Tekst źródłowy strony Wielki Wóz (asteryzm)

{{Inne znaczenia|asteryzmu|[[Wielki Wóz|inne znaczenia hasła Wielki Wóz]]}}
[[Plik:Ursa major star name.svg|alt=Mapa z zaznaczeniem gwiazd Wielkiego Wozu|mały|281x281px|Wielki Wóz]]
'''Wielki Wóz''' – jeden z najbardziej rozpoznawalnych [[asteryzm (astronomia)|asteryzmów]] północnej [[Hemisfery niebieskie|półkuli nieba]], złożony z siedmiu najjaśniejszych [[Gwiazda|gwiazd]] [[Gwiazdozbiór|gwiazdozbioru]] [[Wielka Niedźwiedzica|Wielkiej Niedźwiedzicy]]<ref>{{encyklopedia PWN|id = 3995705|tytuł=Wielki Wóz|data dostępu=2019-11-06}}</ref>. W jego skład wchodzą [[Dubhe|''α UMa'']] (Dubhe), [[Merak|''β UMa'']] (Merak), [[Phecda|''γ UMa'']] (Phecda), [[Megrez|''δ UMa'']] (Megrez), tworzące kształt kojarzony z [[Fura|wozem]]; a także [[Alioth|''ε UMa'']] (Alioth), [[Mizar (gwiazda)|''ζ UMa'']] (Mizar) oraz [[Alkaid|''η UMa'']] (Alkaid), tworzące trójgwiezdny [[dyszel]] wozu<ref name=":2">{{Cytuj |autor = [[Przemysław Mieszko Rudź]] |tytuł = Niebo na weekend |data = 2003 |isbn = 83-7304-195-8 |wydawca = Pascal |s = s. 160}}</ref>. Gwiazdy z czworoboku Wielkiego Wozu to tułów niedźwiedzicy, dyszel natomiast tworzy jej ogon.

== Nazwa i znaczenia ==
Pochodzenie nazwy Wielki Wóz wywodzi się wprost z układu zarysowanego na niebie przez poszczególne gwiazdy asteryzmu. Mimo że we wszystkich kulturach biorących udział w nazywaniu gwiazdozbiorów obszar ten oznaczano jako Wielką Niedźwiedzicę, to w wielu z nich dopatrywano się także wozu, [[Chochla|chochli]]<ref>{{Cytuj |autor = Eduard Pittich, Dušan Kalmančok |tytuł = Niebo na dłoni |data = 1990 |isbn = 8321406424 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wiedza Powszechna |s = 198}}</ref> lub pługa<ref>{{Cytuj | tytuł = Plough | url = http://www.webster-dictionary.org/definition/plough | opublikowany = Webster's 1913 Dictionary | język = en}}</ref>. Obecnie rozpowszechniło się nawet używanie określenia Wielki Wóz dla nazywania całego gwiazdozbioru, mimo że Wielki Wóz to tylko część Wielkiej Niedźwiedzicy. Podobnie rzecz się ma do nazewnictwa gwiazdozbioru [[Mała Niedźwiedzica|Małej Niedźwiedzicy]], często nazywa się ją [[Mały Wóz (asteryzm)|Małym Wozem]]<ref name=":1">{{Cytuj |autor = Jerzy Dobrzycki, Jarosław Włodarczyk |tytuł = Historia naturalna gwiazdozbiorów |data = 2002 |isbn = 83-7255-125-1 |miejsce = Warszawa |wydawca = Prószyński i S-ka |s = s. 43 s. 93-95 s. 258-261}}</ref>.

Na 3 tysiące lat [[przed naszą erą]] [[Starożytni Egipcjanie]] utożsamiali najjaśniejsze gwiazdy obecnej Wielkiej Niedźwiedzicy z postacią bogini [[Tawaret]]<ref name=":1" /><ref>{{Cytuj |autor = Kazimierz Michałowski |tytuł = Nie tylko piramidy... Sztuka dawnego Egiptu |data = 1966 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wiedza Powszechna |s = 92}}</ref>. [[Mezopotamia|Mezopotamscy]] astronomowie natomiast doszukiwali się tu powozu lub wozu towarowego. [[Indianie Ameryki Północnej|Indianie północnoamerykańscy]] (z plemienia [[Siuksowie Południowi|Siuksów]]), patrząc na gwiazdy tworzące czworobok Wielkiego Wozu, widzieli czterech mężczyzn niosących mary pogrzebowe i towarzyszących im żałobników (gwiazdy dyszla wozu). Podobnie było w [[Arabowie|kulturze arabskiej]] wczesnego [[Średniowiecze|średniowiecza]], ówcześni astronomowie w gwiazdach Wielkiego Wozu doszukiwali się czworoboku mar oraz trzech towarzyszących im żałobnic<ref name=":1" />. W nieco późniejszym okresie był on już wozem ciągniętym przez trójkonny zaprzęg z jeźdźcem [[Alkor]]em dosiadającym środkowego rumaka zaprzęgu – Mizara. Tak Wielki Wóz jest przedstawiany na mapach atlasu „''[[Cosmographicus]]''” [[Peter Apianus|Petera Apiana]] z 1524 roku. Mizar i Alkor znajdują się bardzo blisko siebie, tworząc [[Gwiazda wielokrotna|układ wielokrotny]]. Dostrzeżenie obu gwiazd „[[Gołe oko|gołym okiem]]” stanowiło swoisty test wzroku dla kandydatów na łuczników do arabskiej armii. Jeżeli adept był w stanie oprócz wozu z zaprzęgiem dostrzec także jeźdźca – Alkora – nadawał się na łucznika<ref>{{Cytuj |autor = John F. Blake |tytuł = Astronomical myths : based on Flammarion's "History of the heavens" |data = 1877 |miejsce = Londyn |s = s. 60}}</ref>.

== Gwiazdy ==
Większość gwiazd Wielkiego Wozu oraz część z pozostałych należących do [[Gwiazdozbiór|konstelacji]] Wielkiej Niedźwiedzicy należy do rozpadającej się już [[Gromada otwarta|gromady otwartej]]. W 1870 roku wykazał to angielski astronom [[Richard Anthony Proctor]]. Do gromady nazwanej [[Strumień Wielkiej Niedźwiedzicy|Strumieniem Wielkiej Niedźwiedzicy]] nie należą jedynie Dubhe oraz Alkaid, znajdują się w niej jednak nie tylko gwiazdy z tejże konstelacji, lecz także wiele innych gwiazd należących do innych gwiazdozbiorów. Są to między innymi: ''[[Delta Aquarii|δ Aqr]]'' (Skat), ''[[Menkalinan|β Aur]]'' (Menkalinan) oraz ''[[Alphecca|α CrB]]'' (Alphecca)<ref>{{Cytuj |autor = [[Stanisław Robert Brzostkiewicz]] |tytuł = Z ilu gwiazd składa się układ Mizar-Alcor? |czasopismo = URANIA - Miesięcznik Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii |data = 11/1993 |issn = 0042-0794 |numer = 623 |miejsce = Kryspinów |wydawca = Zakład Poligraficzny Wydawnictwa PLATAN |s = s. 315 |język = pl}}</ref>.
{| class="wikitable"
|+
Lista gwiazd Wielkiego Wozu
!Nazwa
!Oznaczenie Bayera
![[Typ widmowy]]
!Wielkość Gwiazdowa ([[Wielkość gwiazdowa|magnitudo]])
!Masa ([[Masa Słońca]]<math>M_{\odot }</math>)
!Odległość od Słońca ([[Rok świetlny|ly]])
!Uwagi
|-
|[[Dubhe]]
|''α UMa''
|G9III
|1,79
|4,25
|122.9
|[[Gwiazda wielokrotna|Układ poczwórny]] gwiazd
|-
|[[Merak]]
|''β UMa''
|A1V
|2,37
|2,513
|96,5
|
|-
|[[Phecda]]
|''γ UMa''
|Składnik A: A0V

Składnik B: K2V
|2,41
|2,94
|110,6
|[[Gwiazda podwójna|Układ podwójny]]
|-
|[[Megrez]]
|''δ UMa''
|A2V
|3,32
|2
|81,06
|Układ potrójny
|-
|[[Alioth]]
|''ε UMa''
|A1III
|1,77
|3
|82,55
|Gwiazda zmienna typu [[Gwiazdy zmienne typu Alfa2 Canum Venaticorum|ACV]]
|-
|[[Mizar (gwiazda)|Mizar]]
|''ζ UMa''
|A1,5V
|2,23
|2,5
|85,8
|Układ poczwórny, system tworzą dwie gwiazdy [[Gwiazda spektroskopowo podwójna|spektroskopowo podwójne]]
|-
|[[Alkaid]]
|''η UMa''
|B3V
|1,86
|5
|103,94
|
|}

== Wielki Wóz jako drogowskaz na nocnym niebie ==
[[Plik:Big Dipper - Signpost.jpg|mały|450x450px|Wielki Wóz jako pomoc w orientacji na nocnym niebie|alt=]]
Znając lokalizację poszczególnych gwiazd Wielkiego Wozu na [[Sfera niebieska|sferze niebieskiej]], można posłużyć się nimi w celu odnalezienia innych gwiazd z konstelacji sąsiadujących z Wielką Niedźwiedzicą<ref name=":2" /><ref name=":0">{{Cytuj |autor = Kevin Tildsley |tytuł = Kieszonkowy atlas nieba nocą |data = 2005 |isbn = 978-83-87112-56-1 |miejsce = Warszawa |wydawca = Solis |s = s. 26, s. 64-65}}</ref>:  
* Pięciokrotne przedłużenie linii łączącej [[Merak]] i [[Dubhe]] wskazuje [[Alfa Ursae Minoris|Polaris]], gwiazdę północną zwaną też [[Gwiazda Polarna|Gwiazdą Polarną]] (linia nr 1 na zamieszczonej obok ilustracji). Gwiazda ta świeci ponad [[Biegun północny|biegunem północnym]] [[Ziemia|Ziemi]], zatem dla obserwatorów na powierzchni Ziemi linia łącząca ją z horyzontem wskazuje kierunek północny.
* Linia biegnąca od [[Megrez]] do Dubhe wyznacza kierunek ku [[Kapella|Kapelli]], najjaśniejszej gwiazdy [[Gwiazdozbiór Woźnicy|Woźnicy]] (linia nr 2).  
* Kierując się od Megrez do Merak i pięciokrotnie przedłużając dzielącą je odległość można znaleźć [[Kastor (gwiazda)|Kastora]] z konstelacji [[Gwiazdozbiór Bliźniąt|Bliźniąt]] (linia nr 3).  
* W celu znalezienia najjaśniejszej gwiazdy [[Gwiazdozbiór Lwa|Lwa]], [[Regulus]]a, należy przedłużyć linię łączącą Megrez z [[Phecda|Phecdą]] (linia nr 4).
* Przedłużenie zakrzywionego dyszla Wozu celuje w [[Arktur]]a w [[Gwiazdozbiór Wolarza|Wolarzu]]. Przedłużenie tego łuku jeszcze dalej pozwala odnaleźć [[Spica|Spikę]], najjaśniejszą gwiazdę [[Gwiazdozbiór Panny|Panny]] (linia nr 5).

== Odwołania w kulturze ==
[[Plik:La tombe de Sethi 1er (KV.17) (Vallée des Rois, Thèbes ouest) -6.jpg|lewo|mały|220x220px|Gwiazdozbiory egipskie uwiecznione na sklepieniu grobowca Setiego I]]
Od [[Starożytność|czasów antycznych]] w kulturze zachowało się wiele odniesień do gwiazd Wielkiego Wozu. Wśród gwiazdozbiorów egipskich przedstawionych na sklepieniu „złotej sali” grobowca [[Seti I|Setiego I]] (ok. 1300 r. p.n.e.) znajduje się Wół i jego Poganiacz mający bezpośredni związek z gwiazdami Wielkiego Wozu<ref>{{Cytuj |autor = Edwin Charles Krupp |tytuł = Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations |data = 2003 |isbn = 04-864-2882-6 |miejsce = Nowy Jork |wydawca = Dover Publications Inc. |s = s. 105-106}}</ref>. Na kartach map i atlasów nieba używanych na przestrzeni wieków gwiazdy Wielkiego Wozu przedstawiane były z reguły jako niedźwiedzica, lwica lub wół. Inaczej obszar ten na mapach przedstawiał niemiecki astronom [[Peter Apianus|Peter Apian]]. W swoim dziele „[[Cosmographicus]]” Apian zamieścił ryciny przedstawiające gwiazdy wokół północnego [[Biegun niebieski|bieguna niebieskiego]]: Małą Niedźwiedzicę ([[Łacina|łac.]] ''Ursa Minor'') i Wóz (łac. ''Plaustrum'')<ref name=":1" />.

Księga VIII „''[[Pan Tadeusz|Pana Tadeusza]]''” rozpoczyna się od wywodu [[Wojski Hreczecha|Wojskiego]] na temat astronomii. Tekst tejże księgi tłumaczy, jakim sposobem Wielki Wóz znalazł się na [[Sfera niebieska|sferze niebieskiej]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Pan Tadeusz (wyd. 1921)/Księga ósma: Zajazd - Wikiźródła, wolna biblioteka |data dostępu = 2019-11-15 |opublikowany = pl.wikisource.org |url = https://pl.wikisource.org/wiki/Pan_Tadeusz_(wyd._1921)/Ksi%C4%99ga_%C3%B3sma:_Zajazd}}</ref><ref name=":1" />.<br />{{Cytat
 |treść = Nieco wyżej Dawida wóz, gotów do jazdy,<br />Długi dyszel kieruje do polarnej gwiazdy<br />Starzy Litwini wiedzą o rydwanie owym,<br />Że niesłusznie pospólstwo zwie go Dawidowym,<br />Gdyż to jest wóz Anielski. Na nim to przed czasy<br />Jechał Lucyper, Boga gdy wyzwał w zapasy,<br />Mlecznym gościńcem pędząc w cwał w niebieskie progi,<br />Aż go Michał zbił z wozu, a wóz zrucił z drogi.<br />Teraz, popsuty, między gwiazdami się wala,<br />Naprawiać go archanioł Michał nie pozwala.
 |autor = [[Adam Mickiewicz]]
 |źródło = Pan Tadeusz, księga VIII, 77-86
 |styl = środek
}}
[[Plik:Vincent van Gogh - Starry Night - Google Art Project.jpg|mały|220x220px|Vincent van Gogh – Gwiaździsta noc nad Rodanem|alt=]]

Motyw Wielkiego Wozu został wykorzystany przez słynnego holenderskiego malarza [[Vincent van Gogh|Vincenta van Gogha]], który w 1888 roku uwiecznił go na obrazie ''[[Gwiaździsta noc nad Rodanem]]'' ([[język angielski|ang.]] ''Starry Night Over the Rhone).'' Gwiazdy Wielkiego Wozu były także drogowskazem dla uciekających na północ [[Stany Zjednoczone|Stanów Zjednoczonych]] [[Niewolnictwo|niewolników]] w czasach przed zniesieniem niewolnictwa w [[Głębokie Południe|stanach południowych]], czego dokonano w 1865 roku poprzez wejście w życie [[13. poprawka do Konstytucji Stanów Zjednoczonych|13. poprawki do konstytucji]]. Historie i drogi niewolników prowadzonych przez Wielki Wóz opisano w wielu książkach głoszących o walce z niewolnictwem m.in.„''Follow the Drinking Gourd”''{{u|uwaga 1}} pióra Frances Gaither (1940), czy książce dla dzieci pod tym samym tytułem napisanej oraz zilustrowanej przez Jeanette Winter (1988)<ref>{{Cytuj |tytuł = "Follow the Drinking Gourd": A Cultural History |data dostępu = 2019-11-17 |opublikowany = www.followthedrinkinggourd.org |url = http://www.followthedrinkinggourd.org/}}</ref>.

Gwiazdy Wielkiego Wozu zostały zamieszczone na wielu [[flaga]]ch oraz [[herb]]ach. Znajdują się między innymi na fladze ''[[Starry Plough (flaga)|Starry Plough]]'' zaprojektowanej w 1914 roku dla [[Irlandzka Armia Obywatelska|Irlandzkiej Armii Obywatelskiej]]. Flaga ta została w późniejszym okresie zaadaptowana do użycia przez Socjalistyczny Irlandzki Ruch Republikański, a także inne irlandzkie organizacje polityczne. W 1930 roku flagę tę przeprojektowano, w efekcie czego powstała flaga używana do czasów obecnych. Wielki Wóz (wraz z [[Alfa Ursae Minoris|Gwiazdą Polarną]]) znajduje się również na [[Flaga stanowa Alaski|fladze stanowej Alaski]].
<gallery>
Plik:Starry Plough flag (with fringe).svg|Flaga ''Starry Plough'' (1914)
Plik:StarryPlough.svg|Flaga ''Starry Plough'' (1930)
Plik:Flag of Alaska.svg|[[Flaga stanowa Alaski]]
</gallery>

== Uwagi ==
{{Uwagi
|uwaga 1=Drinking Gourd to inna nazwa Wielkiego Wozu używana w Ameryce Północnej.
}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Asteryzmy]]
[[Kategoria:Gwiazdozbiór Wielkiej Niedźwiedzicy]]