Tekst źródłowy strony Sole

{{inne znaczenia|grupy związków chemicznych|[[Sól|inne znaczenia]] tego słowa}}
[[Plik:NaCl-zoutkristallen op Schott Duran 100 ml.JPG|thumb|[[Chlorek sodu]] wykrystalizowany na ściankach zlewki]]
'''Sole''' – [[Związek chemiczny|związki chemiczne]] będące produktami reakcji [[Kwasy|kwasu]] z [[zasady|zasadą]], w wyniku której labilne atomy [[wodór|wodoru]] kwasu (wszystkie lub ich część) zostają zastąpione innymi atomami lub grupami o ładunku dodatnim<ref name="ET-sole" /><ref name="Daintith">{{cytuj |tytuł = A Dictionary of Chemistry |inni = John Daintith (red.) |wydawca = Oxford University Press |data = 2008 |s = 471 |isbn = 978-0-19-920463-2}}</ref>.

Sole składają się z ujemnego [[anion]]u (tak zwanej [[reszta kwasowa|reszty kwasowej]]) i dodatniego [[kation]]u<ref>{{GoldBook|id = S05447 |nazwa = salt}}</ref>. Ich ogólny wzór to <math>\mathrm M_a^{m+} \mathrm A_m^{a-},</math> gdzie:
* <math>\mathrm M</math> – kation metalu lub inny (np. [[jon amonowy|jony amonowe]] {{chem|NH|4|+}} lub kationy organiczne typu {{chem|XR|4|+}}, gdzie X = {[[azot|N]], [[fosfor|P]], [[arsen|As]],...}, R – dowolna grupa organiczna),
* <math>\mathrm A</math> – anion reszty kwasowej,
* <math>m</math> – wartościowość metalu,
* <math>a</math> – wartościowość reszty kwasowej.

Nazewnictwo soli nieorganicznych jest zgodne z ogólnymi zasadami [[Nomenklatura chemii nieorganicznej|nomenklatury chemii nieorganicznej]].

Sole stosowane są jako [[nawozy mineralne]], w budownictwie, komunikacji, przemyśle spożywczym i wielu innych. Występują w przyrodzie, na przykład jako [[minerał]]y lub w organizmach żywych.

== Podział ==
Wyróżnia się<ref name="ET-sole">{{ET-Chemia |wydanie=1 |hasło=sole, sole kwaśne, sole podwójne, sole zasadowe |strony=657–658}}</ref>:
* sole obojętne, w których nie występują ani [[grupa hydroksylowa|grupy hydroksylowe]], ani kwasowe atomy wodoru
* [[Sole wodorotlenowe|hydroksosole]] (sole zasadowe<ref group=uwaga name=nazwy>Nazwy „sole zasadowe” i „sole kwaśne” nie wskazują na [[skala pH|odczyn pH]] ich roztworów (może on być odwrotny niżby się tego można było spodziewać na podstawie nazwy), a jedynie na obecność niezobojętnionego kwasowego atomu wodoru lub zasadowej grupy hydroksylowej.</ref>) – zawierające [[grupa hydroksylowa|grupy hydroksylowe]] pochodzące z wyjściowej zasady, zwane solami zasadowymi
* [[wodorosole]] (sole kwasowe{{u|nazwy}}) – zawierające [[proton|kationy wodoru]] pochodzące z wyjściowego kwasu, zwane solami kwaśnymi
* [[sole podwójne]] (mieszane) – tworzące kryształy zbudowane z dwóch soli prostych, np. {{chem2|[[chlorek potasu|KCl]]*[[siarczan magnezu|MgSO4]]*3H2O}}. W przeciwieństwie do soli kompleksowych sole podwójne dysocjują na jony tak jak mieszanina ich składników.
* sole kompleksowe – [[związki kompleksowe]] o charakterze soli, w których metal jest [[atom centralny|atomem centralnym]] i wraz ze swoimi [[Ligand (chemia)|ligandami]] tworzy anion, jak w [[żelazicyjanek potasu|żelazicyjanku potasu]], {{chem2|K3[Fe(CN)6]}}, lub kation, jak w [[chlorek tetraaminamiedzi(II)|chlorku tetraaminamiedzi]], {{chem2|[Cu(NH3)4]Cl2}}<ref name="ET-kompleksy">{{ET-Chemia |wydanie = 1 |hasło = kompleksy |s = 339}}</ref>.

== Właściwości soli ==
[[Plik:Sodium-chloride-3D-ionic.png|thumb|155px|Model sieci krystalicznej [[Chlorek sodu|NaCl]], o budowie jonowej<br /><span style="color:#8F58C0; background:#8F58C0;">__</span> {{chem2|Na+}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<span style="color:#28D028; background:#28D028;">__</span> {{chem2|Cl-}}]]
Sole mają zazwyczaj [[wiązanie jonowe|budowę jonową]] i tworzą często [[Ciało krystaliczne|kryształy]] zawierające ułożone w sposób uporządkowany kationy i aniony, w których nie można wyróżnić pojedynczych cząsteczek soli. Znane są jednak sole o [[wiązanie kowalencyjne|budowie kowalencyjnej]], przykładowo [[chlorek tytanu(IV)]], {{chem2|TiCl4}}<ref name="Daintith" />.

Roztwory wodne soli mocnych kwasów i mocnych zasad mają [[Skala pH|odczyn]] obojętny. Sole mocnych kwasów i słabych zasad mają odczyn kwaśny, zaś sole mocnych zasad i słabych kwasów odczyn zasadowy. Sole słabych kwasów i słabych zasad mogą dawać odczyn zasadowy lub kwaśny w zależności od stałych dysocjacji danego kwasu i zasady.

Ponadto dana sól może występować w formie bezwodnej lub jako [[hydraty]] (wodziany), gdy zawiera cząsteczki wody wbudowane w [[sieć krystaliczna|sieć krystaliczną]]. Znane są też sole, które mają wbudowane inne cząsteczki, na przykład [[amoniakaty]] zawierające [[amoniak]] ({{chem2|NH3}})<ref name="Słownik chemiczny">{{cytuj książkę |tytuł = Mały słownik chemiczny |inni = Jerzy Chodkowski (red.) |wydanie = V |wydawca = [[Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”|Wiedza Powszechna]] |miejsce = Warszawa |data = 1976 |rozdział = amoniakaty |strony = 39, 40}}</ref>.

== Sposoby otrzymywania soli ==
* wodorotlenek + kwas → sól + woda (zwana [[reakcja zobojętniania|reakcją zobojętniania]])
* metal + kwas → sól + wodór(↑) (dla [[metale szlachetne|metali szlachetnych]] i [[metale półszlachetne|półszlachetnych]] reakcja z kwasami zachodzi zwykle według innego mechanizmu)
* tlenek zasadowy + kwas → sól + woda
* tlenek zasadowy + tlenek kwasowy → sól (dotyczy tylko soli [[kwasy tlenowe|kwasów tlenowych]])
* wodorotlenek + tlenek kwasowy → sól + woda
* kwas1<sub>(rozp.)</sub> + sól1<sub>(rozp.)</sub> → sól2(*) + kwas2(*)
* sól1<sub>(rozp.)</sub> + sól2<sub>(rozp.)</sub> → sól3(*) + sól4(*)
* zasada1<sub>(rozp.)</sub> + sól1<sub>(rozp.)</sub> → wodorotlenek + sól2(*)
* metal + niemetal →(T) sól (dotyczy tylko soli [[kwasy beztlenowe|kwasów beztlenowych]])
* metal1 + sól1 → metal2 + sól2
* wodorotlenek amfoteryczny + zasada → sól kompleksowa
* tlenek amfoteryczny + zasada + woda → sól kompleksowa
* zasada + metal + woda → sól kompleksowa + wodór (↑)

Legenda:
: (rozp.) – rozpuszczalny
: (↓) – nierozpuszczalny (osad)
: (↑) – produkt gazowy
: (*) – przynajmniej jeden z reagentów opuszcza środowisko reakcji (↓/↑)
: (T)- zachodzi pod wpływem temperatury

; Przykłady

; [[Siarczek miedzi(II)]]
* [[wodorotlenek miedzi(II)|Cu(OH)<sub>2</sub>]] + [[siarkowodór|H<sub>2</sub>S]] → CuS↓ + 2H<sub>2</sub>O
* [[miedź|Cu]] + [[Siarka|S]] → CuS
* H<sub>2</sub>S + [[chlorek miedzi(II)|CuCl<sub>2</sub>]] → CuS↓ + 2HCl
* Na<sub>2</sub>S + CuCl<sub>2</sub> → CuS↓ + 2NaCl

; [[Fosforan wapnia]]
* 3 [[wapń|Ca]] + 2 [[kwas fosforowy|H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>]] → Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> + 3 H<sub>2</sub>↑
* 3 [[tlenek wapnia|CaO]] + 2 H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> → Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> + 3 H<sub>2</sub>O
* 3 [[wodorotlenek wapnia|Ca(OH)<sub>2</sub>]] + 2H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> → Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>↓ + 6 H<sub>2</sub>O
* 6 CaO + [[dekatlenek tetrafosforu|P<sub>4</sub>O<sub>10</sub>]] → 2 Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>
* 6 Ca(OH)<sub>2</sub> + P<sub>4</sub>O<sub>10</sub> → 2Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub> + 6 H<sub>2</sub>O
* 3 [[chlorek wapnia|CaCl<sub>2</sub>]] + 2 H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> → Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>↓ + 6 HCl
* 3 CaCl<sub>2</sub> + 2 [[Fosforan sodu|Na<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>]] → Ca<sub>3</sub>(PO<sub>4</sub>)<sub>2</sub>↓ + 6 NaCl

== Nazwy potoczne niektórych soli ==
Szereg popularnych związków chemicznych będących solami doczekało się nazw własnych: [[Chloran potasu|sól Bertholleta]], [[Cyjanożelaziany(III)|sól czerwona]], [[sól emska]], [[Siarczan sodu|sól glauberska]], [[Siarczan magnezu|sól gorzka]] (sól angielska), [[Halit|sól kamienna]], [[sól karlsbadzka]], [[sól kuchenna]], [[sól Mohra]], [[sól Reineckego]], [[sól Schlippego]], [[Winian potasu sodu|sól Seignette’a]], [[sól szczawikowa]], [[sól warzona]], [[Żelazocyjanek potasu|sól żółta]], [[Azotan sodu|saletra chilijska]], [[Woda zarobowa|sól Candlota]], [[Azotan potasu|saletra indyjska]].

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Sole| ]]