Tekst źródłowy strony Sanna (dopływ Wisły)

{{Inne znaczenia|rzeki, prawego dopływu Wisły|[[Sanna|inne znaczenia]]}}
{{Rzeka infobox
| nazwa               = Sanna
| zdjęcie             = Sanna.jpg
| opis zdjęcia        = Sanna w pobliżu [[Zaklików|Zaklikowa]].
| kontynent           = Europa
| państwo             = POL
| lokalizacja         = [[Kotlina Sandomierska]], [[Wyżyna Lubelska]]
| rodzaj cieku        = rzeka
| długość             = 51
| spadek              = 
| powierzchnia zlewni = 606
| średni przepływ     = 
| miejsce przepływu   = 
| źródło: miejsce     = [[Wierzchowiska Drugie (powiat janowski)|Wierzchowiska]]
| źródło: wysokość    = 220 m n.p.m.
| źródło: współrzędne = 50°48′00″N 22°26′0″E
| ujście: recypient   = [[Wisła]]
| ujście: miejsce     = [[Opoka Duża]]
| ujście: wysokość    = 135 m n.p.m.
| ujście: współrzędne = 50°52'04″N 21°51'02″E
| mapa                = 
| kod mapy            = PL-LU
| opis mapy           = 
| szlak               =
| commons             = Category:Sanna River
}}
'''Sanna''' – [[rzeka]], prawostronny dopływ [[Wisła|Wisły]] o długości 51,3 km i powierzchni dorzecza 606,8 km² przepływający przez [[województwo lubelskie]] i [[Województwo podkarpackie|podkarpackie]].

== Bieg rzeki ==
Jest to rzeka [[Rzędowość rzeki|II rzędu]], biorąca początek z dwóch zespołów [[Źródła szczelinowe|źródeł szczelinowych]], położonych na wysokości około 225 m n.p.m., w miejscowości [[Wierzchowiska Drugie (powiat janowski)|Wierzchowiska Drugie]] i oddalonych od siebie o 200 m. Obszar ten leży w [[mezoregion]]ie [[Wzniesienia Urzędowskie|Wzniesień Urzędowskich]] znajdujących się w południowo-zachodniej części Wyżyny [[Wyżyna Lubelska|Lubelskiej]]<ref>Kondracki J.: ''Geografia regionalna Polski'', PWN, Warszawa 1998, str. 284.</ref>. Sanna w granicach gminy Modliborzyce płynie konsekwentną doliną, o szerokości od 150 do 500 m, jej długość wynosi tu około 17 km. [[Zlewnia]] tego obszaru zbudowana jest z [[Margiel|margli]] i wapieni przykrytych [[less]]em. Górny bieg Sanny zaliczany jest do najpiękniejszych pod względem krajobrazowym na [[Wyżyna Lubelska|Wyżynie Lubelskiej]]. Na obszarze tym znajduje się duża liczba cieków okresowych<ref>Podział hydrograficzny Polski, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa 1983.</ref>. Wzdłuż górnego i środkowego biegu rzeki funkcjonuje duża liczba stawów hodowlanych. W miejscowości [[Zaklików]], na wysokości ok. 175 m n.p.m. (29 km Sanny) jest utworzony zalew rekreacyjny oraz pochodząca z 1929 roku elektrownia wodna, obecnie znów czynna (2011). W środkowym biegu dolina rzeki poszerza się płynąc północnym krańcem [[Równina Biłgorajska|Równiny Biłgorajskiej]], która jest częścią szerokiej [[Kotlina Sandomierska|Kotliny Sandomierskiej]]. Na tym odcinku Sanna płynie po obszarze pokrytym [[Piasek|piaskami]] i [[glina]]mi pochodzenia polodowcowego. Dopiero tuż przed samym wpadnięciem do Wisły, w okolicach [[Opoka Duża|Opoki Dużej]] zbliża się ponownie do Wzniesień Urzędowskich, które w tym miejscu kończą się stromą krawędzią tuż nad samą rzeką. Tworzy to bardzo malowniczą dolinę dolnego biegu i ujście, będące fragmentem [[Małopolski Przełom Wisły|Małopolskiego Przełomu Wisły]]. Sanna wpada do Wisły na 296 km jej biegu na wysokości 135 m n.p.m., a jej średni spadek wynosi 0,166%.

== Dopływy ==
Ważniejsze, nazwane dopływy:
* [[Lutynka (rzeka)|Lutynka]]
* [[Stanianka]]
* [[Karasiówka (rzeka)|Karasiówka]]
* [[Tuczyn (rzeka)|Tuczyn]]

Ponadto Sannę zasilają inne mniejsze, bezimienne dotychczas dopływy. Na terenie samej [[Modliborzyce (gmina)|gminy Modliborzyce]] znajduje się ich w zasadzie trzy. W [[Wolica Druga|Wolicy Drugiej]], ze źródła położonego na wysokości 218 m n.p.m., bierze początek [[Strumień|strumyk]], który na długości 1,4 km płynie równolegle do prawego zbocza doliny, zanim połączy się z Sanną. W [[Wolica Pierwsza|Wolicy Pierwszej]], na wysokości 217 m n.p.m., rozpoczyna się [[ciek]], którego długość do połączenia się z rzeką wynosi około 2 km. Strumyk wypływa ze źródła usytuowanego pod lewym zboczem doliny. Łączy się z Sanną przy moście na drodze Modliborzyce – Wierzchowiska. Ostatnim dopływem na tym terenie jest niewielki ciek, długości około 0,6 km, biorący początek z zabagnionej dolinki między Modliborzycami a [[Kolonia Zamek|Kolonią Zamek]]. Wpływa on do Sanny przy północnych peryferiach [[Modliborzyce|Modliborzyc]].
[[Plik:Old water mill on Sanna river.jpg|thumb|250px|Pochodzący z lat trzydziestych XX wieku, nieczynny [[młyn wodny]] nad Sanną w [[Łążek (województwo podkarpackie)|Łążku Zaklikowskim]]]]

== Osadnictwo nad Sanną ==
Ważniejsze miejscowości nad Sanną:
* [[Modliborzyce]]
* [[Stojeszyn Pierwszy]] 
* [[Potoczek (powiat janowski)|Potoczek]]
* [[Zaklików]]
* [[Borów (powiat kraśnicki)|Borów]]
* [[Kosin (województwo lubelskie)|Kosin]]
* [[Opoka Duża]]

=== Rozwój osadnictwa wzdłuż rzeki ===
Osadnictwo nad górnym biegiem Sanny i niewielkimi ciekami rozwinęło się już w [[VIII wiek|VIII]] wieku. Najstarsze osady odkryto na terenie [[Wolica Druga|Wolicy Drugiej]] (VIII-IX w.) i [[Pasieka (powiat janowski)|Pasieki]] (VIII-X w.). Od [[IX wiek|IX]] wieku uległo znacznej intensyfikacji, zwłaszcza na terenie Wierzchowisk. W centrum części pierwszej tej wsi odkryto kompleks czterech osad (IX-X w.) oraz jedną osadę w Wierzchowiskach II (IX-X w.). Ze śladami osadniczymi z IX-X w. mamy do czynienia w części I – w okolicach [[Wolica Pierwsza|Wolicy]]. Z tym rejonem osadniczym powiązane są dwie osady na terenie [[Bilsko (województwo lubelskie)|Bilska]] (IX-X w.), w tym jedna wielkohektarowa, oraz trzecia położona w pobliżu [[Andrzejów (powiat janowski)|Andrzejowa]]. W X w. zauważalne jest załamanie się osadnictwa w tym rejonie. Nieliczne ślady z Wierzchowisk I świadczą o jego kontynuacji już w okresie piastowskim (X-XII), chociaż trudno do końca orzec, czy miało ono trwały charakter. Kolejne ślady osadnicze z terenu tej wsi pochodzą dopiero z XIV w. Wówczas rozwinęło się osadnictwo znane już ze źródeł pisanych. Pierwsza wzmianka o Wierzchowiskach pochodzi bowiem z 1418 r. Z okresu [[XI wiek|XI]]-[[XII wiek|XII]] w. mamy do czynienia jeszcze z obozowiskiem na terenie Bilska. Osady wczesnośredniowieczne istniały także w okolicach [[Stojeszyn Pierwszy|Stojeszyna]] (dwie), [[Lute|Lutego]] i Wolicy Kolonii, ale nie ma informacji na temat ich chronologii. Ze śladami osadniczymi z tego okresu mamy do czynienia na terenie [[Dąbie (powiat janowski)|Dąbia]] i Słupia. Można przypuszczać, że niedatowane osady ze Stojeszyna i Lutego rozwijały się już w okresie piastowskim (przed XIII w.). Nazwa Słupie może świadczyć o pełnieniu funkcji strażniczych związanych z [[Kasztelania|kasztelanią]] [[Zawichost|zawichojską]].

Pierwszym miastem lokowanym nad Sanną był Zaklików, założony w 1565 roku. Kolejnym były Modliborzyce, które otrzymały [[prawa miejskie]] w 1642. Obydwa miasta zostały w 1869 roku pozbawione praw w ramach represji po upadku [[Powstanie styczniowe|powstania styczniowego]]. Prawa miejskie zostały przywrócone obydwu miejscowościom 1 stycznia 2014 roku.

[[Plik:Spring snowmelts on Sanna River.jpg|thumb|250px|Sanna w czasie roztopowego przyboru wody (marzec 2006)]]
[[Plik:Old water gate on Sanna River.jpg|thumb|250px|Pozostałości śluzy na Sannie w Łążku Zaklikowskim]]
== Badania związane z rzeką ==
=== Monitoring jakości wody ===
Według badań [[Inspekcja Ochrony Środowiska|WIOŚ]] z roku 2005 Sanna prowadziła wody w III [[Klasy czystości wód w Polsce|klasie czystości]]<ref>WIOŚ Lublin: "Raport o stanie środowiska województwa lubelskiego w 2005 r." [https://web.archive.org/web/20110719105433/http://www.wios.lublin.pl/tiki-custom_home.php Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Lublinie], Biblioteka Monitoringu Środowiska, Lublin 2006.</ref>. Według danych z roku 2009 obszar zlewni Sanny zakwalifikowany został ponownie do III klasy czystości wód (w skali V-stopniowej). Wody górnego biegu Sanny i jej źródła uznano za zagrożone, natomiast odcinek środkowy i dolny (w gminach [[Zaklików (gmina)|Zaklików]] i [[Annopol (gmina)|Annopol]]) uznany został za niezagrożony. Największe dopływy Sanny: Tuczyn i Karasiówkę uznano za potencjalnie zagrożone<ref>WIOŚ Lublin: "Raport o stanie środowiska naturalnego województwa lubelskiego w roku 2009" [https://web.archive.org/web/20110719105433/http://www.wios.lublin.pl/tiki-custom_home.php Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Lublinie].</ref>. Na jakość wody w środkowym i dolnym biegu rzeki ma wpływ oddana do użytku po roku [[2003]] oczyszczalnia ścieków komunalnych w [[Zaklików|Zaklikowie]]. Po jej uruchomieniu zaobserwowano w rzece powrót [[rakowate|raków]].

=== Badania hydrograficzne źródeł ===
Systematyczne obserwacje źródeł Sanny rozpoczęto w 1970 roku. Wówczas założony został [[wodowskaz]], na którym codziennie odczytywane były [[stan wody|stany wody]] w rzece, odzwierciedlające wydajność pierwszych źródeł. Skrajne wielkości wypływającej wody zmieniały się w źródłach górnych od 0,4 l/s do 134 l/s, a w stokach od 75 do 230 l/s. Zmiany wydajności w obu źródłach są synchroniczne, a współczynnik korelacji ma wartość +0,98. O zwiększaniu się wydajności źródeł, jak również stanów wód podziemnych poziomu roztoczańskiego, decyduje zasilanie w dłuższym okresie. Woda z opadów atmosferycznych częściowo przesącza się przez lessy, a częściowo spływa po powierzchni terenu, powodując okresowe, niekiedy bardzo wysokie, wezbrania Sanny. By zasilić zasoby podziemne, wody z opadów muszą pokonać grubą [[Strefa aeracji|strefę aeracji]] (warstwę nienasyconą). Następnie dostają się do szczelinowo-porowego zbiornika wód podziemnych, skąd później mogą wypływać (między innymi w źródłach) z różną intensywnością. Następuje więc swoiste opóźnienie wypływu (względem opadów atmosferycznych), które widać przy analizie szczegółowych danych liczbowych, np. rekordowa wydajność źródeł zarejestrowana w marcu i kwietniu 1975 roku stanowi niewątpliwy efekt wysokiego zasilania w okresie bardzo mokrej jesieni 1974 roku. Pomiary [[Debit źródła|wydajności źródeł]] w Wierzchowiskach wznowiono w 1990 roku, odkąd wykonywane są corocznie w okresie późnej wiosny (najczęściej w maju lub czerwcu).

Obliczenia wykazują duże zasoby wód podziemnych dostępne dla drenażu źródlanego oraz na powolne ich wyczerpywanie. Dzięki temu zmiany wydajności źródeł następują stosunkowo powoli, co jest cechą charakterystyczną dla obszarów występowania szczelinowo-warstwowego zbiornika wody podziemnej, przykrytego strefą aeracji ze stosunkowo grubą pokrywą osadów lessu. Wody źródlane cechują się bardzo wysoką jakością, a pobrane bezpośrednio ze szczelin zwykle odpowiadają normom stawianym wodom do picia. Są to wody bezbarwne, bez zapachu, o dużej przezroczystości i słabo alkalicznym odczynie.

W okresie wieloletnich pomiarów temperatura wody na wypływie praktycznie nie zmieniała się między zimą a latem i utrzymywała się na poziomie 9 [[Skala Celsjusza|°C]]. Analizy chemiczne dokumentują około 500 mg/l rozpuszczonych substancji, z tego na <math>HCO_{3}</math> przypada około 340 mg/l, [[Wapń|Ca]] około 100 mg/l oraz po kilka mg/l [[Chlor|Cl]], [[Tlenek siarki|SO]], [[Magnez|Mg]] i [[Sód|Na]]. [[Twardość wody|Twardość ogólna]] wody wynosi 6,75 mwal/l, a twardość niewęglanowa 0,15 mg/l, która wskazuje na niewielkie zanieczyszczenie wód podziemnych wynikające z działalności gospodarczej.

== Zobacz też ==
* [[Rzeki w Polsce]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* Baranowski Z. Ł.: ''Osadnictwa wczesnośredniowieczne na terenie obecnej Ziemi Janowskiej (VII-XIII w.)'', [[Janowskie Korzenie]] Nr. 12, Janów Lubelski 2009, str. 11-15.
* Liana A. i inni: ''Na pograniczu regionów – Monografia przyrodnicza Gminy Modliborzyce'', Urząd Gminy Modliborzyce, Towarzystwo Fizjograficzne, Warszawa 1997.
* Michalczyk Z.: ''Źródła Roztocza. Monografia hydrologiczna'', [[Wydawnictwo UMCS|Wyd. UMCS]], Lublin 1996, str. 1-200.
* Michalczyk Z.: ''Źródła Sanny w Wierzchowiskach'', "[http://wydawnictwo.up.lublin.pl/annales.htm Annales" UMCS], sec. B, 1983, vol. XXXV/XXXVI, Lublin, str. 175-192.
* Michalczyk Z.: ''Źródła zachodniej części Wyżyny Lubelskiej'', Wyd. UMCS, Lublin 1993, str. 1-199.
* Pietraszewski D., Marszałek L., Zięba G., Przybylski M., Zieliński P.: ''Ichtiofauna systemu rzeki sanny'', Roczniki naukowe PZW 2008, tom 21, str. 129-146.

== Linki zewnętrzne ==
* {{SgKP|X|295|Sanna}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Dorzecze Sanny| ]]
[[Kategoria:Zaklików (gmina)]]
[[Kategoria:Rzeki w Polsce]]
[[Kategoria:Modliborzyce (gmina)]]
[[Kategoria:Annopol (gmina)]]