Tekst źródłowy strony Th101

{{Lokomotywa infobox
 |nazwa                              = Th101
 |grafika                            = Gattung VV.jpg
 |opis grafiki                       = Prototypowa lokomotywa „Känzli” (736)
 |inne oznaczenia                    = 
 |producent                          = Hartmann ([[Chemnitz]]), Sigl
 |lata budowy                        = 1885–1901
 |układ osi                          = C n2v
 |masa pustego parowozu              = 
 |masa służbowa                      = 42–43,7 t<ref name=dampf>H. Obermayer, M. Weisbrod, ''Dampflok...'', s. 10.</ref><br />z tendrem: 73,5 t<ref name=piw />
 |masa przyczepna                    = 
 |długość                            = 
 |długość z tendrem                  = 14 718 mm<ref name=dampf />
 |szerokość                          = 
 |wysokość                           = 4150 mm<ref name=dampf />
 |rozstaw osi skrajnych              = 3400 mm<ref name=dampf />
 |średnica kół napędnych             = 1420 mm<ref name=piw>Jan Piwowoński, ''Parowozy kolei polskich'', Warszawa: WKiŁ, 1978, s. 223, 231.</ref>
 |średnica kół tocznych              = 
 |trakcja                            = parowa
 |typ tendra                         = sä 3 T 5,65
 |ciśnienie kotła                    = 12 [[atmosfera techniczna|at]]<ref name=dampf />
 |powierzchnia kotła                 = 115,06 m²<ref name=dampf />
 |powierzchnia przegrzewacza         = 
 |powierzchnia rusztu                = 1,41 m²<ref name=dampf />
 |średnica cylindra                  = 460/650 mm lub<br />480/700 mm<ref name=dampf />
 |skok tłoka                         = 610 mm<ref name=dampf />
 |pojemność skrzyni węglowej         = 
 |pojemność skrzyni wodnej           = 
 |moc znamionowa                     = 
 |siła pociągowa                     = 8300 kg<ref name=piw />
 |prędkość konstrukcyjna             = 45 km/h<ref name=dampf />
 |maksymalna prędkość eksploatacyjna = 
 |nacisk osi                         = 
 |rozstaw szyn                       = 
 |minimalny promień łuku             = 
 |commons                            = Category:Saxonian V V
}}
'''Th101''' – polskie oznaczenie na [[Polskie Koleje Państwowe|PKP]] [[Lokomotywa parowa|parowozu]] towarowego [[Saksonia|saksońskiej]] serii '''V <math>\mathfrak{V}</math>''' (V V), produkowanego w latach 1885–1901. Na kolejach niemieckich ([[Deutsche Reichsbahn|DRG]]) służyły jako seria (Br) 53<sup>6-7</sup>.

== Historia ==
Począwszy od [[1885]] roku [[Saksonia|saksońska]] fabryka Hartmann w [[Chemnitz]] (pełna nazwa: Sächsische Maschinenfabrik vorm. Richard Hartmann – Saska Fabryka Maszyn, dawniej Richard Hartman) produkowała dla [[Königlich Sächsische Staatseisenbahnen|Królewskich Państwowych Kolei Saksońskich]] serię parowozów towarowych, oznaczonych jako V V (pięć [[V|fau]]). W oznaczeniu serii parowozu (niem. ''Gattung'') rzymska cyfra V oznaczała lokomotywy o [[układ osi lokomotywy|układzie osi C]], a litera V (pisana [[pismo gotyckie|frakturą]]: <math>\mathfrak{V}</math>) – [[silnik sprzężony]] (''Verbundtriebwerk'').

Lokomotywa prototypowa o nazwie własnej „Känzli” (numer 736, później 1012) została zbudowana w 1885 roku, a seryjne zaczęto produkować od 1887 roku<ref name=saks>M. Weisbrod, ''Sachsen-Report...'', s. 20–27.</ref>. Konstrukcja lokomotywy wywodziła się z wcześniejszej serii V o tym samym układzie osi, lecz z [[silnik bliźniaczy|silnikiem bliźniaczym]]. Wymiary cylindrów silnika sprzężonego były wzorowane na pruskiej lokomotywie serii [[Th3|G4²]]<ref name=saks />.

Lokomotywy te budowano na przestrzeni lat w kilku seriach produkcyjnych, różniących się szczegółami. Pierwsza partia 18 sztuk wraz z prototypem zbudowana została w latach 1885–1890 (numery na kolejach saksońskich od 1892 roku: 1012–1029). Druga partia 74 sztuk zbudowana została w latach 1890–1895 (numery saksońskie 1001–1011 i 1030–1092) i różniła się zwiększeniem średnicy cylindrów silnika do 480/700 mm<ref name=saks />. Jedenaście pierwszych lokomotyw tej serii było zamówionych w austriackich zakładach Sigl z [[Wiener Neustadt]], jako wyjątek wśród pozostałych lokomotyw produkcji Hartmanna. Trzecia partia 72 sztuk została zbudowana w latach 1896–1901 (numery 1093–1164) i różniła się nieznacznym zmniejszeniem powierzchni ogrzewalnej kotła<ref name=saks />. Ogółem zbudowano 164 lokomotywy tego typu dla kolei saksońskich.

W 1920 roku zbudowano w zakładach Hartmann jeszcze jedną lokomotywę o układzie osi C, zaliczoną do serii V V (numer 1000), lecz odmienną konstrukcyjnie. Wykorzystano do jej budowy istniejący kocioł Belpaire’a z zamówień tureckich<ref name=dampf />. Powierzchnia ogrzewalna wynosiła 137 m², a kocioł był znacznie wyżej podniesiony – oś kotła znajdowała się 2300 mm nad szynami<ref name=saks />.

== Eksploatacja ==
Wszystkie lokomotywy serii V V były używane początkowo na kolejach saksońskich. 130 lokomotyw zostało następnie po I wojnie światowej przejętych przez koleje niemieckie [[Deutsche Reichsbahn|DRG]], gdzie w 1925 roku otrzymały oznaczenie serii (''Baureihe – Br'') 53<sup>6-7</sup> (numery od 53&nbsp;601 do 53&nbsp;729 oraz 53&nbsp;751 dla lokomotywy z 1920 roku)<ref name=dampf />.

Po I wojnie światowej 14 lokomotyw używanych przez niemieckie koleje wojskowe znalazło się na terenie Polski i zostały przejęte przez [[Polskie Koleje Państwowe]] jako seria '''Th101''' (numery Th101-1 do Th101-14)<ref name=dampf />. Obejmowały one lokomotywy różnych partii, wyprodukowane między 1887 a 1901 rokiem<ref name=saks />. W 1926 roku na stanie PKP było 9 maszyn<ref name=piw />. Po II wojnie światowej nie było już tej serii na PKP.

Dwie lokomotywy utracono podczas wojny na terenie Belgii, a po wojnie 8 przekazano jako reparacje kolejom belgijskim SNCB, gdzie weszły do służby z numerami z zakresu 7726–7783<ref name=saks />.

== Opis ==
Parowóz towarowy o układzie osi C, z dwucylindrowym silnikiem sprzężonym, na parę nasyconą (C n2v). [[ostoja (kolejnictwo)|Ostoja]] blachownicowa, o grubości 30 mm, podparta w 4 punktach<ref name=saks />. Kocioł umieszczony nisko, z osią na wysokości 1925 mm nad szynami<ref name=dampf />. Kocioł miał początkowo 173 płomieniówki, od 1896 roku – 167, o długości 4369 mm<ref name=saks />. Powierzchnia ogrzewalna kotła wynosiła 115,4 m², a po redukcji liczby płomieniówek w 1896 roku – 111 m²<ref name=saks />. Na kotle znajdował się wysoki [[zbieralnik pary]], a przed nim skrzynkowa piasecznica, dostarczająca piasek przed pierwszą oś<ref name=dampf />. Nad stojakiem kotła, przed budką były zawory bezpieczeństwa systemu Ramsbottom. Od lokomotywy nr 1078 (1895 rok) montowano na kotle przed zaworami bezpieczeństwa dzwon parowy typu Latowski. [[dymnica (technika)|Dymnica]] miała drzwi dwuskrzydłowe<ref name=saks />. Niektóre lokomotywy miały baniasty komin z odiskiernikiem.

Parowóz miał dwucylindrowy [[silnik sprzężony]] o średnicy cylindrów początkowo 460/650 mm, a od 1890 roku – 480/700 mm. Prototyp wyposażony był w zawór rozruchowy von Borriesa, lecz seryjne lokomotywy od 1887 roku otrzymały zawór rozruchowy Lindera<ref name=saks />. Silnik posiadał rozrząd wewnętrzny Allana. Silnik sprzężony pozwalał na zaoszczędzenie 10–15% węgla w stosunku do wcześniejszego parowozu z silnikiem bliźniaczym<ref name=saks />. Silnikowa była druga [[oś wiązana]]. Osie wiązane były sztywno osadzone, rozstaw między pierwszą a drugą wynosił 1900 mm, między drugą a trzecią 1400 mm<ref name=dampf />. Górne części kół były zakryte ozdobnymi ażurowymi „błotnikami”, przy tym dwa tylne były połączone.

Lokomotywa używała tendrów trzyosiowych, późniejszych serii saskich 3 T 7,5, i 3 T 9<ref name=saks />.

Parowóz był uważany za udany i wytrzymały<ref name=saks />, był stosunkowo ciężki i silny<ref name=piw />. Zaliczał się do najcięższych niemieckich maszyn o trzech osiach wiązanych tego czasu<ref name=dampf />. Po równym torze mógł ciągnąć pociąg o masie 1080 ton z maksymalną prędkością 45 km/h, na pochyłości 3‰ – 760 ton z prędkością 35 km/h, a na pochyłości 10‰ – 430 ton z prędkością 25 km/h<ref name=saks />.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj|autor = Manfred Weisbrod |tytuł = Dampflok-Report: Lokomotiv-Archiv. Band No 4. Baureihen 53 – 59, Tender. – Teil 2 |data = 1997 |isbn = 3-89610-008-4 |inni = Horst J Obermayer |miejsce = Fürstenfeldbruck |wydawca = Merker Verlag |oclc = 645833685 |język = de}}
* Manfred Weisbrod, ''Sachsen-Report Bd. No 4. Güterzuglokomotiven und Tender der K.S.St.E.B.'', Hermann Merker Verlag, 1996, {{ISBN|3-89610-001-7}} {{lang|de}}

{{Parowozy PKP}}

[[Kategoria:Parowozy kolei saskich]]
[[Kategoria:Parowozy PKP]]
[[Kategoria:Parowozy o układzie osi C]]