Tekst źródłowy strony Układ SI

[[Plik:SI base units.svg|thumb|<center>'''Jednostki podstawowe układu SI'''</center>
{|
|
|-
!width=60| Symbol
!width=60| Nazwa
!width=80| [[Wielkość fizyczna|Wielkość]]
|-
|align=center| A || amper || natężenie prądu elektrycznego
|-
|align=center| K || kelwin || temperatura
|-
|align=center| s || sekunda || czas
|-
|align=center| m || metr || długość
|-
|align=center| kg || kilogram || masa
|-
|align=center| cd || kandela || światłość<br />źródła światła
|-
|align=center| mol || mol || liczność materii
|}
]]

'''Układ SI''', właściwie '''Międzynarodowy Układ Jednostek Miar''' ({{w języku|fr|Système international d’unités}}, SI) – znormalizowany [[układ jednostek miar]] zatwierdzony w 1960 (później modyfikowany) przez [[Generalna Konferencja Miar|Generalną Konferencję Miar]] na XI Generalnej Konferencji Miar. Jest stworzony w oparciu o metryczny system miar. Jednostki w układzie SI dzielą się na [[Układ SI#Jednostki podstawowe|podstawowe]] i [[Jednostka pochodna układu SI|pochodne]]<ref name=":1">{{Cytuj |autor = Bureau International des Poids ef Mesures |tytuł = Międzynarodowy Układ Jednostek Miar |data = 2019 |data dostępu = 2022-12-17 |wydanie = 9 (wersja uzupełniona) |wydawca = Główny Urząd Miar |url = https://gum.gov.pl/ftp/pdf/Wydawnictwa/Broszura_SI_27-01-2021_wersja_uzupelniona.pdf |język = pl}}</ref>.

Układ SI został oficjalnie przyjęty przez wszystkie państwa świata z wyjątkiem [[Stany Zjednoczone|Stanów Zjednoczonych]], [[Liberia|Liberii]] i [[Mjanma|Mjanmy]] (Birmy)<ref>{{Cytuj stronę |url = https://web.archive.org/web/20070613023743/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-g.html |tytuł = The World Factbook |opublikowany = www.cia.gov |język = en |data dostępu = 2018-02-22}}</ref>; w Polsce układ SI obowiązuje od 31.12.1966 r.<ref>{{Cytuj stronę |url = https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP19660740356 |tytuł = Zarządzenie Prezesa Centralnego Urzędu Jakości i Miar z dnia 21 grudnia 1966 r. w sprawie ustalenia definicji i oznaczeń legalnych jednostek miar oraz ustalenia pochodnych jednostek miar i jednostek miar dopuszczonych przejściowo do stosowania jako legalne (M.P. 1966 nr 74, poz. 356) |język = pl}}</ref>
<gallery widths=200>
CGKilogram.jpg|Wzorzec kilograma
US National Length Meter.JPG|Wzorzec metra (numer 27, jest w USA)
</gallery>

== Historia ==
[[Plik:Metrication by year map.svg|thumb|220x220px|Daty przyjęcia systemu metrycznego przez poszczególne państwa.]]
[[Plik:Metric system adoption map.svg|mały|Państwa, które oficjalnie przyjęły system metryczny (zielony)]]
W 1791 r. we [[Francja|Francji]] przyjęto definicję metra jako <math>\tfrac{1}{10\ 000\ 000}</math> długości mierzonej wzdłuż południka paryskiego od równika do bieguna. Rok później przyjęto nazwy „metr”, „ar”, „litr” oraz „[[graw]]” (jako jednostkę masy)<ref>Tavernor, Robert (2007), Smoot’s Ear: The Measure of Humanity, Yale University Press. {{ISBN|978-0-300-12492-7}}, s. 82.</ref>. Od XIX wieku używany był [[Układ jednostek miar MKS|układ MKS]], w którym jednostkami podstawowymi były: metr, kilogram i [[sekunda]]. W 1954 roku jako [[Jednostka miary|jednostki podstawowe]] uznane zostały również: [[amper]], [[kelwin]], [[kandela]]. Międzynarodowy Układ Jednostek Miar został zatwierdzony na XI Generalnej Konferencji Miar w 1960 roku. Po obradach XIV Generalnej Konferencji Miar w 1971 r. do klasy jednostek podstawowych został włączony [[mol]] określający liczność materii. Natomiast na XX Konferencji, w październiku 1995 roku, do klasy jednostek pochodnych włączono jednostki [[radian]] i [[steradian]]<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.bipm.org/en/CGPM/db/20/8/ |tytuł = Resolution 8 of the 20th meeting of the CGPM |opublikowany = Bureau International des Poids et Mesures |język = en |data dostępu = 2013-12-13}}</ref><ref>{{Cytuj |url = http://physics.nist.gov/cuu/pdf/sp811.pdf |tytuł = Guide for the Use of the International System of Units (SI) |data dostępu = 2013-12-06 |opublikowany = National Institute of Standards and Technology |data = marzec 2008 |s = 3 |język = en}}</ref>, występujące dotychczas jako jednostki uzupełniające<ref name=":1" />.
{{clear}}

== Jednostki podstawowe ==
Obecnie układ SI zawiera 7 [[Jednostka podstawowa układu SI|jednostek podstawowych]]<ref>Jednostki podstawowe na oficjalnej stronie Bureau International des Poids et Measures – http://www.bipm.org/en/si/base_units/.</ref>.
{| class="wikitable"
|+ style="font-size:larger; font-weight:bold;"| Jednostki podstawowe układu SI
!Nazwa
!Symbol
!Mierzona wielkość
!Obecna definicja<ref>{{Cytuj stronę |url = https://www.gum.gov.pl/ftp/pdf/Wydawnictwa/SI_krotka_broszura_PL-18_02_2018.pdf |tytuł = Krótka informacja o Międzynarodowym Układzie Jednostek Miar, SI |autor = Główny Urząd Miar |data = 2018}}</ref>
!Historyczne pochodzenie / uzasadnienie
|-
|metr
|style="text-align: center"| m
|[[długość fizyczna|długość]]
|„metr, oznaczenie m, jest to jednostka SI długości. Jest ona zdefiniowana poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej prędkości światła w próżni ''c'', wynoszącej 299 792 458, wyrażonej w jednostce m s<sup>−1</sup>, przy czym sekunda zdefiniowana jest za pomocą częstotliwości cezowej Δ''ν''<sub>Cs</sub>”<br />''XXVI [[Generalna Konferencja Miar|CGPM]] (2018)''
|<math>\tfrac{1}{10\ 000\ 000}</math> długości mierzonej wzdłuż południka paryskiego od równika do bieguna.
|-
|kilogram
|style="text-align: center"| kg
|[[masa (fizyka)|masa]]
|„kilogram, oznaczenie kg, jest to jednostka SI masy. Jest ona zdefiniowana poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej [[Stała Plancka|stałej Plancka]] h, wynoszącej 6,626 070 15x10<sup>−34</sup>, wyrażonej w jednostce J s, która jest równa kg m² s<sup>−1</sup>, przy czym metr i sekunda zdefiniowane są za pomocą c i Δ''ν''<sub>Cs</sub>”<br />''XXVI [[Generalna Konferencja Miar|CGPM]] (2018)''
|Masa jednego litra wody. Litr to <math>\tfrac{1}{1000}</math> metra sześciennego.
|-
|[[sekunda]]
|style="text-align: center"| s
|[[czas]]
|„sekunda, oznaczenie s, jest to jednostka SI czasu. Jest ona zdefiniowana poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej częstotliwości cezowej Δν<sub>Cs</sub>, to jest częstotliwości nadsubtelnego przejścia w atomach cezu 133 w niezaburzonym stanie podstawowym, wynoszącej 9192631770, wyrażonej w jednostce Hz, która jest równa s<sup>−1</sup>”
''XXVI [[Generalna Konferencja Miar|CGPM]] (2018)''
|Doba dzieli się na 24 godziny, każda godzina na 60 minut, a każda minuta na 60 sekund.<br />Sekunda to <math>\tfrac{1}{24 \times 60 \times 60}</math> [[doba|doby]]
|-
|[[amper]]
|style="text-align: center"| A
|[[prąd elektryczny]]
|„amper, oznaczenie A, jest to jednostka SI prądu elektrycznego. Jest ona zdefiniowana poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej ładunku elementarnego e, wynoszącej 1,602176634×10<sup>−19</sup>, wyrażonej w jednostce C, która jest równa A s, gdzie sekunda zdefiniowana jest za pomocą Δν<sub>Cs</sub>”
''XXVI [[Generalna Konferencja Miar|CGPM]] (2018)''
|Oryginalny „Międzynarodowy Amper” był zdefiniowany elektrochemicznie jako prąd potrzebny do wytrącenia 1,118 miligrama srebra na sekundę z roztworu [[Azotan srebra|azotanu srebra]]. W porównaniu do obecnej definicji, różnica wynosi 0,015%.
|-
|[[kelwin]]
|style="text-align: center"| K
|[[temperatura]]
|„kelwin, oznaczenie K, jest to jednostka SI temperatury termodynamicznej. Jest ona zdefiniowana poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej stałej Boltzmanna k, wynoszącej 1,380 649×10<sup>−23</sup>, wyrażonej w jednostce J K<sup>−1</sup>, która jest równa kg m<sup>2</sup>s<sup>−2</sup>K<sup>−1</sup>, gdzie kilogram, metr i sekunda zdefiniowane są za pomocą h, c i Δν<sub>Cs</sub>”
''XXVI [[Generalna Konferencja Miar|CGPM]] (2018)''
|[[Skala Celsjusza]]: skala Kelvina opiera się na skali Celsjusza, lecz jest skalą termodynamiczną (0&nbsp;K to [[zero bezwzględne]]).
|-
|[[mol]]
|style="text-align: center"| mol
|[[liczność materii]]
|„mol, oznaczenie mol, jest to jednostka SI ilości substancji. Jeden mol zawiera dokładnie 6,022 140 76×10<sup>23</sup> obiektów elementarnych. Liczba ta odpowiada ustalonej wartości liczbowej – [[Stała Avogadra|liczbie Avogadra]]. Gdy wyrażona jest w jednostce mol<sup>−1</sup> jest nazywana [[Stała Avogadra|stałą Avogadra]], N<sub>A</sub>. Mol, symbol ''n'', jest miarą ilości substancji, czyli jest miarą liczby obiektów elementarnych danego rodzaju. Obiektem elementarnym mogą być [[atom]], [[cząsteczka]], [[jon]], [[elektron]], każda inna cząstka lub określona grupa cząstek.”<br />''XXVI [[Generalna Konferencja Miar|CGPM]] (2018)''
|-
|[[kandela]]
|style="text-align: center"| cd
|[[światłość]]
|„kandela, oznaczenie cd, jest to jednostka SI światłości w określonym kierunku. Jest ona zdefiniowana poprzez przyjęcie ustalonej wartości liczbowej skuteczności świetlnej monochromatycznego promieniowania o częstotliwości 540×10<sup>12</sup> Hz, K<sub>cd</sub>, wynoszącej 683, wyrażonej w jednostce lmW<sup>−1</sup>, która jest równa cd sr W<sup>−1</sup>lub cd sr kg<sup>−1</sup>m<sup>−2</sup>s<sup>3</sup>, gdzie kilogram, metr i sekunda są zdefiniowane za pomocą h, c i Δν<sub>Cs</sub>”
''XXVI [[Generalna Konferencja Miar|CGPM]] (2018)''
|Wcześniejszą jednostką światłości była [[świeca (jednostka)|świeca]].
|}

== Zależności między jednostkami ==
Zależności między podstawowymi jednostkami układu SI obrazuje poniższy [[graf_(matematyka)|graf]]:

[[Plik:Unit relations in the new SI - remove English.svg|512px|Zależności między podstawowymi jednostkami układu SI]]

== Jednostki pochodne układu SI ==
[[Jednostka pochodna układu SI|Jednostkami pochodnymi]] nazywa się wszystkie pozostałe jednostki [[wielkość fizyczna|wielkości fizycznych]], zarówno te mające własne nazwy jak np. [[wat]] (W) czy [[dioptria]], jak i te, które ich nie mają i są wyrażane za pomocą jednostek podstawowych, np. [[przyspieszenie]] nie ma swojej nazwy jednostki i wyrażane jest za pomocą metra i sekundy
:: <math>\frac{\text{m}}{\text{s}^2}</math>
::
:: Nazwę jednostki pisze się małą literą, jeżeli ogólne reguły pisowni polskiej nie stanowią inaczej, a w druku – czcionką prostą. 
:: Przy zapisywaniu wartości wielkości należy zostawić spację między wartością liczbową a oznaczeniem jednostki, reguły tej nie stosuje się do następujących oznaczeń jednostek kąta płaskiego: stopnia, minuty i sekundy.

== Przedrostki układu SI ==
[[Przedrostek SI|Przedrostki układu SI]] przyjęte oficjalnie na XI Generalnej Konferencji Miar w 1960 roku są nazwami ([[Przedrostek|prefiksami]]) dla przeliczników dziesiętnych jednostek<ref>Tabela przedrostków na stronie BIMP – http://www.bipm.org/en/publications/si-brochure/chapter3.html.</ref>. Poza kilogramem wszystkie jednostki podstawowe nie są spotęgowane i nie mają przedrostków.

== Inne układy jednostek miar ==
* [[Układ jednostek miar CGS|CGS]]
* [[Układ jednostek miar MKS|MKS]]
* [[Układ jednostek miar MKSA|MKSA]]
* [[Układ jednostek miar MTS|MTS]]
* [[Układ jednostek miar ciężarowy|ciężarowy]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
{{wikisłownik|SI}}
* [https://www.gum.gov.pl/ Główny Urząd Miar]
* [http://www.bipm.org/en/si/si_brochure/ Oficjalna broszura BIPM na temat systemu SI]
* Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 czerwca 2020 r. w sprawie legalnych jednostek miar ({{Dziennik Ustaw|2020|1024}})

{{Układ SI}}
{{Układy jednostek wielkości}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Układ SI| ]]
[[Kategoria:Układy jednostek miar|SI]]