Tekst źródłowy strony Stężenie

{{inne znaczenia|pojęcia stosowanego w chemii|[[stężenie (ujednoznacznienie)|inne znaczenia]]}}
'''Stężenie''' – miara ilości [[substancja chemiczna|substancji]] ([[pierwiastek chemiczny|pierwiastka]], [[związek chemiczny|związku chemicznego]], [[jon]]u bądź innego [[indywiduum chemiczne]]go) w [[mieszanina|mieszaninie]]. Pojęcie to stosowane jest najczęściej w przypadku [[roztwór|roztworów]]. Według definicji [[Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej|Międzynarodowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej]] (IUPAC) terminem tym określa się jedynie cztery sposoby wyrażenia ilości substancji, w których odnosi się ją do [[objętość|objętości]] mieszaniny (są to stężenia [[stężenie masowe|masowe]], [[stężenie molowe|molowe]], objętościowe i liczbowe){{u|IUPAC}}<ref name="IUPAC-C" />. W praktyce stosowanych jest jednak wiele innych rodzajów stężeń, włączając w to sposoby pośrednie (np. poprzez odniesienie zawartości substancji do gęstości mieszaniny).

== Rodzaje stężeń ==
{| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%"
! Rodzaj stężenia !! Symbol<br /><small>(IUPAC)</small> !!colspan=2| Definicja !! Jednostka<br /><small>([[układ SI]])</small> !! Często stosowane<br />jednostki !!style="width:170px"| Uwagi !! Źródła
|-
| '''[[ułamek masowy]]'''<br /><small>(ułamek wagowy)</small> || <math>w</math> || stosunek masy składnika do masy mieszaniny || <math>\frac{m_A}{m}</math> || kg/kg<br /><small>([[Wielkość bezwymiarowa|niemian.]])</small> || || ||<ref name="IUPAC-MassF" />
|-
| '''[[ułamek molowy]]''' || <math>x</math> <math>(y)</math>{{u|gazowe}} || stosunek liczby [[mol]]i składnika do liczby moli wszystkich składników mieszaniny || <math>\frac{n_A}{n}</math> || mol/mol<br /><small>(niemian.)</small> || || ||<ref name="IUPAC-MoleF" />
|-
| '''[[ułamek objętościowy]]''' || <math>\phi</math> || stosunek objętości składnika do sumy objętości składników mieszaniny przed ich zmieszaniem || <math>\frac{V_A}{V}</math> || m³/m³<br /><small>(niemian.)</small> || || ||<ref name="IUPAC-VolF" />
|-
| '''[[stężenie masowe]]'''<br /><small>(stężenie masowo-objętościowe)</small> || <math>\gamma</math> / <math>\rho</math> || stosunek masy składnika do objętości mieszaniny || <math>\frac{m_A}{V}</math> || kg/m³ || g/100&nbsp;ml || czasem niepoprawnie wyrażane w procentach, np. „% (m/V)”<ref name="GreenBook" /> ||<ref name="IUPAC-MassC" />
|-
| '''[[stężenie procentowe#Stężenie procentowe objętościowo-masowe|stężenie<br />objętościowo-masowe]]''' || – || stosunek objętości składnika do masy mieszaniny || <math>\frac{V_A}{m}</math> || m³/kg || || rzadko stosowane ||<ref name="Kocjan" />
|-
| '''[[stężenie molowe]]'''<br /><small>(molowość, molarność)</small> || <math>c</math> || stosunek liczby moli składnika do objętości mieszaniny || <math>\frac{n_A}{V}</math> || mol/m³ || M (mol/dm³) || ||<ref name="IUPAC-Molar" />
|-
| '''[[stężenie molalne]]'''<br /><small>(molalność)</small> || <math>m</math> / <math>b</math> || stosunek liczby moli składnika do masy rozpuszczalnika || <math>\frac{n_A}{m_{rozp}}</math> || mol/kg || || ||<ref name="IUPAC-Molal" />
|-
| '''[[Normalność roztworu|stężenie normalne]]'''<br /><small>(stężenie równoważnikowe, normalność)</small> || – || stosunek liczby [[gramorównoważnik]]ów składnika do objętości mieszaniny || <math>\frac{eq_A}{V}</math> || – || N (val/l), mval/l || niezalecane przez IUPAC ||<ref name="IUPAC-Normal" />
|-
| '''[[Gęstość liczbowa|stężenie liczbowe]]''' || <math>C</math> / <math>n</math> || stosunek liczby cząstek składnika do objętości mieszaniny || <math>\frac{N}{V}</math> || 1/m³ || || ||<ref name="IUPAC-Number" />
|-
|colspan=8|
|-
| '''[[stężenie procentowe#Stężenie procentowe masowe|stężenie procentowe]]'''<br />(masowe) || – || stosunek masy składnika do masy mieszaniny (ułamek masowy) wyrażony w [[procent]]ach (liczba gramów substancji w 100&nbsp;g roztworu) || <math>\frac{m_A}{m} \cdot 100\%</math> || kg/kg<br /><small>(niemian.)</small> || <nowiki>%</nowiki><br />(% mas.) ||rowspan=3| IUPAC preferuje stosowanie jednostek<ref name="GreenBook" /><br />||<ref name="Kocjan" /><ref name="Całus" /><ref name="Chodkowski" />
|-
| '''[[stężenie procentowe#Stężenie procentowe objętościowe|stężenie procentowe]]'''<br />(objętościowe) || – || stosunek objętości składnika do objętości mieszaniny<ref group="uwaga" name="obj">W przeciwieństwie do stężeń procentowych masowego i molowego – które są wyrażonymi w postaci procentowej odpowiednio ułamkiem masowym i molowym – najczęściej stężenie procentowe objętościowe nie jest związane z ułamkiem objętościowym. Różnicą jest użycie przy obliczaniu ułamka objętościowego sumy objętości składników przed zmieszaniem, natomiast w przypadku stężenia procentowego objętościowego – objętości całego roztworu po zmieszaniu. Mimo to zdarzają się sytuacje, w których definicja ułamka objętościowego nie jest zgodna z definicją Międzynarodowej Unii Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC). Możliwe jest również wyrażenie ułamka objętościowego zgodnego z tą definicją w postaci procentowej, co bez dodatkowego kontekstu może wprowadzać w błąd i sugerować wartość uzyskaną z wykorzystaniem objętości roztworu po zmieszaniu.</ref> || <math>\frac{V_A}{V} \cdot 100\%</math> || m³/m³<br /><small>(niemian.)</small> || <nowiki>%</nowiki><br />(% obj.)<br />(vol%) ||<ref name="Kocjan" /><ref name="Całus" />
|-
| '''[[stężenie procentowe#Stężenie procentowe molowe|stężenie procentowe]]'''<br />(molowe) || – || stosunek liczby moli składnika do liczby moli wszystkich składników mieszaniny (ułamek molowy) wyrażony w procentach || <math>\frac{n_A}{n} \cdot 100\%</math> || mol/mol<br /><small>(niemian.)</small> || <nowiki>%</nowiki><br />(% mol.) ||<ref name="Całus" />
|}

=== Stężenia procentowe ===
{{Osobny artykuł|Stężenie procentowe}}
Stężenia w postaci [[Wielkość bezwymiarowa|niemianowanej]] (ułamki masowy i molowy) wyraża się niekiedy w [[procent]]ach. Taka forma pozwala na podanie innej definicji takiego stężenia: liczby jednostek substancji znajdujących się w 100 jednostkach mieszaniny (dla stężenia procentowego masowego będzie to więc przykładowo liczba gramów substancji przypadająca na 100&nbsp;g mieszaniny)<ref name="Kocjan" /><ref name="Całus" />. Stosowanie symbolu procenta, jako że nie jest częścią [[układ SI|układu SI]], jest niezalecane przez [[Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna|Międzynarodową Organizację Normalizacyjną]] (ISO), a IUPAC preferuje stosowanie jednostek zamiast tego symbolu<ref name="GreenBook" />.

Dla jednoznacznego wskazania rodzaju stężenia procentowego stosuje się odpowiednie symbole, np. „% obj.” bądź „% (V/V)” dla stężenia procentowego objętościowego<ref group="uwaga" name="obj" />. Pomija się je jednak zazwyczaj w przypadku stężenia procentowego masowego, gdyż jest ono najczęściej stosowanym stężeniem procentowym<ref name="Kocjan" /><ref name="Całus" /><ref name="Minczewski" />. Podobną konwencję stosuje się czasem również w przypadku stężenia masowego (stężenia masowo-objętościowego) i stężenia objętościowo-masowego – odpowiednio „% (m/V)” i „% (V/m)” – jednak jest to praktyka niepoprawna, gdyż za pomocą procentów powinno wyrażać się jedynie wartości bezwymiarowe<ref name="Cygański" />. Co więcej, dodawanie jakichkolwiek dookreśleń do jednostek (także typu „% obj.” itp.) jest przez IUPAC niezalecane, gdyż takie dookreślenia mogą być stosowane wyłącznie do symboli [[Wielkość fizyczna|wielkości fizycznych]]. Z tego względu w takich przypadkach preferowane jest użycie jednostek (mg/g, cmol/mol i podobnych)<ref name="GreenBook" />.

== Inne sposoby wyrażania stężeń ==
=== Wyrażanie śladowych ilości substancji ===
{{osobny artykuł|sposoby zapisu bezwymiarowego stosunku dwóch wielkości}}
Bardzo niewielkie (śladowe) ilości substancji wyraża się czasem, stosując symbole ''ppm'', ''ppb'', ''ppt'' i ''ppq''. Oznaczają one liczbę jednostek przypadającą na odpowiednio milion, miliard, bilion i biliard jednostek, a więc są oznaczeniami analogicznymi do symbolu procenta (wyrażającego liczbę jednostek na sto) i mogą być stosowane do [[Wielkość bezwymiarowa|wielkości niemianowanych]]. Ich użycie może prowadzić jednak do nieporozumień i pomyłek wynikających z różnych znaczeń tych liczebników w zależności od języka (problem [[liczebniki główne potęg tysiąca|krótkiej i długiej skali]]). Ponadto są one czasem niepoprawnie stosowane w odniesieniu do wielkości mianowanych – oznacza się nimi wartości stężenia masowego roztworów wodnych wyrażanego w g/l. Z tych względów są to symbole niezalecane przez wiele instytucji, m.in. [[Międzynarodowe Biuro Miar i Wag]] (BIPM), ISO czy IUPAC<ref name="GreenBook" /><ref name="BIPM" />.

Stężenia mniejsze od procentowych i będące wartościami niemianowanymi mogą być również wyrażane w [[promil]]ach (dziesiątych częściach procenta). W taki sposób wyrażane bywają czasem stężenia mianowane (np. [[zawartość alkoholu we krwi]] w g/dl), jednak IUPAC nie zaleca takiej praktyki i sugeruje użycie jednostek SI<ref name="GreenBook" />.

=== Odniesienie zawartości substancji do właściwości fizycznych roztworu ===
{| class="wikitable" style="text-align:center; float:right; font-size:95%; margin-left:1em"
|+ Przykładowe wartości stężeń w stopniach Baumégo<ref name="Schweitzer" />
! Substancja !! °Bé !! %<br />(g/100&nbsp;g) !! [[gęstość względna|gęstość<br />względna]]
|-
|rowspan=3 align=left| [[kwas siarkowy]]
| 15 || 16,38 || 1,1154
|-
| 30 || 34,63 || 1,2609
|-
| 66 || 93,81 || 1,8345
|-
|rowspan=3 align=left| [[kwas azotowy]]
| 15 || 19,36 || 1,1154
|-
| 30 || 41,30 || 1,2609
|-
| 48 || 91,35 || 1,4948
|-
|rowspan=2 align=left| [[kwas solny]]
| 15 || 22,92 || 1,1154
|-
| 24 || 39,41 || 1,1983
|}
Wiele [[Właściwość fizyczna|właściwości fizycznych]] roztworu może zależeć od stężenia danej substancji w tym roztworze. Z tego względu możliwe jest wyrażenie stężenia substancji w roztworze w sposób pośredni poprzez podanie wartości określonego parametru fizycznego roztworu bądź w jednostkach umownych, zależnych od mierzonego parametru i przyjętej skali. Popularną niegdyś metodą, choć stosowaną czasem także obecnie, był pomiar [[gęstość|gęstości]] roztworu za pomocą [[Areometr Baumégo|areometru Baumégo]] wyskalowanego w stopniach Baumégo (°Bé). W tych jednostkach podawano stężenie m.in. [[kwas siarkowy|kwasu siarkowego]]<ref name="Muller" />, [[kwas azotowy|kwasu azotowego]]<ref name="Daigle" /> i roztworów [[glukoza|glukozy]]<ref name="Schenck" />. Dla wodnych roztworów [[etanol]]u zastosowanie mają [[areometr Richtera|stopnie Richtera]] (°R), odpowiadające jednostce „g/100&nbsp;g” ([[stężenie procentowe#Stężenie procentowe masowe|procentowi masowemu]]), oraz [[areometr Trallesa|stopnie Trallesa]] (°Tr) i [[areometr Gay-Lussaca|stopnie Gay-Lussaca]] (°GL), które odpowiadają jednostce „ml/100&nbsp;ml” ([[stężenie procentowe#Stężenie procentowe objętościowe|procentowi objętościowemu]])<ref name="ET-19" /><ref name="Cardarelli" /><ref name="Kosaric" />. Analogicznie dla roztworów [[sacharoza|sacharozy]] stosuje się [[skala Ballinga|stopnie Ballinga]] (°Blg) i [[Skala Brixa|stopnie Brixa]] (°Bx) odpowiadające jednostce „g/100&nbsp;g”<ref name="ET-138" />.

Możliwe jest również podawanie określonych parametrów danego roztworu (np. [[konduktancja|przewodności elektrycznej]], [[lepkość|lepkości dynamicznej]] czy [[temperatura krzepnięcia|temperatury krzepnięcia]] dla kwasu siarkowego), jednak określenie na ich podstawie stężenia wymaga znajomości zależności danego parametru od stężenia i odczytania stężenia z wykresu tej zależności<ref name="Muller" />.

=== Stężenie jako suma objętości zmieszanych składników ===
Niekiedy stężenia roztworów otrzymanych poprzez rozcieńczenie roztworów bardziej stężonych określa się poprzez sumę objętości użytych składników. Stąd określenie „30% kwas azotowy, roztwór 1+5” należy rozumieć jako roztwór otrzymany poprzez zmieszanie danej objętości 30% kwasu azotowego z pięciokrotnie większą objętością wody (np. 10&nbsp;ml kwasu azotowego zmieszane z 50&nbsp;ml wody)<ref name="Kocjan" />.

=== Umowne jednostki określające zawartość substancji ===
W różnych dziedzinach zawartość określonej substancji w roztworze może być wyrażana w przyjętych, umownych jednostkach. Jest tak m.in. przy określaniu [[twardość wody|twardości wody]]. Poza ogólną jednostką mval/l, stosowane są także umowne stopnie niemieckie (°n) i stopnie francuskie (°f), które określają zawartość [[wapń|wapnia]] i [[magnez]]u (w przeliczeniu na, odpowiednio, [[tlenek wapnia]] i [[węglan wapnia]]) w wodzie<ref name="ET-676" /><ref name="Dardel" />.

W czasie rozwiązywania problemów ochrony ludności przed [[standardy zapachowej jakości powietrza|nadmierną zapachową uciążliwością]] różnych [[Instalacja (inżynieria środowiska)|instalacji]] stosowane jest pojęcie [[stężenie zapachowe|stężenia zapachowego]]. W takich przypadkach oznaczanie stężeń poszczególnych składników emitowanych mieszanin [[odorant]]ów, wyrażonych w tradycyjny sposób (w takich jednostkach, jak gramy, mole czy gramorównoważniki) nie jest celowe. [[Chemiczna analiza jakościowa|Jakościowe]] i [[Chemiczna analiza ilościowa|ilościowe]] analizy wszystkich związków, występujących zwykle w wieloskładnikowych mieszaninach (wiele z nich w ilościach śladowych), są bardzo trudne (często niewykonalne z powodu zbyt małej czułości analiz), a ich wyniki nie pozwalają scharakteryzować rodzaju i siły zapachu z powodu braku pełnej wiedzy o procesie [[kodowanie zapachu|percepcji zapachu]]. Stąd stosowana jest ilościowa i powtarzalna metoda pomiarów [[olfaktometria|olfaktometrycznych]] (opisana w normie europejskiej PN-EN 13725:2007), w których rolę czujnika spełnia specjalnie wyselekcjonowany zespół osób, oceniających zapach strumienia wypływającego z [[olfaktometr]]u{{u|olf}}. Na podstawie uzyskanych wyników oznaczeń stopnia rozcieńczenia próbki w chwili osiągnięcia [[próg wyczuwalności zapachu|progu wyczuwalności zapachu]] (stosunek odpowiednich objętości lub [[strumień objętości|strumieni objętości]]) oblicza się stężenie zapachowe wyrażane w [[europejska jednostka zapachowa|europejskich jednostkach zapachowych]] w metrze sześciennym (ou<sub>E</sub>/m³). Wzorcem tej jednostki jest [[butanol|''n''-butanol]], dla którego próg wyczuwalności odpowiada stężeniu 123&nbsp;µg/m³ (0,040&nbsp;µmol/mol, 40&nbsp;ppb). Wyniki olfaktometrycznych pomiarów [[strumień zapachowy|emisji zapachowej]] i [[wskaźniki emisji zapachowej|wskaźników emisji zapachowej]] pozwalają podejmować decyzje w sprawach m.in. lokalizacji nowych instalacji potencjalnie uciążliwych bądź niezbędnego stopnia dezodoryzacji gazów odlotowych z instalacji już istniejących (np. [[odory z ferm trzody chlewnej|ferm trzody chlewnej]], [[Odory z oczyszczalni ścieków komunalnych|oczyszczalni ścieków komunalnych]] czy [[odory z produkcji kwasu fosforowego|wytwórni kwasu fosforowego]])<ref name="PKN" /><ref name="Kośmider" />.

== Zobacz też ==
* [[potencja homeopatyczna]] – termin określający stopień rozcieńczenia środka homeopatycznego

== Uwagi ==
{{Uwagi|
* <ref name="IUPAC">Zgodnie z definicją są to dokładnie: [[stężenie masowe]], stężenie ilościowe (ang. ''{{j|en|amount concentration}}''), [[ułamek objętościowy]] oraz [[Gęstość liczbowa|stężenie liczbowe]]. Pojęcie stężenia ilościowego jest w języku angielskim stosowane jako synonim [[stężenie molowe|stężenia molowego]]. Wynika to z tego, że można wyrazić stężenie molowe jako stosunek liczby cząstek danej substancji (N) do iloczynu objętości mieszaniny (V) i [[stała Avogadra#Liczba Avogadra|liczby Avogadra]] (N<sub>A</sub>): c = N/(N<sub>A</sub>V).</ref>
* <ref name="gazowe">Symbol ''y'' dla stężeń substancji w mieszaninach gazowych.</ref>
* <ref name="olf">W pomiarach olfaktometrycznych badana próbka jest rozcieńczana czystym powietrzem, rozpoczynając od największego rozcieńczenia (badana próbka jest wtedy bezwonna), aż do chwili pojawienia się zapachu różnego od zapachu powietrza odniesienia. Moment tej zmiany jest rejestrowany jako wynik pomiaru.</ref>
}}

== Przypisy ==
<references>
* <ref name="BIPM">{{otwarty dostęp}} {{cytuj książkę |tytuł = The International System of Units (SI) |url = http://www.bipm.org/utils/common/pdf/si_brochure_8.pdf |wydanie = 8 |rok = 2006 |wydawca = Bureau International des Poids et Mesures |strony = 134–135 |rozdział = Writing unit symbols and names, and expressing the values of quantities |miejsce = Sèvres |isbn = 9282222136 |oclc = 70240217}}</ref>
* <ref name="Całus">{{cytuj książkę |nazwisko = Całus |imię = Henryk |tytuł = Podstawy obliczeń chemicznych |wydanie = 6 |rok = 1975 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwa Naukowo-Techniczne |strony = 70–71}}</ref>
* <ref name="Cardarelli">{{cytuj książkę |nazwisko = Cardarelli |imię = François |tytuł = Encyclopaedia of Scientific Units, Weights and Measures. Their SI Equivalences and Origins |wydawca = Springer Science+Business Media |rok = 2006 |isbn = 185233682X |strony = 353}}</ref>
* <ref name="Chodkowski">{{cytuj książkę |tytuł = Mały słownik chemiczny |inni = Jerzy Chodkowski (red.) |wydanie = 5 |wydawca = [[Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”|Wiedza Powszechna]] |miejsce = Warszawa |rok = 1976 |rozdział = stężenie roztworu |strony = 502–503}}</ref>
* <ref name="Cygański">{{cytuj książkę |nazwisko = Cygański |imię = Andrzej |tytuł = Chemiczne metody analizy ilościowej |wydawca = Wydawnictwa Naukowo-Techniczne |wydanie = 5 |miejsce = Warszawa |rok = 1999 |isbn = 8320424100 |strony = 86}}</ref>
* <ref name="Daigle">{{Ullmann|rozdział=Electronic Chemicals |strony=12, 15 |imię r=Steve |nazwisko r=Daigle |imię2 r=Eric |nazwisko2 r=Vogelsberg |imię3 r=Biron |nazwisko3 r=Lim |imię4 r=Ian |nazwisko4 r=Butcher}}</ref>
* <ref name="Dardel">{{Ullmann|rozdział=Ion Exchangers |imię r=Francois de |nazwisko r=Dardel |imię2 r=Thomas V. |nazwisko2 r=Arden |strony=26}}</ref>
* <ref name="ET-19">{{ET-Chemia|2|strony=19|hasło=alkoholomierz}}</ref>
* <ref name="ET-138">{{ET-Chemia|2|strony=138|hasło=cukromierz}}</ref>
* <ref name="ET-676">{{ET-Chemia|2|strony=676|hasło=stopnie twardości wody}}</ref>
* <ref name="GreenBook">{{GreenBook2008|strony=97–98}}</ref>
* <ref name="IUPAC-C">{{GoldBook|nazwa=concentration|C01222}}</ref>
* <ref name="IUPAC-MassF">{{GoldBook|nazwa={{nowrap|mass fraction, ''w''}}|M03722}}</ref>
* <ref name="IUPAC-MoleF">{{GoldBook|nazwa={{nowrap|amount fraction, ''x'' (''y'' for gaseous mixtures)}}|A00296}}</ref>
* <ref name="IUPAC-VolF">{{GoldBook|nazwa={{nowrap|volume fraction, ''ϕ''}}|V06643}}</ref>
* <ref name="IUPAC-MassC">{{GoldBook|nazwa={{nowrap|mass concentration, ''γ'', ''ρ''}}|M03713}}</ref>
* <ref name="IUPAC-Molar">{{GoldBook|nazwa={{nowrap|amount concentration, ''c''}}|A00295}}</ref>
* <ref name="IUPAC-Molal">{{GoldBook|nazwa={{nowrap|molality, ''m'', ''b''}}|M03970}}</ref>
* <ref name="IUPAC-Normal">{{OrangeBook1997|strony='''6'''-5}}</ref>
* <ref name="IUPAC-Number">{{GoldBook|nazwa={{nowrap|number concentration, ''C'', ''n''}}|N04260}}</ref>
* <ref name="Kocjan">{{cytuj książkę |tytuł = Chemia analityczna. Podręcznik dla studentów |inni = Ryszard Kocjan (red.) |część = 1 |tytuł części = Analiza jakościowa. Analiza ilościowa klasyczna |wydanie = 2 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Lekarskie PZWL |rok = 2002 |isbn = 8320026652 |rozdział = 3.4. Stężenia roztworów |nazwisko r = Kocjan |imię r = Ryszard |strony = 49–50}}</ref>
* <ref name="Kosaric">{{Ullmann|rozdział=Ethanol |imię r=Naim |nazwisko r=Kosaric |imię2 r=Zdravko |nazwisko2 r=Duvnjak |imię3 r=Adalbert |nazwisko3 r=Farkas |imię4 r=Hermann |nazwisko4 r=Sahm |imię5 r=Stephanie |nazwisko5 r=Bringer-Meyer |imię6 r=Otto |nazwisko6 r=Goebel |imię7 r=Dieter |nazwisko7 r=Mayer |strony=37}}</ref>
* <ref name="Kośmider">{{cytuj pismo |nazwisko = Kośmider |imię = Joanna |autor link = Joanna Kośmider |nazwisko2 = Krajewska |imię2 = Beata |tytuł = Normalizacja olfaktometrii dynamicznej. Podstawowe pojęcia i jednostki miar |url = http://www.odory.zut.edu.pl/fileadmin/pliki/odory/pdf/NORMALIZACJA_2005.pdf |czasopismo = Normalizacja |rok = 2005 |oznaczenie = 1}}</ref>
* <ref name="Minczewski">{{cytuj książkę |nazwisko = Minczewski |imię = Jerzy |nazwisko2 = Marczenko |imię2 = Zygmunt |tytuł = Chemia analityczna |tom = 1 |tytuł tomu = Podstawy teoretyczne i analiza jakościowa |miejsce = Warszawa |rok = 2001 |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |isbn = 8301134992 |strony = 27}}</ref>
* <ref name="Muller">{{Ullmann|rozdział=Sulfuric Acid and Sulfur Trioxide |strony=3–4 |imię r=Hermann |nazwisko r=Müller}}</ref>
* <ref name="PKN">{{cytuj książkę |tytuł = PN-EN 13725: Jakość powietrza. Oznaczanie stężenia zapachowego metodą olfaktometrii dynamicznej |wydawca = Polski Komitet Normalizacyjny, NKP 280 |miejsce = Warszawa |rok = 2007}}</ref>
* <ref name="Schenck">{{Ullmann|rozdział=Glucose and Glucose-Containing Syrups |strony=17 |imię r=Fred W. |nazwisko r=Schenck}}</ref>
* <ref name="Schweitzer">{{cytuj książkę |nazwisko = Schweitzer |imię = Phillip A. |tytuł = Encyclopedia of Corrosion Technology |url = {{Google Books|gzlfdieJISMC|link=tak |strony = 76}} |wydawca = Marcel Dekker |miejsce = New York |wydanie = 2 |rok = 2004 |isbn = 0824748786 |oclc = 54967059 |strony = 76–79}}</ref>
</references>

{{Sposoby wyrażania stężeń}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Stechiometria]]