Tekst źródłowy strony Sławojka

{{integracja|wychodek}}
[[Plik:Outhouse cm01.jpg|thumb|Współczesne sławojki w [[Studenckie bazy namiotowe|studenckiej bazie namiotowej]], [[Beskid Niski]]]]
'''Sławojka''' (także: [[wychodek]], ustęp zewnętrzny<ref name="kanal">{{Cytuj |autor = J. Wierzbicki, A. Szpindor |tytuł = Zaopatrzenie w wodę i kanalizacja osiedli wiejskich. |data = 1978 |miejsce = Warszawa |wydawca = Arkady |s = 452–455}}</ref>, wygódka, wybudka, [[latryna]]) – rodzaj [[ubikacja|ubikacji]]; niewielka, zamykana od wewnątrz budka, zazwyczaj wolnostojąca, z umieszczoną wewnątrz poziomą deską z otworem (pełniącą funkcję [[Muszla klozetowa|sedesu]]) nad suchym dołem, do którego wpadają fekalia. Wyposażeniem wychodka był hak lub ostro zakończony gwóźdź służący do wieszania pociętych kartek gazet lub czasopism, zastępujących [[papier toaletowy]].

Ten rodzaj ubikacji spotykany jest w [[Polska|Polsce]] w uboższych wsiach, a niekiedy w miastach, niedysponujących [[kanalizacja|kanalizacją]] sanitarną ani ogólnospławną, jak również wszędzie tam, gdzie instalowanie rozwiązań bardziej technologicznie zaawansowanych nie ma ekonomicznego uzasadnienia{{r|kanal}}.

== Zdobienie ==
Częstym motywem zdobniczym tego typu obiektów jest otwór w kształcie serca lub koła wycięty w drzwiach wejściowych lub w ściance ponad nimi. Pełni on funkcje nie tylko informacyjne, ale także [[wentylacja|wentylacyjne]]. Zapewnia też pewne minimum światła wewnątrz przy zamkniętych drzwiach.

== Nazwa ==
Polska nazwa tej konstrukcji przyjęła się w [[II Rzeczpospolita|dwudziestoleciu międzywojennym]] od imienia premiera [[Felicjan Sławoj Składkowski|Felicjana Sławoja Składkowskiego]], który był inicjatorem akcji poprawy zdrowotności i świadomości [[higiena|higienicznej]] polskiego [[chłopi|chłopstwa]]. W 1928 roku rozporządzenie Prezydenta RP o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli (Dz.U.R.P. 1928, Nr 23, poz. 202)<ref>[https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU19280230202/O/D19280202.pdf Dz.U. 1928 nr 23, poz. 202], s. 385: Tytuł I, Rozdział 12, Ustępy, Art. 251-257 oraz s. 389-390: Tytuł II, Rozdział 10, Ustępy, gnojowniki i odprowadzanie nieczystości, Art. 313-316.</ref> nakazywało budowę zabudowanych ustępów na każdej zabudowanej działce. Do powstania nazwy przyczyniły się kontrole sanitarne ustępów, dokonywane podczas licznych podróży Składkowskiego po kraju, co było obiektem kpin i licznych anegdot<ref>{{Cytuj stronę |url = http://wyborcza.pl/alehistoria/1,139245,16278532.html |tytuł = Wychodek premiera Sławoja |nazwisko = Leszczyński |imię = Adam |data = 2014-07-07 |opublikowany = Wyborcza |data dostępu = 2014-12-28}}</ref>.

Czasem nazwy ''sławojka'' używa się także w formie rozszerzonej do oznaczenia jakiejkolwiek ubikacji lub innego ''ustronnego miejsca'', zwłaszcza w odpowiedzi na pytanie, gdzie znajduje się/poszła dana osoba („wyszedł poszukać/do sławojki” znaczy „wyszedł za potrzebą”).

== Wymogi sanitarne ==
Szczegółowo warunki zakładania i obsługi ustępów zewnętrznych zostały opisane w Rozporządzeniu ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 grudnia 1959<ref>{{Cytuj |tytuł = Rozporządzenie Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 9 grudnia 1959 r. w sprawie warunków, jakim powinny odpowiadać urządzenia do gromadzenia, usuwania i unieszkodliwiania nieczystości, oraz sposobu korzystania z tych urządzeń. |data = |url = https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19600010002}}</ref>.

Wymagane jest aby dół kloaczny był szczelny i przystosowany do usuwania fekaliów przez wywożenie lub wypompowywanie. Ustęp sytuuje się w odległości co najmniej 15&nbsp;m od studni, 7,5&nbsp;m od drogi, 10&nbsp;m od okien i drzwi domu mieszkalnego. Pomieszczenie ustępu należy codziennie myć wodą z detergentem, okna zabezpiecza się siatką. Ustęp opróżnia się co najmniej 2-3 razy w roku{{r|kanal}}. Wyliczenie pojemności dołu kloacznego ''V'':

<math>V=\frac{1,3 aM}{n}</math>

''a'' – ilość nieczystości jednego mieszkańca (rocznie) w m³ (przeciętnie 0,5&nbsp;m³ u dorosłego, 0,3&nbsp;m³ u dziecka),

''M'' – liczba mieszkańców,

''n'' – liczba opróżnień dołu w ciągu roku,

1,3 – współczynnik zwiększający pojemność o 30% w przypadku opóźnionego wywożenia nieczystości.

== Rodzaje ustępów ==
* ustęp przenośny – budowany podczas prac w terenie. W postaci budki ustępowej ustawionej nad dołem o wymiarach 0,75 × 0,75&nbsp;m i głębokości 1,2&nbsp;m. Po wypełnieniu do połowy dół ustępowy zasypuje się ziemią, a budkę przenosi w nowe miejsce{{r|kanal}}.
* ustęp skrzynkowy – wyposażony w szczelną skrzynię na [[płoza]]ch służącą jako zbiornik na [[fekalia]]{{r|kanal}}.
* ustęp torfowy – wyposażony w urządzenie do automatycznego zasypywania fekaliów [[Torf|proszkiem torfowym]]{{r|kanal}}.
* ustęp zwykły – z dwiema komorami betonowymi użytkowanymi na przemian. Po zapełnieniu jednej komory, zostaje ona zasypana ziemią, aby po kilku miesiącach zużytkować jako [[Nawóz organiczny|nawóz]]{{r|kanal}}.
* ustęp z urządzeniem do odkażania odchodów – wyposażony w szczelną skrzynię wypełnioną 20% [[Mleko wapienne|mlekiem wapiennym]] z otworem, przez który raz na dobę spuszcza się wydaliny do dołu kloacznego. Zalecany dla nieskanalizowanych [[Szpital zakaźny|szpitali zakaźnych]] i w przypadku rozprzestrzeniania się [[zakażenie|chorób zakaźnych]]{{r|kanal}}.
* tymczasowy ustęp polowy – w postaci rowu o głębokości 0,6&nbsp;m, szerokości 0,3&nbsp;m i długości 1&nbsp;m<ref>Dla 30 ludzi.</ref> po wypełnieni rowu w 3/4 pojemności zasypuje się go i kopie nowy{{r|kanal}}.

== Nietypowe sławojki ==
[[Plik:Outhouse in the mountains.jpg|thumb|Sławojka na stoku (2250 m [[n.p.m.]]) [[Rysy|Rysów]], ok. 90&nbsp;m od [[schronisko turystyczne|schroniska]] „[[Schronisko pod Rysami|Chata pod Rysami]]” ([[Słowacja]]); z punktu w którym znajduje się sławojka roztacza się widok na [[Tatry]] i [[dolina Mięguszowiecka|Dolinę Mięguszowiecką]]]]
[[Plik:Regetow outhouse01.jpg|thumb|Sławojka w [[styl zakopiański|„stylu zakopiańskim”]]; na pierwszym planie znak wskazujący, że sławojka jest zajęta (do sławojki z prawej, do prysznica z lewej) w studenckiej bazie namiotowej w [[Regietów|Regetowie]]]]
Większość sławojek jest podobna w kształcie i budowana jest w podobnym miejscu (zwykle w pewnej odległości od zabudowań mieszkalnych). Czasami jednak sławojki mogą przybierać dość dziwny, nietypowy lub nawet szokujący wygląd i być umieszczane w osobliwych i niecodziennych miejscach, nierzadko nie mając przy tym odniesienia do akcji higienicznej premiera F. Sławoja Składkowskiego na polskiej wsi.

== Sławojka w kulturze popularnej ==
Sławojka jest tematem wielu żartów słownych, rysunkowych i filmowych.

Przykładem jest polska komedia ''[[Nic śmiesznego]]'' z [[Cezary Pazura|Cezarym Pazurą]] w roli głównej. W jednej ze scen filmu współpracownik głównego bohatera ma problemy żołądkowe. Jego kolega podejrzewa, że są one na tle nerwowym i silny bodziec psychiczny powinien mu pomóc. Podkładają więc petardę do sławojki.

W ''[[Złoto dezerterów|Złocie dezerterów]]'' [[Janusz Majewski|Majewskiego]] (1998) do sławojki strzela czołgowa armata. Scena ta nawiązuje do znanych z dwóch innych filmów: ''Złoto dla zuchwałych'' [[Brian G. Hutton|Huttona]] (1970) i ''Przesłuchanie'' [[Ryszard Bugajski|Bugajskiego]] (1982).

Sławojka w prowincjonalnym [[Polski dwór szlachecki|dworze]] szlacheckim pojawia się również we wspomnieniach [[Melchior Wańkowicz|Melchiora Wańkowicza]] ''Tędy i owędy''. Według autora wybierając się wieczorem w to ustronne miejsce należało być uzbrojonym w pogrzebacz (dla obrony przed psami), parasol (na wypadek deszczu), plan posiadłości i latarnię.

== Zobacz też ==
{{commons|Outhouse}}
{{Wikicytaty|dopełniacz=o sławojkach}}
{{wikisłownik|sławojka}}
{{ISG|Wygódka|Wygódka}}
* [[bidet]]
* [[latryna]]
* [[muszla klozetowa]]
* [[pisuar]]
* [[szalet]]
* [[ubikacja]]
* [[ubikacja kucana]]
* [[ubikacja publiczna]]
* [[serce (symbol)]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.muzeumrolnictwa.pl/images/galerie/budownictwa_wiejskiego/pages/011_jpg.htm Zabytkowa „sławojka”] – przykład architektury drewnianej znajdujący się w [[Skansen]]ie [[Mazowsze|Mazowiecko]]-[[Podlasie|Podlaskim]] (Skansen Budownictwa Wiejskiego w Muzeum Rolnictwa w [[Ciechanowiec|Ciechanowcu]])
* [http://www.miejscowa.pl/20060823701/Wydarzenia/Nieporet/_SLAWOJKA_RODEM_Z_BIALOBRZEGOW_.html Sławojka rodem z Białobrzegów? Historia z przymrużeniem oka i… lekkim zapaszkiem] – artykuł opisujący życie Felicjana Sławoja Składkowskiego, jego zainteresowanie [[higiena|higieną]] i sprawami sanitarnymi

[[Kategoria:Ubikacje]]
[[Kategoria:Obiekty budowlane]]