi=10.1016/j.icarus.2003.10.022 | data dostępu=2007-02-26}}</ref>

<ref name="clouds">{{Cytuj pismo | date=December 13, 2004 | tytuł=Mars Rovers Spot Water-Clue Mineral, Frost, Clouds | url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20041213a.html | wydawca=NASA | data dostępu=2006-03-17}}</ref>

<ref name=mira>{{cytuj stronę| tytuł=MIRA's Field Trips to the  Stars Internet Education Program | wydawca=Mira.or | url=http://www.mira.org/fts0/planets/097/text/txt002x.htm|data dostępu=2007-02-26}}</ref>

<ref name=darling_marspoles>{{cytuj stronę| last=Darling | imię=David | tytuł=Mars, polar caps | work=Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and  Spaceflight | url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html | data dostępu=2007-02-26}}</ref>

<ref name="brown">{{Cytuj pismo| last=Carr | imię=Michael  H. | tytuł=Oceans on Mars: An assessment of the observational evidence and possible fate | journal=Journal of Geophysical  Research | year=2003 | volume=108 | issue=5042 | page=24 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998RPPh...61...77K | doi=10.1029/2002JE001963 | data dostępu=2007-02-26}}</ref>

<ref name="phillips">{{cytuj stronę| last=Phillips | imię=Tony | tytuł=Mars is Melting, Science at NASA | url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm | data dostępu=2007-02-26}}</ref>

<ref name=sci315>{{Cytuj pismo | tytuł=Subsurface Radar Sounding of the South Polar Layered Deposits of Mars | author=Plaut, J. J | coauthors=''et al''. | journal=Science | volume=315 | year=2007 | doi=10.1126/science.1139672 | data dostępu=2007-03-17 | page=92 | pmid=17363628}}</ref>

<ref name=geo32>{{Cytuj pismo| tytuł=How do spiral troughs  form on Mars? | last=Pelletier | imię=J.  D. | journal=Geology | volume=32 | year=2004 | pages=365–367 | url=http://www.gsajournals.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1130%2FG20228.2 | data dostępu=2007-02-27 | doi=10.1130/G20228.2}}</ref>

<ref name=eas080922>{{cytuj stronę| tytuł=Mars polar cap mystery solved | wydawca=ESA | date=September 22, 2008 | data dostępu=2009-12-24 | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMO78Q4KKF_index_0.html}}</ref>

<ref name=2006-100>{{cytuj pismo | tytuł=NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap | date=August 16, 2006 | wydawca=NASA | url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-100 | work=Jet Propulsion Laboratory | data dostępu=2009-08-11}}</ref>

<ref name=Kieffer2000>{{cytuj stronę| imię=H.  H. | last=Kieffer | year=2000 | <!-- [[WP:DUPLIKATY]] tytuł=Annual Punctuated CO2 Slab-ice and Jets on Mars |--> tytuł=Mars Polar Science 2000 | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf | format=PDF | data dostępu=2009-09-06}}</ref>

<ref name=Portyankina>{{cytuj stronę| <!-- [[WP:DUPLIKATY]] tytuł=Simulations of Geyser-type Eruptions in Cryptic Region of Martian South |--> tytuł=Fourth Mars Polar Science Conference | editor=G. Portyankina | year=2006 | url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2006/pdf/8040.pdf|format=PDF | data dostępu=2009-08-11}}</ref>

<ref name=Hugh2006>{{Cytuj pismo| tytuł=CO2 jets formed by sublimation beneath translucent slab ice in Mars' seasonal south polar ice cap | journal=Nature | imię=Hugh  H. | last=Kieffer | coauthors=Christensen, Philip R.; Titus, Timothy  N. | date=May 30, 2006 | volume=442 | issue=7104 | pmid=16915284 | pages=793–796 | doi=10.1038/nature04945 | url=http://www.nature.com/nature/journal/v442/n7104/abs/nature04945.html | data dostępu=2009-09-02}}</ref>

<ref name=sheehan_ch04>{{cytuj stronę| last=Sheehan | imię=William | url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap04.htm | tytuł=Areographers|work=The  Planet Mars: A History of Observation and Discovery | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=viking_1950_2000>{{cytuj stronę| url=http://history.nasa.gov/monograph21/Chapter%206.pdf | format=PDF | tytuł=Viking and the Resources of Mars | work=Humans to Mars: Fifty Years of Mission  Planning, 1950–2000 | data dostępu=2007-03-10}}</ref>

<ref name=seds_huygens>{{cytuj stronę| author=Frommert, H.; Kronberg, C. | tytuł=Christiaan Huygens | url=http://www.seds.org/messier/xtra/Bios/huygens.html|wydawca=SEDS/Lunar and Planetary Lab | data dostępu=2007-03-10}}</ref>

<ref name=archinal_caplinger>{{Cytuj pismo| author=Archinal, B. A.; Caplinger, M. | tytuł=Mars, the Meridian, and Mert: The Quest for Martian Longitude | journal=Abstract #P22D-06 | date=Fall 2002 | wydawca=American Geophysical Union | bibcode=2002AGUFM.P22D..06A}}</ref>

<ref name=pers66>{{Cytuj pismo| author=Zeitler, W.; Ohlhof,  T.; Ebner, H. | year=2000 | tytuł=Recomputation of the global Mars control-point network | journal=Photogrammetric Engineering & Remote Sensing | volume=66 | issue=2 | pages=155–161 | month=February | url=http://www.asprs.org/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf | data dostępu=2009-12-26}}</ref>

<ref name=lunine99>{{cytuj książkę | imię=Cynthia  J. | last=Lunine | year=1999 | tytuł=Earth: evolution of a habitable world | page=183 | wydawca=Cambridge University Press | isbn=0521644232}}</ref>

<ref name=wright03>{{cytuj stronę| last=Wright | imię=Shawn | date=April 4, 2003 | url=http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/ | tytuł=Infrared Analyses of Small Impact Craters on Earth and Mars | wydawca=University of Pittsburgh | data dostępu=2007-02-26 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20070612190405/http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/ |archivedate = June 12, 2007|deadurl=yes}}</ref>

<ref name=ucar_geography>{{cytuj stronę| url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/mars/interior/Martian_global_geology.html | tytuł=Mars Global Geography | work=Windows to the Universe | wydawca=University  Corporation for Atmospheric Research | date=April 27, 2001 | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=emp9>{{Cytuj pismo| last=Wetherill | imię=G. W. | tytuł=Problems Associated with Estimating the Relative Impact Rates on Mars and the Moon | journal=Earth, Moon, and Planets | year=1999 | volume=9 | page=227 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Moon....9..227W | data dostępu=2007-02-02 | doi=10.1007/BF00565406}}</ref>

<ref name=emp45>{{Cytuj pismo| last=Costard | imię=Francois M. | year=1989 | tytuł=The spatial distribution of volatiles in the Martian hydrolithosphere | bibcode=1989EM&P...45..265C | journal=Earth, Moon, and Planets | volume=45 | month=June | pages=265–290 | doi=10.1007/BF00057747}}</ref>

<ref name=glenday09>{{cytuj książkę | imię=Craig | last=Glenday | year=2009 | page=12 | tytuł=Guinness World Records | wydawca=Random House, Inc. | isbn=0553592564}}</ref>

<ref name=scsdes49>{{Cytuj pismo| imię=Junyong | last=Chen | coauthors=''et al''. | tytuł=Progress in technology for the 2005 height determination of Qomolangma Feng (Mt. Everest) | journal=Science in China Series D: Earth Sciences | volume=49 | issue=5 | month=May | year=2006 | pages=531–538 | doi=10.1007/s11430-006-0531-1}}</ref>

<ref name=lucchita_rosanova>{{cytuj stronę| author=Lucchitta, B. K.;  Rosanova, C. E. | date=August 26, 2003 | url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ | tytuł=Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars | wydawca=USGS | data dostępu=2007-03-11}}</ref>

<ref name=cushing_titus_wynn07>{{cytuj stronę| url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2007/pdf/1371.pdf | format=PDF | tytuł=Themis Observes Possible Cave Skylights on Mars | author=Cushing, G. E.; Titus, T. N.; Wynne, J. J.; Christensen, P. R. | wydawca=Lunar and Planetary Science XXXVIII | year=2007 | data dostępu=2007-08-02}}</ref>

<ref name=nau070328>{{cytuj pismo| url=http://www4.nau.edu/insidenau/bumps/2007/3_28_07/mars.htm | tytuł=NAU  researchers find possible caves on Mars | work=Inside NAU | wydawca=[[Northern Arizona University]] | volume=4 | issue=12 | date=March 28, 2007 | data dostępu=2007-05-28}}</ref>

<ref name=bbc070317>{{cytuj pismo| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6461201.stm | tytuł=Researchers  find possible caves on Mars | work=Paul Rincon of [[BBC News]] | data dostępu=2007-05-28 | date=2007-03-17}}</ref>

<ref name="swind">{{cytuj stronę| last=Philips | imię=Tony | tytuł=The Solar Wind at Mars|wydawca=Science@NASA | year=2001 | url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm | data dostępu=2006-10-08}}</ref>

<ref name="swind2">{{Cytuj pismo| author=Lundin, R | coauthors=''et al''. | tytuł=Solar  Wind-Induced  Atmospheric Erosion at Mars: First Results from ASPERA-3 on Mars Express | journal=Science | year=2004 | volume=305 | pages=1933–1936 | doi=10.1126/science.1101860 | data dostępu=2007-02-26 | pmid=15448263 | issue=5692}}</ref>

<ref name=bolonkin09>{{cytuj książkę | imię=Alexander A. | last=Bolonkin | year=2009 | tytuł=Artificial Environments on Mars | wydawca=Springer Berlin Heidelberg | pages=599–625 | isbn=9783642036293}}</ref>

<ref name=atkinson07>{{cytuj stronę| url=http://www.universetoday.com/2007/07/17/the-mars-landing-approach-getting-large-payloads-to-the-surface-of-the-red-planet | tytuł=The Mars Landing Approach: Getting Large Payloads to the Surface of the Red  Planet | data dostępu=2007-09-18 | author=Atkinson, Nancy | date=2007-07-17}}</ref>

<ref name="dusty">{{Cytuj pismo| last=Lemmon | imię=M. T. | coauthors=''et  al''. | tytuł=Atmospheric Imaging Results from Mars Rovers | journal=Science | volume=306 | pages=1753–1756 | year=2004 | doi=10.1126/science.1104474 | pmid=15576613 | issue=5702}}</ref>

<ref name=carr06>{{cytuj książkę | imię=Michael H. | last=Carr | year=2006 | tytuł=The surface of Mars | page=16 | volume=6 | work=Cambridge planetary science series | wydawca=Cambridge University Press | isbn=0521872014}}</ref>

<ref name="methane-me">{{Cytuj pismo | author=Formisano, V.; Atreya, S.; Encrenaz, T.; Ignatiev,  N.; Giuranna, M. | tytuł=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars | journal=[[Science (journal)|Science]] | year=2004 | volume=306 | pages=1758–1761 | doi=10.1126/science.1101732 | pmid=15514118}}</ref>

<ref name="methane">{{cytuj pismo| date=March 30, 2004 | tytuł=Mars Express confirms methane in the Martian  atmosphere | wydawca=[[ESA]] | url=http://www.esa.int/esaMI/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html | data dostępu=2006-03-17}}</ref>

<ref name=plumes>{{Cytuj pismo| tytuł=Strong Release of  Methane on Mars in Northern Summer 2003 | journal=Science | date=February 20, 2009 | imię=Michael J. | last=Mumma | coauthors=''et al.'' | volume=323 | issue=5917 | pages=1041–1045 | doi=10.1126/science.1165243 | url=http://images.spaceref.com/news/2009/Mumma_et_al_Methane_Mars_wSOM_accepted2.pdf | pmid=19150811}}</ref>

<ref name=hand08>{{cytuj pismo| imię=Eric | last=Hand | tytuł=Plumes of methane identified on Mars | date=October 21, 2008 | wydawca=Nature  News | url=http://esse.engin.umich.edu/psl/PRESS/Mars/NatureNews_2008.pdf | data dostępu=2009-08-02}}</ref>

<ref name="results">{{Cytuj pismo| tytuł=Some problems related  to the origin of methane on Mars | author=Krasnopolsky, Vladimir  A. | journal=Icarus | volume=180 | issue=2 | pages=359–367 | year=February 2005 | url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WGF-4HTCW36-2&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=a614a9e35a422b94cc2611ccdc4bf180 | doi=10.1016/j.icarus.2005.10.015}}</ref>

<ref name=nature460>{{Cytuj pismo| tytuł=Observed variations of methane on Mars unexplained by known atmospheric chemistry and physics |journal=Nature | date=August 6, 2009 | imię=Lefèvre | last=Franck | coauthors=Forget, François | volume=460 | pages=720–723 | doi=10.1038/nature08228 | url=http://www.nature.com/nature/journal/v460/n7256/abs/nature08228.html | data dostępu=2009-10-23 | pmid=19661912 | issue=7256}}</ref>

<ref  name="olivine">{{Cytuj pismo| author=Oze, C.; Sharma, M. | tytuł=Have olivine, will gas: Serpentinization and the abiogenic production of methane on Mars | journal=Geophysical Research Letters | year=2005 | volume=32 | page=L10203 | doi=10.1029/2005GL022691 | data dostępu=2006-04-18}}</ref>

<ref name="h">{{cytuj stronę| url=http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts | tytuł=NASA,  Mars: Facts & Figures | data dostępu=2010-01-28}}</ref>

<ref name=nasa_surface>{{cytuj stronę| tytuł=Mars' desert surface... | work=MGCM Press release | wydawca=NASA | url=http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html | data dostępu=2007-02-25}}</ref>

<ref name=disc920901>{{cytuj stronę| imię=Jeffrey | last=Kluger | date=September 1, 1992 | wydawca=Discover Magazine | tytuł=Mars, in Earth's Image | url=http://discovermagazine.com/1992/sep/marsinearthsimag105 | data dostępu=2009-11-03}}</ref>

<ref name=goodman97>{{cytuj stronę| last=Goodman | imię=Jason C | date=September 22, 1997 | url=http://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html | tytuł=The Past, Present, and Possible Future of Martian Climate | wydawca=[[MIT]] | data dostępu=2007-02-26}}</ref>

<ref name=philips01>{{cytuj stronę| last=Philips | imię=Tony | date=July 16, 2001 | url=http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm | tytuł=Planet Gobbling Dust Storms | work=Science @ NASA | data dostępu=2006-06-07}}</ref>

<ref name=barlow08>{{cytuj książkę | imię=Nadine G. | last=Barlow | year=2008 | tytuł=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere | series=Cambridge planetary science | page=21 | volume=8 | isbn=0521852269 | wydawca=Cambridge  University Press}}</ref>

<ref name=mars_eccentricity>{{cytuj stronę| url=http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html | tytuł=Mars' Orbital eccentricity over time | work=Solex | wydawca=Universita' degli Studi di Napoli Federico II | year=2003 | data dostępu=2007-07-20}}</ref>

<ref name=Meeus2003>{{cytuj stronę| month=March | year=2003 | tytuł=When Was Mars Last This Close? | wydawca=International Planetarium Society | imię=Jean | last=Meeus | url=http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html|data dostępu=2008-01-18}}</ref>

<ref name=Baalke2003>{{cytuj stronę| date=August 22, 2003 | tytuł=Mars Makes Closest Approach In Nearly 60,000  Years|wydawca=meteorite-list | imię=Ron | last=Baalke | url=http://www.mail-archive.com/meteorite-list@meteoritecentral.com/msg14044.html | data dostępu=2008-01-18}}</ref>

<ref name=esa31031>{{cytuj stronę| url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031 | tytuł=Close Inspection for Phobos | work=ESA website | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=theoi>{{cytuj stronę| url=http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html | tytuł=Ares Attendants: Deimos & Phobos|work=Greek Mythology | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=qjras19>{{Cytuj pismo | author=Hunt, G. E.; Michael, W. H.; Pascu, D.; Veverka, J.; Wilkins, G. A.; Woolfson, M. | tytuł=The  Martian satellites - 100 years on | journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society, Quarterly Journal | volume=19 | month=March | year=1978 | pages=90–109 | bibcode=1978QJRAS..19...90H}}</ref>

<ref name="Fobos.html">{{cytuj stronę| author=Arnett, Bill | url=http://www.nineplanets.org/phobos.html | tytuł=Phobos | work=nineplanets | date=November 20, 2004 | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=ellis07>{{cytuj stronę| url=http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070517181817/http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html | archivedate=2007-05-17 | tytuł=Geological  History: Moons of Mars | wydawca=CalSpace | imię=Scott | last=Ellis | data dostępu=2007-08-02}}</ref>

<ref name=Nowack>{{cytuj stronę| tytuł=Estimated Habitable Zone for the Solar System | wydawca=Department of Earth and  Atmospheric Sciences at Purdue University | imię=Robert  L. | last=Nowack | url=http://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg | data dostępu=2009-04-10}}</ref>

<ref name=saltlife>{{cytuj pismo| date=February 15, 2008 | tytuł=Early Mars 'too salty' for life | wydawca=BBC News | imię=Helen | last=Briggs | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm | data dostępu=2008-02-16}}</ref>

<ref name=hannsson97>{{cytuj książkę | last=Hannsson | imię=Anders | tytuł=Mars and the Development of Life | wydawca=Wiley | year=1997 | isbn=0-471-96606-1}}</ref>

<ref name=physorg070107>{{cytuj pismo| tytuł=New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars | wydawca=Physorg.com | date=January 7, 2007 | url=http://www.physorg.com/news87401064.html | data dostępu=2007-03-02}}</ref>

<ref name="UV">{{cytuj stronę| imię=John | last=Bluck | date=July 5, 2005 | tytuł=NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life | wydawca=NASA | url=http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm | data dostępu=2010-01-02}}</ref>

<ref name=am89>{{Cytuj pismo| imię=D. C. | last=Golden | coauthors=''et al''. | tytuł=Evidence  for exclusively inorganic formation of magnetite in Martian meteorite ALH84001 | journal=American Mineralogist | month=May | year=2004 | volume=89 | issue=5-6 | pages=681–695 | url=http://ammin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/89/5-6/681 | data dostępu=2009-12-25}}</ref>

<ref name=icarus172>{{Cytuj pismo| author=Krasnopolsky, Vladimir A.; Maillard, Jean-Pierre; Owen, Tobias C. | tytuł=Detection of methane in the Martian atmosphere: evidence for life? | journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] | year=2004 | volume=172 | pages=537–547 | doi=10.1016/j.icarus.2004.07.004 | data dostępu=2007-02-27}}</ref>

<ref name="form">{{cytuj pismo| date=February 25, 2005 | tytuł=Formaldehyde claim inflames Martian debate | url=http://www.nature.com/news/2005/050221/full/050221-15.html | data dostępu=2006-03-19 | wydawca=Nature | doi=10.1038/news050221-15}}</ref>

<ref name=dinerman04>{{cytuj stronę| last=Dinerman | imię=Taylor | url=http://www.thespacereview.com/article/232/1 | tytuł=Is the Great Galactic Ghoul losing his appetite?|work=The space review | date=September 27, 2004 | data dostępu=2007-03-27}}</ref>

<ref name=nasa_mariner9>{{cytuj stronę| url=http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Mariner_09 | tytuł=Mariner 9: Overview | wydawca=NASA}}</ref>

<ref name=other_missions>{{cytuj stronę| url=http://burro.astr.cwru.edu/stu/20th_far_mars.html | tytuł=Other Mars Missions | work=Journey through the galaxy | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=nature341>{{Cytuj pismo| author=Sagdeev, R. Z.; Zakharov, A. V. | tytuł=Brief history of the Phobos mission | journal=Nature | volume=341 | pages=581–585 | date=October 19, 1989 | doi=10.1038/341581a0}}</ref>

<ref name=cnn_mgs>{{cytuj pismo| url=http://www.cnn.com/TECH/9706/pathfinder/surveyor/ | tytuł=Mars Global Surveyor | work=CNN- Destination Mars | data dostępu=2006-06-13 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20060415081709/http://www.cnn.com/TECH/9706/pathfinder/surveyor/ |archivedate = April 15, 2006|deadurl=yes}}</ref>

<ref name=ua_phoenix>{{cytuj stronę| url=http://phoenix.lpl.arizona.edu/05_25_pr.php | tytuł=Mars Pulls Phoenix In | work=University of Arizona Phoenix mission Website | data dostępu=2008-05-25}}</ref>

<ref name=phoenix_water>{{cytuj stronę| url=http://www.nasa.gov/missions/solarsystem/phoenix_water.html | tytuł=Phoenix: The Search for Water | work=NASA website | data dostępu=2007-03-03}}</ref>

<ref name=uanews_frozen_water>{{cytuj stronę| url=http://uanews.org/node/20276 | tytuł=Frozen Water Confirmed on Mars | wydawca=UANews.org | data dostępu=2008-08-24}}</ref>

<ref  name="BBC_NASA_Mission_Declared_Dead">{{cytuj pismo| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm | tytuł=NASA Mars Mission declared dead | data dostępu=2008-11-10 | wydawca=BBC | date=November 10, 2008}}</ref>

<ref name=zharkov93>{{cytuj książkę | last=Zharkov | imię=V. N.| year=1993 | tytuł=The role of Jupiter in the formation of planets | booktytuł=Evolution of the Earth and planets | pages=7–17 | bibcode=1993GMS....74....7Z}}</ref>

<ref name=icarus165_1>{{Cytuj pismo| author=Lunine, Jonathan I.; Chambers, John; Morbidelli, Alessandro; Leshin, Laurie A. | tytuł=The origin of water on Mars | journal=Icarus | volume=165 | issue=1 | pages=1–8 | month=September | year=2003 | doi=10.1016/S0019-1035(03)00172-6 | bibcode=2003Icar..165....1L}}</ref>

<ref name=barlow88>{{cite conference | author=Barlow, N. G. | date=October 5–7, 1988 | tytuł=Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record | booktytuł=MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04 | page=15 | wydawca=Lunar and Planetary Institute | location=Easton, Maryland | editors=H. Frey | bibcode=1989eamd.work...15B}}</ref>

<ref name=universe307>{{Cytuj <!-- nieprzetłumaczone parametry: | number = 307 | season = 2008-09 | episodelink = The Universe (TV series)#Season 3 (2008-09) | tytuł = Living in Space | serieslink = The Universe (TV series) | series = The Universe | credits = Mitchell, Cary L.; Purdue University -->}}</ref>

<ref name=nasa081009>{{cytuj stronę| url=http://mars.jpl.nasa.gov/odyssey/newsroom/pressreleases/20081009a.html | tytuł=NASA's  Mars Odyssey Shifting Orbit for Extended Mission | wydawca=NASA | date=October 9, 2008 | data dostępu=2008-11-15}}</ref>

<ref name=odyssey030314>{{cytuj stronę|last=Britt|imię=Robert|url=http://www.space.com/missionlaunches/odyssey_update_030314.html|tytuł=Odyssey  Spacecraft Generates New Mars Mysteries|work=Space.com|date=March 14,  2003|data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=space040126>{{cytuj stronę| last=Wardell | imię=Jane | url=http://www.space.com/missionlaunches/beagle_update_040126.html | tytuł=Europe's  Beagle 2 Mars Probe Stays Ominously Silent | work=Space.com | date=January 26, 2004 | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name="aurora">{{cytuj stronę| last=Bertaux | imię=Jean-Loup | coauthors=''et al''. | url=http://www.nature.com/nature/journal/v435/n7043/abs/nature03603.html | tytuł=Discovery of an aurora on Mars|work=Nature Magazine | date=June 9, 2005 | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=nasa_rovers>{{cytuj stronę| url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/science/ | tytuł=Mars Exploration Rovers- Science | work=MER website | wydawca=NASA | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=cnn_avalanche>{{cytuj stronę| url=http://edition.cnn.com/2008/TECH/space/03/03/mars.avalanche.ap/index.html | tytuł=Photo shows avalanche on Mars | work=CNN | data dostępu=2008-03-04 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20080419070652/http://edition.cnn.com/2008/TECH/space/03/03/mars.avalanche.ap/index.html |archivedate = April 19, 2008|deadurl=yes}}</ref>

<ref name=agle090212>{{cytuj stronę| imię=D. C.| last=Agle | date=February 12, 2009 | tytuł=NASA Spacecraft Falling For Mars | wydawca=NASA/JPL | url=http://www.jpl.nasa.gov/news/features.cfm?feature=2031 | data dostępu=2009-12-27}}</ref>

<ref name=msl>{{cytuj stronę| url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/overview/ | tytuł=Mars Science Laboratory | work=MSL website | wydawca=NASA | data dostępu=2007-03-03}}</ref>

<ref name=nasa_maven>{{cytuj stronę| url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/maven_20080915.html | tytuł=NASA  Selects 'MAVEN' Mission to Study Mars Atmosphere | wydawca=Nasa | data dostępu=2009-09-20}}</ref>

<ref name=bbc_rincon061110>{{cytuj pismo| imię=Paul | last=Rincon | date=November 10, 2006 | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6133712.stm | tytuł=European Mars launch pushed back | data dostępu=2006-10-10 | work=BBC News}}</ref>

<ref name=metnet_mission>{{cytuj stronę| url=http://www.ava.fmi.fi/metnet-portal/?sivu=mainpage|tytuł=Introduction to the MetNet Mars Mission | wydawca=Finnish Meteorological Institute | data dostępu=2008-08-28}}</ref>

<ref name=Metnet>{{cytuj stronę| url=http://www.ava.fmi.fi/metnet-portal/precursor/?sivu=launch | tytuł=The MetNet Mars Precursor Mission | wydawca=Finnish Meteorological Institute | data dostępu=2008-08-28}}</ref>

<ref name=britt_bush_vision>{{cytuj stronę|imię=Robert|last=Britt|url=http://www.space.com/news/bush_plan_faq_040115.html#whenmars|tytuł=When  do we get to Mars?|work=Space.com FAQ: Bush's New Space  Vision|data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=mars_daily>{{cytuj pismo| url=http://www.marsdaily.com/reports/NASA_aims_to_put_man_on_Mars_by_2037_999.html | agency=AFP | tytuł=NASA aims to put man on Mars by 2037}} (Bad link)</ref>

<ref name=aurora021011>{{cytuj stronę| date=October 11, 2002 | url=http://www.esa.int/SPECIALS/Aurora/ESAONKTHN6D_0.html | tytuł=Liftoff for Aurora: Europe’s first steps to Mars, the Moon and beyond | data dostępu=2007-03-03}}</ref>

<ref name=esa091212>{{cytuj stronę| tytuł=The ESA-NASA ExoMars programme 2016–2018 – an overview | date=December 12, 2009 | wydawca=European Space Agency | url=http://exploration.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=46048 | data dostępu=2009-12-30}}</ref>

<ref name=esa091208>{{cytuj stronę| tytuł=Mars Sample Return | date=December 8, 2009 | wydawca=European Space Agency | url=http://exploration.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=44995 | data dostępu=2009-12-30}}</ref>

<ref name=marshome>{{cytuj stronę| url=http://www.marshome.org/ | tytuł=The Mars Homestead Project – Arrive, Survive, & Thrive! | wydawca=Marshome.org | data dostępu=2009-09-20}}</ref>

<ref name=utoday081023>{{cytuj stronę| url=http://www.universetoday.com/2008/10/23/aldrin-mars-pioneers-should-not-return-to-earth/ | tytuł=Aldrin: Mars Pioneers Should Not Return to Earth | wydawca=Universe  Today | data dostępu=2009-09-20}}</ref>

<ref name=pl_org_deimos>{{cytuj stronę| url=http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html | tytuł=Deimos | work=Planetary Societies's Explore the Cosmos | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=jbaa93>{{Cytuj pismo| author=Meeus, J.; Goffin, E. | month=April | year=1983 | tytuł=Transits of Earth as seen from Mars | journal=Journal of the British Astronomical Association | volume=93 | issue=3 | pages=120–123 | bibcode=1983JBAA...93..120M}}</ref>

<ref name=nature436>{{Cytuj pismo | imię=J. F., III | last=Bell | coauthors=''et al''. | tytuł=Solar eclipses of Phobos and Deimos observed from the surface of Mars | journal=Nature | volume=436 | pages=55–57 | date=July 7, 2005 | doi=10.1038/nature03437}}</ref>

<ref name=sd040317>{{cytuj stronę| author=Staff | date=March 17, 2004 | work=SpaceDaily | tytuł=Martian Moons Block Sun In Unique  Eclipse Images From Another Planet | url=http://www.spacedaily.com/news/mars-mers-04zzzd.html | data dostępu=2010-02-13}}</ref>

<ref name=lloyd06>{{cytuj książkę | tytuł=The QI Book of General  Ignorance | last=Lloyd | imię=John | authorlink=John Lloyd | coauthors=John Mitchinson | year=2006 | page=102, 299|wydawca=Faber and Faber Limited | location=Britain | isbn=978-0-571-24139-2 | url=http://en.wikipedia.org/wiki/The_Book_of_General_Ignorance}}</ref>

<ref name=shallowsky>{{cytuj stronę| imię=Akkana | last=Peck | url=http://www.shallowsky.com/mars.html | tytuł=Mars Observing FAQ | work=Shallow Sky | data dostępu=2006-06-15}}</ref>

<ref name=sheehan970202>{{cytuj stronę| imię=William | last=Sheehan | date=February 2, 1997 | tytuł=Appendix 1: Oppositions of Mars, 1901--2035 | work=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery | wydawca=University of Arizona Press | url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm | data dostępu=2010-01-30}}</ref>

<ref name=zeilik02>{{cytuj książkę | imię=Michael | last=Zeilik | year=2002 | tytuł=Astronomy: the Evolving Universe | page=14 | edition=9th | wydawca=Cambridge University Press | isbn=0521800900}}</ref>

<ref name=rao030822>{{cytuj stronę| date=August 22, 2003 | last=Rao | imię=Joe | url=http://www.space.com/spacewatch/mars_10_closest_030822.html | tytuł=NightSky Friday – Mars and  Earth: The Top 10 Close Passes Since 3000 B.C. | work=Space.com | data dostępu=2006-06-13}}</ref>

<ref name=paob85>{{Cytuj pismo| last=Novakovic | imię=B. | year=2008 | month=October | tytuł=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer | journal=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrade | volume=85 | pages=19–23 | bibcode=2008POBeo..85...19N}}</ref>

<ref name=north08>{{cytuj książkę | imię=John David | last=North | year=2008 | tytuł=Cosmos: an illustrated history of astronomy and cosmology | wydawca=University of Chicago Press | pages=48–52 | isbn=0226594416}}</ref>

<ref name=swerdlow98>{{cytuj książkę | imię=Noel M. | last=Swerdlow | year=1998 | pages=34–72 | tytuł=The Babylonian theory of the planets | wydawca=Princeton University Press | isbn=0691011966 | chapter-url=Periodicity and Variability of Synodic Phenomenon}}</ref>

<ref name=needham_ronan85>{{cytuj książkę | author=Needham, Joseph; Ronan, Colin A. | year=1985 | tytuł=The Shorter Science and Civilisation in China: An Abridgement of Joseph Needham's Original Text | work=The shorter science and civilisation in  China | page=187 | wydawca=Cambridge University Press | volume=2 | edition=3rd | isbn=0521315360}}</ref>

<ref name=poor08>{{cytuj książkę | imię=Charles Lane | last=Poor | year=1908 | tytuł=The solar system: a study of recent observations | page=193 | volume=17 | work=Science series | wydawca=G. P. Putnam's sons}}</ref>

<ref name=jse97>{{Cytuj pismo| tytuł=Planetary Diameters in  the Surya-Siddhanta | imię=Richard | last=Thompson | journal[[Journal of Scientific Exploration]] | volume=11 | issue=2 | pages=193–200 [193–6] | year=1997 | url=http://www.scientificexploration.org/journal/jse_11_2_thompson.pdf | data dostępu=2010-03-13}}</ref>

<ref name=sachau01>{{cytuj książkę | tytuł=[http://books.google.com/books?id=LmojzoCC5F8C&pg=PA68&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Alberuni's India: an account of the religion, philosophy, literature, geography,  chronology, astronomy, customs, laws and astrology of India about A.D. 1030] | imię=Eduard | last=Sachau | authorlink=Eduard Sachau | wydawca=[[Routledge]] | year=2001 | isbn=0415244986 | page=68}}</ref>

<ref name=taton03>{{cytuj książkę | imię=Reni | last=Taton | year=2003 | tytuł=Planetary  Astronomy from the Renaissance to the Rise of Astrophysics, Part A, Tycho Brahe to Newton | editors=Reni Taton, Curtis Wilson and Michael Hoskin | page=109 | wydawca=Cambridge University Press | isbn=0521542057}}</ref>

<ref name=sat57>{{Cytuj pismo| last=Breyer | imię=Stephen | month=March | year=1979 | tytuł=Mutual Occultation of Planets|journal=Sky and Telescope | volume=57 | issue=3 | page=220}}</ref>

<ref name=jha15>{{Cytuj pismo| last=Peters | imię=W. T. | year=1984 | month=October | tytuł=The Appearance of Venus and Mars in 1610 | journal=Journal of the History of Astronomy | volume=15 | issue=3 | pages=211–214 | bibcode=1984JHA....15..211P}}</ref>

<ref name=snyder01>{{cytuj stronę| last=Snyder | imię=Dave | month=May | year=2001 | tytuł=An  Observational History of Mars | url=http://www.umich.edu/~lowbrows/reflections/2001/dsnyder.7.html | data dostępu=2007-02-26}}</ref>

<ref name=sagan80>{{cytuj książkę | last=Sagan | imię=Carl | tytuł=Cosmos | wydawca=Random  House | year=1980 | location=New York, USA | page=107 | isbn=0394502949}}</ref>

<ref name=basalla06>{{cytuj książkę | imię=George | last=Basalla | year=2006 | tytuł=Civilized Life in the Universe: Scientists on Intelligent Extraterrestrials | pages=67–88 | wydawca=Oxford University Press US | isbn=0195171810 | chapter-url=Percival Lowell: Champion of Canals}}</ref>

<ref name=maria_lane05>{{Cytuj pismo| author=Maria, K.; Lane, D. | year=2005 | tytuł=Geographers of Mars | journal=Isis | volume=96 | pages=477–506 | doi=10.1086/498590 | pmid=16536152 | issue=4}}</ref>

<ref name=ba3>{{Cytuj pismo| last=Perrotin | imię=M. | year=1886 | tytuł=Observations des canaux de Mars | journal=Bulletin Astronomique, Serie I | volume=3 | pages=324–329 | bibcode=1886BuAsI...3..324P | language=French}}</ref>

<ref name=zahnle01>{{Cytuj pismo| tytuł=Decline and fall of the Martian empire | last=Zahnle | imię=K. | journal=Nature | volume=412 | year=2001 | issue=6843 | pmid=11449281 |doi=10.1038/35084148|pages=209–213}}</ref>

<ref name=science136_3510>{{Cytuj pismo| tytuł=Martian  Biology | last=Salisbury | imię=F. B. | journal=[[Science (journal)|Science]] | volume=136 | issue=3510 | year=1962 | url=http://links.jstor.org/sici?sici=0036-8075%2819620406%293%3A136%3A3510%3C17%3AMB%3E2.0.CO%3B2-R | pages=17–26 | data dostępu=2007-02-26}}</ref>

<ref name=ward_brownlee00>{{cytuj książkę | author=Ward, Peter Douglas; Brownlee, Donald | tytuł=Rare earth: why complex life is uncommon in the universe | work=Copernicus Series | page=253 | edition=2nd | wydawca=Springer | year=2000 | isbn=0387952896}}</ref>

<ref name=prion>{{cytuj stronę| tytuł=Percivel Lowell's Canals | url=http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm | data dostępu=2007-03-01}}</ref>

<ref name=fergus04>{{Cytuj pismo| url=http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html | tytuł=Mars Fever | imię=Charles | last=Fergus | journal=Research/Penn State | month=May | year=2004 | volume=24 | issue=2 | data dostępu=2007-08-02}}</ref>

<ref name=tesla01>{{cytuj stronę| url=http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm | tytuł=Talking with the Planets | data dostępu=2007-05-04 | last=Tesla | imię=Nikola | date=February 19, 1901 | wydawca=Collier's Weekly}}</ref>

<ref name=cheney81>{{cytuj książkę | last=Cheney | imię=Margaret | tytuł=Tesla, man out of time | wydawca=Prentice-Hall | year=1981 | location=Englewood Cliffs, New Jersey | page=162 | isbn=978-0-13-906859-1 | oclc=7672251}}</ref>

<ref name="nyt2">{{cytuj stronę| imię=Edward Charles | last=Pickering | tytuł=The Light Flash From Mars | wydawca=The New York Times | date=January 16, 1901 | url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10D15FE3F5E137A8EDDAF0994D9405B818CF1D3|data dostępu=2007-05-20|archiveurl=http://nbgoku23.googlepages.com/marslight.pdf | format=PDF | archivedate=2007-05-20}}</ref>

<ref name=sagan80>{{cytuj książkę | last=Sagan | imię=Carl | tytuł=Cosmos | wydawca=Random House | year=1980 | location=New York, USA | page=106 | isbn=0394502949}}</ref>

<ref name=fradin99>{{cytuj książkę | imię=Dennis Brindell | last=Fradin | year=1999 | tytuł=Is There Life on Mars? | page=62 | wydawca=McElderry Books | isbn=0689820488}}</ref>

<ref name=lightman97>{{cytuj książkę | imię=Bernard V. | last=Lightman | year=1997 | tytuł=Victorian Science in Context | wydawca=University of Chicago Press | isbn=0226481115 | pages=268–273}}</ref>

<ref name=lubertozzi_holmsten03>{{cytuj książkę | author=Lubertozzi, Alex; Holmsten, Brian | year=2003 | tytuł=The war of the worlds: Mars' invasion of earth, inciting panic and inspiring terror from H.G. Wells to Orson Welles and beyond | pages=3–31 | wydawca=Sourcebooks, Inc. | isbn=1570719853}}</ref>

<ref name=buker02>{{cytuj książkę | imię=Derek M. | last=Buker | year=2002 | tytuł=The science fiction and fantasy readers' advisory: the librarian's guide to cyborgs, aliens, and sorcerers|series=ALA readers' advisory series | page=26 | wydawca=ALA Editions | isbn=0838908314}}</ref>

<ref name=nyt020511>{{cytuj pismo| tytuł=Departure of Lord Kelvin | work=The New York Times | date=May 11, 1902 | page=29}}</ref>

<ref name=jonathan_swift>{{cytuj stronę| tytuł=Swift, Jonathan and the moons of Mars | imię=David | last=Darling | url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/Swift.html | data dostępu=2007-03-01}}</ref>

<ref name=sanford09>{{cytuj książkę | imię=Sanford | last=Schwartz | year=2009 | tytuł=C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy | pages=19–20 | wydawca=Oxford University Press US | isbn=019537472X}}</ref>

<ref name=miles_peters>{{cytuj stronę| tytuł=Unmasking the Face | author=Miles, Kathy; Peters II, Charles F. | wydawca=StarrySkies.com | url=http://starryskies.com/Artshtml/dln/5-98/mars.html | data dostępu=2007-03-01}}</ref>

<ref name=rabkin05>{{cytuj książkę | imię=Eric S. | last=Rabkin | year=2005 | tytuł=Mars: a tour of the human imagination | pages=141–142 | wydawca=Greenwood Publishing Group | isbn=0275987191}}</ref>

<ref name=ssr_96_1_4>{{Cytuj pismo| doi=10.1023/A:1011945222010 | tytuł=Cratering Chronology and the Evolution of Mars | author=Hartmann, William K.; Neukum, Gerhard | journal=Space Science Reviews | volume=96 | issue=1/4 | pages=165–194 | month=April | year=2001 | bibcode=2001SSRv...96..165H}}</ref>

<ref name=barlow08>{{cytuj książkę | imię=Nadine G. | last=Barlow | tytuł=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere | volume=8 | series=Cambridge planetary science | page=164| wydawca=Cambridge University Press | year=2008 | isbn=0521852269}}</ref>

<ref name=ssr96_1_4_197>{{Cytuj pismo| doi=10.1023/A:1011997206080 | author=Halliday, A. N.; Wänke, H.; Birck, J.-L.; Clayton, R. N. | year=2001 | tytuł=The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars | journal=Space Science Reviews | volume=96 | issue=1/4 | pages=197–230 | bibcode=2001SSRv...96..197H}}</ref>

<!-- nieużywane
<ref Name="MallamaMars">{{Cytuj pismo| author=Mallama, A. | tytuł=The magnitude and albedo of Mars | journal=Icarus | volume=192 | page=404-416 | doi=10.1016/j.icarus.2007.07.011}}</ref>

<ref name=icarus168_1>{{Cytuj pismo| author=Clancy, R. T.; Sandor, B. J.; Moriarty-Schieven, G. H. | tytuł=A measurement of the 362 GHz absorption line of Mars atmospheric H2O2 | journal=Icarus | volume=168 | issue=1 | pages=116–121 | month=March | year=2004 | doi=10.1016/j.icarus.2003.12.003 | bibcode=2004Icar..168..116C}}</ref>

<ref name=science294_5548>{{Cytuj pismo| author=Krasnopolsky, Vladimir A.; Feldman, Paul D. | tytuł=Detection of Molecular Hydrogen in the Atmosphere of Mars | journal=Science | volume=294 | issue=5548 | pages=1914–1917 | month=November | year=2001 | pmid=11729314 | doi=10.1126/science.1065569 | bibcode=2001Sci...294.1914K}}</ref>

<ref name=hirschfeld01>{{cytuj książkę | imię=Alan | last=Hirshfeld | year=2001 | tytuł=Parallax: the race to measure the cosmos | pages=60–61 | wydawca=Macmillan | isbn=0716737116}}</ref>

<ref name=nutrient>{{cytuj stronę| tytuł=Phoenix Returns Treasure Trove for Science | date=June 6, 2008 | wydawca=NASA/JPL | url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html | data dostępu=2008-06-27}}</ref>

<ref name=dc080304>{{Cytuj stronę | url = http://dsc.discovery.com/news/2008/03/04/mars-avalanche.html | tytuł = Mars avalanche caught on camera | data dostępu = 2009-03-04 | data = 2008-03-04 | praca = Discovery Channel | opublikowany = Discovery Communications }}</ref>

<ref name=nasa_hematite>{{Cytuj stronę | url = http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast28mar_1.htm | tytuł = The Lure of  Hematite | data dostępu = 2009-12-24 | data = 28 marca, 2001 | praca = Science@NASA | opublikowany = NASA }}</ref>

<ref name=nasa>{{Cytuj stronę | url = http://www.nasa.gov/worldbook/mars_worldbook.html | tytuł = Mars: Facts & Figures | data dostępu = 2007-03-06 | autor = Phil Davis and Kirk Munsell (eds.) | nazwisko = Harvey | imię = Samantha | data = 27 maja 2008 | praca = Solar System Exploration | opublikowany = NASA }}</ref>

<ref name=nasa />

<ref name=lodders1998>{{Cytuj książkę | tytuł = The planetary scientist's companion | wydawca = Oxford University Press US | rok = 1998 | strony = 190 | isbn = 0195116941 }}</ref>

<ref name=Seidelmann2007>{{Cytuj pismo | nazwisko = Seidelmann | imię = P. Kenneth | autor2 = Archinal, B. A.; A'hearn, M. F.; ''et al''. | tytuł = Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | url = http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | czasopismo = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | wolumin = 98 | wydanie = 3 | strony = 155–180 | rok = 2007 | doi = 10.1007/s10569-007-9072-y | data dostępu = 2007-08-28 }}</ref>

<ref name=meanplane>{{Cytuj stronę | url = http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif | tytuł = The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter | data dostępu = 2009-04-10 | data = 2009-04-03 }}  (produced with [http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ Solex 10] written by Aldo Vitagliano; see also [[invariable plane]])</ref>

<ref name=horizons>{{Cytuj stronę | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons | tytuł = HORIZONS System | data dostępu = 2007-08-08 | nazwisko = Yeomans | imię = Donald  K. | data = 2006-07-13 | opublikowany = NASA JPL }}}—At the site, go to the "web interface" then select "Ephemeris Type: ELEMENTS", "Target Body: Mars" and "Center: Sun".</ref>

-->

}}


== Linki zewnętrzne ==
{{Siostrzane projekty
 |commons=Mars
 |słownik= Mars
 |źródła= Mars
 |cytaty= Mars
 |news= Mars
 |books= 
 |species=
 |wikiwerek=
}}

* [http://www.geo.uw.edu.pl/ztkg/planety.php Notatki do wykładu Tektonika planet]
* [http://history.nasa.gov/SP-4212/on-mars.html On Mars: Eksploracja czerwonej planety w latach 1958–1978] from the NASA History Office.
* [http://www.marsunearthed.com/ Mars Unearthed] – Comparisons of terrains between Earth and Mars
* [http://dualmoments.com/marsrovers/index.html Be on Mars] – Anaglyphs from the Mars Rovers (3D)
* [http://www.psrd.hawaii.edu/Archive/Archive-Mars.html  Mars articles in Planetary Science Research Discoveries]
* [http://www.geody.com/?world=mars Geody Mars] – World's search engine that supports [[NASA World Wind]],  [[Celestia]], and other applications
* [http://www.marssociety.org  Mars Society] – The [[Mars Society]], an international organization dedicated to the study, exploration, and settlement of Mars.
* [http://onmars.jpl.nasa.gov/ NASA/JPL OnMars WMS Server for Mars Data] – Work as Google Earth client overlays

; Media
* [http://www.maniacworld.com/mars_mariner_valley.htm  Computer Simulation of a flyby through Mariner Valley]
* Movie of [http://sos.noaa.gov/videos/Mars.mov Mars] at National Oceanic and Atmospheric Administration
* [http://themis.asu.edu/valles_video/ Flight Into Mariner Valley] – NASA/JPL/Arizona State University 3D flythrough of Valles Marineris
* [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-52-mars/ Mars] [[Astronomy Cast]] episode #52, includes full transcript.

== Zasoby kartograficzne ==
* [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/SystemSearch2.jsp?System=Mars Gazeteer of Planetary Nomenclature - Mars (USGS)]
* [http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/marspick.htm PDS Map-a-planet]
* [http://planetologia.elte.hu/terkep/mars-viking-en.pdf Viking Photomap]
* [http://planetologia.elte.hu/terkep/mars-mola-en.pdf MOLA (topographic) map]
* [http://www.worldwindcentral.com/wiki/Mars 3D maps of Mars in NASA World Wind]
* [http://www.google.com/mars/ Google Mars] – Interactive image of Mars
* [http://ralphaeschliman.com/id30.htm Ralph Aeschliman's Online Atlas of Mars]

{{Układ Słoneczny}}
{{Przypisy}}
<nowiki>
{{link FA|af}}
{{link FA|bg}}
{{link FA|cs}}
{{link FA|de}}
{{link FA|en}}
{{link FA|hr}}
{{link FA|kn}}
{{link FA|nl}}
{{link FA|pl}}
{{link FA|sk}}
{{link FA|sv}}
{{link FA|tr}}
{{link FA|yi}}
{{link GA|fr}}

[[eo:Marso (planedo)]]
[[fa:بهرام (سیاره)]]
[[xal:Мигмр]]
[[hi:मङ्गल ग्रह]]
[[hu:Mars]]
[[tr:Mars (gezegen)]]
[[war:Mars]]
</nowiki>