Tekst źródłowy strony Ryś euroazjatycki

{{Inne znaczenia|zwierzęcia|[[Ryś (ujednoznacznienie)|inne znaczenia tego słowa]]}}
{{Zwierzę infobox
 |nazwa zwyczajowa       = Ryś euroazjatycki
 |nazwa łacińska         = ''Lynx lynx''
 |TSN                    = 180584
 |zoolog                 = ([[Karol Linneusz|Linnaeus]], 1758)
 |okres istnienia        = 
 |grafika                = Wroclaw zoo 22 rys.jpg
 |opis grafiki           = 
 |alt grafiki            = 
 |typ                    = [[strunowce]]
 |podtyp                 = [[kręgowce]]
 |gromada                = [[ssaki]]
 |podgromada             = [[żyworodne]]
 |infragromada           = [[łożyskowce]]
 |rząd                   = [[drapieżne]]
 |podrząd                = [[kotokształtne]]
 |rodzina                = [[kotowate]]
 |podrodzina             = [[koty]]
 |rodzaj                 = [[ryś]]
 |gatunek                = ryś euroazjatycki
 |synonimy               = * ''Felis lynx'' {{small|Linnaeus, 1758}}{{r|Linnaeus}}
* ''Felis Lynx vulgaris'' {{small|[[Robert Kerr (1757–1813)|Kerr]], 1792}}{{r|Kerr}}
* ''Felis Lynx vulgaris albus'' {{small|Kerr, 1792}}{{r|Kerr}}
* ''Felis Lynx vulgaris melinus'' {{small|Kerr, 1792}}{{r|Kerr}}
* ''Felis borealis'' {{small|[[Carl Peter Thunberg|Thunberg]], 1798}}{{r|Thunberg1798}}
* ''Felis kattlo'' {{small|[[Franz von Paula Schrank|Schrank]], 1798}}{{r|Schrank}}
* ''Felis lyncula'' {{small|[[Sven Nilsson (zoolog)|Nilsson]], 1820}}{{r|Nilsson1820}}
* ''Felis cervaria'' {{small|[[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1824}}{{r|Temminck}}
* ''Felis lupulinus'' {{small|Thunberg, 1825}}{{odn|Thunberg|1825|s=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/11399211 189]}}
* ''Felis vulpinus'' {{small|Thunberg, 1825}}{{odn|Thunberg|1825|s=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/11399214 192]}}
* ''Felis virgata'' {{small|Nilsson, 1829}}{{r|Nilsson1829}}
* ''Felis isabellina'' {{small|[[Edward Blyth|Blyth]], 1847}}{{r|Blyth}}
* ''Lyncus tibetanus'' {{small|[[John Edward Gray|J.E. Gray]], 1863}}{{r|Gray}}
* ''Felis lynx wardi'' {{small|[[Richard Lydekker|Lydekker]], 1904}}{{r|Lydekker}}
* ''Lynchus isabellinus kamensis'' {{small|Satunin, 1904}}{{r|Satunin1904}}
* ''Lynx pardina orientalis'' {{small|Satunin, 1905}}{{r|Satunin1905}}
* ''Lynx dinniki'' {{small|Satunin, 1915}}{{r|Satunin1915}}
* ''Felix lynx baicalensis'' {{small|[[Benedykt Dybowski|Dybowski]], 1922}}{{r|Dybowski}}
* ''Lynx lynx orientalis guttatus'' {{small|Smirnov, 1922}}
* ''Lynx lynx wrangeli'' {{small|Ognev, 1928}}{{r|Ognev}}
* ''Lyx lyx balcanicus'' {{small|Bureš, 1941}}{{r|Bureš}}
* ''Lynx lynx kozlovi'' {{small|Fetisov, 1950}}{{r|Fetisov}}
* ''Lynx lynx neglectus'' {{small|Stroganov, 1962}}{{r|Stroganov}}
* ''Lynx lynx orientalis carpathicus'' {{small|Kratochvíl & Štollmann, 1963}}{{r|Štollmann}}
* ''Felis'' (''Lynx'') ''lynx stroganovi'' {{small|Heptner, 1969}}{{r|Heptner}}
 |ranga podtaksonu       = [[Podgatunek|Podgatunki]]{{r|Burgin&inni}}
 |podtaksony             = * ''L. l. lynx'' {{small|(Linnaeus, 1758)}}
* ''L. l. balcanicus'' {{small|(Bureś, 1941)}}
* ''L. l. carpathicus'' {{small|Kratochvil & Stollman, 1963}}
* ''L. l. dinniki'' {{small|Satunin, 1915}}
* ''L. l. isabellinus'' {{small|(Blyth, 1847)}}
* ''L. l. wrangeli'' {{small|Ognev, 1928}}
 |status IUCN            = LC
 |IUCN id                = 12519
 |mapa występowania      = Eurasian Lynx area.png
 |opis mapy występowania = 
 |wikispecies            = Lynx lynx
 |commons                = Category:Lynx lynx
 |wikisłownik            = ryś euroazjatycki
}}
'''Ryś euroazjatycki'''{{r|miiz}}, ryś{{u|a}}{{r|msz}} (''Lynx lynx'') – [[gatunek (biologia)|gatunek]] lądowego [[ssaki|ssaka]] [[drapieżne]]go z [[rodzina (biologia)|podrodziny]] [[koty|kotów]] (Felinae) w obrębie [[rodzina (biologia)|rodziny]] [[kotowate|kotowatych]] (Felidae), największy z [[ryś|rysi]]. Występuje w Europie i Azji. Poza [[kot domowy|kotem domowym]], ryś i [[Żbik europejski|żbik]] są jedynymi występującymi w Polsce przedstawicielami kotowatych. Ryś jest też jednym z największych drapieżników Europy. Został opisany naukowo przez [[Karol Linneusz|Karola Linneusza]] w 1758 roku pod nazwą ''Felis lynx''. W Polsce jest gatunkiem rzadkim i chronionym. Badaniem [[populacja (biologia)|populacji]] rysia w Polsce zajmuje się Zakład Ekologii [[Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego|Wydziału Biologii]] [[Uniwersytet Warszawski|Uniwersytetu Warszawskiego]] i [[Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk]] w Białowieży.

== Systematyka ==
Ryś został po raz pierwszy opisany dla [[nauka|nauki]] przez szwedzkiego przyrodnika i lekarza Carla von Linné ([[Karol Linneusz|Karola Linneusza]]) w X edycji jego wielotomowego dzieła pt. ''[[Systema Naturae]]'', w [[1758]] r. Została mu wówczas nadana nazwa „''Felis lynx''”<ref name="Linnaeus">{{cytuj książkę| autor = C. Linnaeus| tytuł = Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/726938|rok = 1758|wydawca = Impensis Direct. Laurentii Salvii|miejsce = [[Sztokholm|Holmiae]]|wydanie = 10|tom = 1|strony = 43|język = la}}</ref>. W [[1792]] r. szkocki zoolog [[Robert Kerr (1757–1813)|Robert Kerr]] przeniósł rysia, wraz z [[ryś rudy|rysiem rudym]] do odrębnego rodzaju ''[[Ryś|Lynx]]''. Od tego czasu trwa spór o to, czy ''Lynx'' powinien być uznawany za [[rodzaj (biologia)|rodzaj]], czy podrodzaj w obrębie ''[[Kot (rodzaj ssaka)|Felis]]''<ref>{{cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20080625071503/http://uwadmnweb.uwyo.edu/wyndd/Species+Assessments/Canada+Lynx+-+Final+%28Sep+2004%29.pdf |tytuł= Species Assessment for Canada Lynx (Lynx Canadensis) in Wyoming |autor=Carron Meaney; Gary P. Beauvais |rok=2004 |miesiąc=September |opublikowany= [[Departament Zasobów Wewnętrznych Stanów Zjednoczonych|United States Department of the Interior]], Bureau of Land Management |data dostępu=2007-06-25}}</ref>. Obecnie jednak uznaje się go za rodzaj, a w obrębie rysia eurozjatyckiego wyróżnia się 6 [[podgatunek|podgatunków]]{{r|Burgin&inni}}. Na podstawie analiz [[Mitochondrialny DNA|mtDNA]] i [[Sekwencje mikrosatelitarne|sekwencji mikrosatelitarnych]] zidentyfikowano trzy główne klady ''L. lynx'' (zachodni, wschodni i południowy), które nie wydają się odpowiadać tradycyjnie uznanym podgatunkom; potrzebne są dalsze badania{{r|Kitchener&inni|Burgin&inni}}. Według niektórych starszych systemów do rysia euroazjatyckiego zaliczano też [[ryś kanadyjski|rysia kanadyjskiego]] i [[ryś iberyjski|iberyjskiego]]. Dokładniejsze badania pozwoliły na wydzielenie tych taksonów jako osobnych gatunków.

Za ostatniego wspólnego przodka wszystkich współczesnych przedstawicieli rodzaju ''[[Ryś|Lynx]]'' uważa się kotowatego z gatunku ''[[Lynx issiodorensis]]''. Żył on ok. 5 mln lat temu (w [[miocen]]ie) w [[Azja|Azji]] i od współczesnego rysia euroazjatyckiego różnił się tylko niektórymi szczegółami w budowie ciała. Obecnie do ''Lynx'' zalicza się łącznie 4 gatunki kotowatych, choć [[ryś iberyjski|iberyjski]] był niegdyś uważany za podgatunek rysia euroazjatyckiego<ref>Rosa Garcia-Perea: ''[https://archive.is/20120714155610/http://lynx.uio.no/lynx/nancy/news/cn27_01.htm Phylogeny and Conservation of Iberian Lynxes]'', w CAT NEWS, no 27, jesień 1997.</ref>. Faktem jest jednak, że ryś kanadyjski i [[ryś rudy|rudy]] pochodzą od rysia euroazjatyckiego, z tym, że ten drugi wcześniej oddzielił się od linii rozwojowej<ref>{{cytuj książkę |autor = Zielinski, William J; Kuceradate, Thomas E |tytuł = American Marten, Fisher, Lynx, and Wolverine: Survey Methods for Their Detection |data = 1998 |wydawca = DIANE Publishing |isbn = 0-7881-3628-3 |strony = 77–78}}</ref>.

'''Kladogram rodzaju ''Lynx'' z zaznaczoną pozycją rysia euroazjatyckiego'''{{r|jh95|obrien|sn192}}

{{Klad
 |1 = ''Lynx''
 |1.1.1.1 = ''[[ryś iberyjski|L. pardinus]]''
 |1.1.1.2 = '''''L. lynx'''''
 |1.1.2 = ''[[ryś kanadyjski|L. canadensis]]''
 |1.2 = <span style="color:white">unnamed</span>
 |1.2.1 = ''[[ryś rudy|L. rufus]]''
}}

=== Etymologia ===
* ''Lynx'': {{gr.|λυγξ}} ''lynx'', λυγκος ''lynkos'' „ryś”{{r|Palmer}}.
* ''balcanicus'': Bałkany, południowo-wschodnia Europa<ref>{{The Key to Scientific Names|nazwa=balcanicus|data dostępu=2022-04-05}}</ref>.
* ''carpathicus'': Karpaty, środkowa i wschodnia Europa<ref>{{The Key to Scientific Names|nazwa=carpathicus|data dostępu=2022-04-05}}</ref>.
* ''dinniki'': Nikołaj Jakowlewicz Dinnik (1847-1917), rosyjski naukowiec, badacz przyrody Kaukazu, geograf{{r|Nijhof}}.
* ''isabellinus'': nowołac. ''isabellinus'' „koloru izabelowego, szarawo-żółty”, od {{W języku|fr|Isabelle}} „Izabela”, od {{W języku|es|Isabella}} „Izabela”<ref>{{The Key to Scientific Names|nazwa=isabellinus|data dostępu=2022-04-05}}</ref>.
* ''wrangeli'': adm. Ferdinand Petrowicz Freiherr von Wrangel (1796–1870), Niemiec bałtycki, służący w rosyjskiej marynarce, podróżnik po Syberii, gubernator rosyjskiej Alaski w latach 1830–1835, minister marynarki w latach 1855–1857{{r|Nijhof}}<ref>{{The Key to Scientific Names|nazwa=wrangeli|data dostępu=2022-04-05}}</ref>.

== Występowanie ==
Pierwotnie zasięg rysia obejmował obszar od [[Pireneje|Pirenejów]] po [[Kamczatka|Kamczatkę]], od [[Półwysep Bałkański|Bałkanów]] po [[Skandynawia|Skandynawię]] i od [[Turcja|Turcji]] po [[Kaszmir (region)|Kaszmir]] i [[Tybet (region)|Tybet]]. Obecny naturalny [[zasięg (biogeografia)|zasięg]] tego gatunku nie obejmuje krajów [[Europa Zachodnia|Europy Zachodniej]]<ref>C.Kempf:''Historia Ludzi''.</ref>. Od lat siedemdziesiątych zasięg ponownie zaczął się rozszerzać dzięki [[reintrodukcja|reintrodukcji]] na obszarach [[Szwajcaria|Szwajcarii]], [[Austria|Austrii]], [[Czechy|Czech]], [[Francja|Francji]] i [[Słowenia|Słowenii]]. W Skandynawii obserwuje się rozprzestrzenianie tego gatunku poza [[koło podbiegunowe]].

Status rysia euroazjatyckiego jest różny w zależności od obszaru. Największa populacja (90% wszystkich rysi) żyje w lasach Syberii{{fakt|data=2015-10}}. Znaczące populacje występują także w [[Skandynawia|Skandynawii]] i [[Finlandia|Finlandii]] (łącznie ok. 4230 – 4910 rysi) i [[Karpaty|Karpatach]] (ok. 2300 – 2400 rysi)<ref name=chapron>{{cytuj | autor = Guillaume Chapron, Petra Kaczensky, John D. C. Linnell, Manuela von Arx, Djuro Huber, Henrik Andrén, José Vicente López-Bao, Michal Adamec, Francisco Álvares, Ole Anders, Linas Balčiauskas, Vaidas Balys, Péter Bedő, Ferdinand Bego, Juan Carlos Blanco, Urs Breitenmoser, Henrik Brøseth, Luděk Bufka, Raimonda Bunikyte, Paolo Ciucci, Alexander Dutsov, Thomas Engleder, Christian Fuxjäger, Claudio Groff, Katja Holmala, Bledi Hoxha, Yorgos Iliopoulos, Ovidiu Ionescu, Jasna Jeremić, Klemen Jerina, Gesa Kluth, Felix Knauer, Ilpo Kojola, Ivan Kos, Miha Krofel, Jakub Kubala, Saša Kunovac, Josip Kusak, Miroslav Kutal, Olof Liberg, Aleksandra Majić, Peep Männil, Ralph Manz, Eric Marboutin, Francesca Marucco, Dime Melovski, Kujtim Mersini, Yorgos Mertzanis, Robert W. Mysłajek, Sabina Nowak, John Odden, Janis Ozolins, Guillermo Palomero, Milan Paunović, Jens Persson, Hubert Potočnik, Pierre-Yves Quenette, Georg Rauer, Ilka Reinhardt, Robin Rigg, Andreas Ryser, Valeria Salvatori, Tomaž Skrbinšek, Aleksandar Stojanov, Jon E. Swenson, László Szemethy, Aleksandër Trajçe, Elena Tsingarska-Sedefcheva, Martin Váňa, Rauno Veeroja, Petter Wabakken, Manfred Wölfl, Sybille Wölfl, Fridolin Zimmermann, Diana Zlatanova, Luigi Boitani | tytuł = Recovery of large carnivores in Europe’s modern human-dominated landscapes | czasopismo = Science | data = 2014 | wolumin = 346 | numer = 6216 | s = 1517–1519 | doi = 10.1126/science.1257553 | język = en | dostęp = z}}</ref>. Szczątkowa populacja (ok. 50 osobników) żyje na [[Półwysep Bałkański|Półwyspie Bałkańskim]]. We [[Francja|Francji]], [[Niemcy|Niemczech]] i [[Szwajcaria|Szwajcarii]] rysie zostały wytępione już w [[XIX wiek|XIX]] w. i w pierwszej połowie [[XX wiek]]u. Zostały na tych obszarach reintrodukowane w drugiej połowie XX wieku<ref>R.Kalb:''Niedźwiedź, ryś i wilk. Prześladowania i powrót''; Granz 2007.</ref>. Poza tym rysie można spotkać także w [[Azja Środkowa|Azji Środkowej]] i lasach wschodniej [[Europa|Europy]].

W Europie kontynentalnej według danych z lat 2010–2012 (z wyłączeniem Rosji, Białorusi i Ukrainy) żyło 9 tys. rysi<ref name=chapron /> (nie licząc odrębnego gatunku – rysi iberyjskich). Stałą obecność stwierdzono w 23 krajach; areał stałego zasięgu wynosił 813 400&nbsp;km²<ref name=chapron />. Dla okresu 1950-1970 szacuje się areał zasięgu na 366 000&nbsp;km²<ref name=chapron />.

Zasięg występowania według podgatunków{{r|Burgin&inni}}:
* ''L. lynx lynx'' – [[Skandynawia]], [[Finlandia]], [[kraje bałtyckie]], [[Białoruś]] i [[Rosja]] na zachód od [[Jenisej|Jeniseju]].
* ''L. lynx balcanicus'' – [[Półwysep Bałkański]] i być może [[Grecja]].
* ''L. lynx carpathicus'' – środkowa i wschodnia [[Europa]] od [[Karpaty|Karpat]] na południe do [[Bułgaria|Bułgarii]].
* ''L. lynx dinniki'' – [[Kaukaz (łańcuch górski)|Kaukaz]] na południe do [[Turcja|Turcji]] i północnego [[Iran]]u.
* ''L. lynx isabellinus'' – góry środkowej [[Azja|Azji]] od [[Kazachstan]]u do [[Himalaje|Himalajów]] i [[Wyżyna Tybetańska|Wyżyny Tybetańskiej]].
* ''L. lynx wrangeli'' – [[Syberia]] na wschód od Jenisej i północna [[Chińska Republika Ludowa]].

=== Występowanie na terenie Polski ===
[[Plik:Lynx lynx poing.jpg|mały|Ryś euroazjatycki ]]
Na terenie Polski według stanu na 31.12.2010 roku żyło 285 rysi{{r|mrs}}. Należą one do dwóch populacji. Populacja ''nizinna'' (podgatunek nominatywny) występuje w Polsce północno-wschodniej: Kotlina Biebrzańska oraz puszcze [[Puszcza Białowieska|Białowieska]] (ok. 20 osobników), [[Puszcza Augustowska|Augustowska]] (ok. 20 osobników), [[Puszcza Knyszyńska|Knyszyńska]] (ok. 20 osobników) i [[Puszcza Borecka|Borecka]] (ok. 5 osobników)<ref name = "CMPR">C.Ćwikowski, M.Moszczyńska, K.Pabis, J.Romanowski: ''Encyklopedia Przyrody. Tom VI''; {{ISBN|978-83-248-3046-6}}; s.  15.</ref>. Populacje występujące na północnym wschodzie Polski są obecnie zasilane przez osobniki przybywające z [[Białoruś|Białorusi]], gdyż liczba rysi wzrosła tam z ok. 220 osobników w roku 2000 do ok. 850 osobników rejestrowanych po roku 2010<ref name = "MS">Marek Stajszczyk: ''Ryś - największy europejski dziki kot'' [w:] "[[Przyroda Polska]]" nr 971, kwiecień 2019, s. 12-14</ref>. Populacja ''karpacka'' (podgatunek ''L. lynx carpathica'') istnieje we [[Karpaty Wschodnie|Wschodnich]] i [[Karpaty Zachodnie|Zachodnich Karpatach]] (ok. 100 osobników) oraz na [[Pogórze Karpackie|Pogórzu Karpackim]] (ok. 10 osobników). Ona z kolei zasilana jest prawdopodobnie przez rysie ze [[Słowacja|Słowacji]], których na początku drugiej dekady XX w. żyło tam co najmniej 250-300<ref name = "MS"/>.

Od lat 80. XX w. ryś nielicznie spotykany jest na [[Roztocze (kraina)|Roztoczu]], w [[Puszcza Solska|Puszczy Solskiej]] i na [[Polesie Zachodnie|Polesiu Lubelskim]]<ref name = "CMPR"/>. Reintrodukowana na początku lat 90. XX wieku populacja podgatunku nominatywnego żyje w [[Puszcza Kampinoska|Puszczy Kampinoskiej]]. Część osobników z tej populacji zasiedliła lasy [[Gostynińsko-Włocławski Park Krajobrazowy|Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego]]<ref>{{Cytuj stronę | url = http://wypoczynet.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=169:parki-krajobrazowe-wojewodztwa-kujawsko-pomorskiego&catid=11:parki-narodowe-i-krajobrazowe&Itemid=31 | tytuł = Parki Krajobrazowe Województwa Kujawsko-Pomorskiego | opublikowany = wypoczynet.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20131019024045/http://wypoczynet.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=169:parki-krajobrazowe-wojewodztwa-kujawsko-pomorskiego&catid=11:parki-narodowe-i-krajobrazowe&Itemid=31 | zarchiwizowano = 2013-10-19}}.</ref>. Ponadto od [[2007]] roku trwają próby osiedlenia pochodzących z [[Estonia|Estonii]] rysi w [[Puszcza Piska|Puszczy Piskiej]]. Trwają również starania nad odtworzeniem populacji rysia w [[Puszcza Napiwodzko-Ramucka|Puszczy Napiwodzko-Ramuckiej]]<ref name = "MS"/>. Od przełomu 2009 i 2010 rysie są obserwowane także przy polskiej granicy w czeskim [[Karkonoski Park Narodowy (Czechy)|Karkonoskim Parku Narodowym]]. Prawdopodobnie przedostały się one tam z obszaru [[Szumawa|Szumawy]], gdzie zostały reintrodukowane<ref>[http://nauka.wiara.pl/doc/1002985.Rysie-powrocily-po-200-latach Rysie powróciły – po 200 latach].</ref>. Widywane są również w innych częściach Sudetów: w [[Karkonosze|Karkonoszach]]<ref name="karkonosze48">{{Cytuj stronę |url = http://karkonosze48.pl/rys-wrocil-w-karkonosze/ |tytuł = Ryś wrócił w Karkonosze! |autor = Michał Żuczkowski, Waldemar Kurczyński |data = 2012-01-19 |data dostępu = 2014-09-12 |archiwum = https://web.archive.org/web/20140912204328/http://karkonosze48.pl/rys-wrocil-w-karkonosze/ |zarchiwizowano = 2014-09-12}}</ref>, w [[Góry Izerskie|Górach Izerskich]]<ref>[http://www.naszesudety.pl/rysie-w-karkonoszach.html Rysie w Karkonoszach]</ref> oraz w [[Góry Stołowe|Górach Stołowych]]<ref name = "MS"/>. Pojedynczych lub kilkukrotnych obserwacji dokonano również w [[Bory Tucholskie|Borach Tucholskich]], [[Słowiński Park Narodowy|Słowińskim Parku Narodowym]] i [[Puszcza Notecka|Puszczy Noteckiej]]<ref name="nowaketal">{{Cytuj pismo |autor = Sabina Nowak, Adam Kasprzak, Robert W. Mysłajek, Patrycja Tomczak |tytuł = Stwierdzenia rysia Lynx lynx w Puszczy Noteckiej |url = http://www.kp.org.pl/pp/pdf2/PP_XXIV__N_Nowak.pdf |czasopismo = Przegląd Przyrodniczy |wydawca = Klub Przyrodników |wydanie = 4 |wolumin = XXIV |strony = 84–88 |data = 2013}}</ref>. Od 2019 roku rozpoczęto reintrodukcję rysiów w ramach projektu „Powrót rysia do północno-zachodniej Polski”<ref>{{Cytuj |tytuł = Czy rysie żyją w zachodniopomorskich lasach? |data dostępu = 2020-05-20 |opublikowany = Przyra.pl |url = https://www.przyra.pl/2019/03/czy-rysie-zyja-w-zachodniopomorskich.html}}</ref>. Do sierpnia 2019 wypuszczono na wolność 18<ref>{{Cytuj |tytuł = Rysie |data dostępu = 2020-05-20 |opublikowany = www.rysie.org |url = http://www.rysie.org/news/article/krotkie-podsumowanie-dotychczasowych-postepow}}</ref>, a do sierpnia 2023 ponad 70 osobników - w samym tylko 2022 urodziło się w tym rejonie co najmniej 44 rysich kociąt<ref>{{Cytuj |tytuł = Rysica Diana i piątka jej młodych kociąt na nagraniu z fotopułapki |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = szczecin.wyborcza.pl |url = https://szczecin.wyborcza.pl/szczecin/7,34939,30107341,rysica-diana-i-piatka-jej-mlodych-kociat-na-nagraniu-z-fotopulaki.html#S.more_red-K.C-B.1-L.2.zw}}</ref>. W 2021 występowanie rysiów stwierdzono na [[Pojezierze Drawskie|Pojezierzu Drawskim]] i [[Pojezierze Ińskie|Ińskim]]<ref>[https://gk24.pl/rysie-na-terenie-nadlesnictwa-zlocieniec-unikalne-zdjecia-naszego-czytelnika/ar/c1-15892175 Rysie na terenie Nadleśnictwa Złocieniec.]</ref>, a także - po 44 latach przerwy - na Powiślu w rejonie [[Kwidzyn]]a<ref>{{Cytuj stronę | url = https://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/7,35612,27945500,fotopulapka-zlapala-rysia-w-pomorskim-nadlesnictwie-nie-bylo.html | tytuł = Fotopułapka "złapała" rysia w pomorskim nadleśnictwie. Nie było go tu od prawie 40 lat | nazwisko = Wiśniowska | imię = Joanna | data = 2021-12-25 | data dostępu = 2021-12-28}}</ref>. W listopadzie 2022 zaobserwowano rysia na terenie [[nadleśnictwo Góra Śląska|nadleśnictwa Góra Śląska]]<ref>https://goraslaska.poznan.lasy.gov.pl/aktualnosci/-/asset_publisher/1M8a/content/rys-najwiekszy-kot-w-europie-widziany-na-terenie-naszego-nadlesnictwa  https://www.youtube.com/watch?v=DJt7VFURVsc</ref>.

W Polsce według danych z ok. 2011 r. populacja wynosiła 296 osobników, a w okresie 1950-1970 roczną populację szacowano na 150 osobników<ref name=chapron />.

== Morfologia ==
[[Plik:Lynx lynx (Linnaeus 1758).jpg|thumb|200px|Głowa rysia z podgatunku nominatywnego]]
{|class="wikitable" style="text-align: center; float: left;"
!colspan="2"| Podstawowe dane
|-
|Długość ciała || 100–150&nbsp;cm<ref name=Encyklopedia>M.Moszczyńska: ''Ilustrowana Encyklopedia Zwierząt Polski''; Warszawa, 2010.</ref>
|-
|[[Wysokość w kłębie]] || 50–75&nbsp;cm<ref name=Encyklopedia />
|-
|Długość ogona || 15–30&nbsp;cm<ref name=Encyklopedia />
|-
|[[Masa (fizyka)|Masa ciała]] || 12–35&nbsp;kg<ref name=Encyklopedia />
|-
|[[Dojrzałość płciowa]] || ok. 1,5 roku
|-
|[[Ciąża]] || 70–74 dni
|-
|Liczba młodych<br />w miocie || 3–5
|-
|Długość życia || 14–17 lat<ref>{{Cytuj |autor = Lasy Państwowe |tytuł = FAKTY O RYSIU |opublikowany = Lasy Państwowe |url = https://zyskasz.pl/z/rys.pdf |język = pl}}</ref>
|}

Ryś euroazjatycki jest największym przedstawicielem rodzaju ''Lynx''. Osiąga rozmiary dorosłego [[owczarek niemiecki|owczarka niemieckiego]] – dł. ciała ok. 100–150&nbsp;cm (najczęściej do 130&nbsp;cm) i wysokość w kłębie ok. 50–75&nbsp;cm. Ma okrągłą głowę, krępe ciało osadzone na długich, silnych łapach i palce zakończone wysuwalnymi [[pazur]]ami. Wierzch czarno-żółtorudy z brunatnymi plamkami (wyraźniejsze u populacji górskich i prawie w ogóle niewidoczne u nizinnych). [[jama brzuszna|Brzuch]] jest biały. U większości osobników [[włos]]y na szyi i spodzie głowy tworzą charakterystyczną kryzę i bokobrody. [[Futro]] rysia ma doskonałe właściwości izolujące i zbudowane jest z 3 rodzajów włosów: przewodnich, ościstych i puchowych<ref name="pol">C.Ćwikowski, M.Moszczyńska, K.Pabis, J.Romanowski: ''Encyklopedia Przyrody. Tom VI''; {{ISBN|978-83-248-3046-6}}; s. 12.</ref>. Stojące uszy są zakończone charakterystycznym pędzelkiem sztywnych, czarnych włosów, które pełnią ważną funkcję: skupiają fale dźwiękowe i doprowadzają je do uszu rysia tak, że ten lepiej słyszy<ref>[[National Geographic]]: ''Dzika Rosja''.</ref>, ryś może wychwytywać wysokie częstotliwości 60-70 k[[Herc|Hz]]<ref name=":0" />. Ogon jest krótki, ciemniejszy na czubku. Ryś ma dobrze rozwinięte zmysły wzroku i słuchu. Jego [[uzębienie]] jest przystosowane do kruszenia i cięcia, z dobrze rozwiniętymi kłami i łamaczami<ref>Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Felidae. w: ''Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.)'' [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 22 stycznia 2009].</ref>. Sprawnie wspina się po [[drzewo|drzewach]], dobrze skacze. Nie jest za to dobrym biegaczem, szybko się męczy<ref name=Encyklopedia />. Tak jak wszystkie małe koty myje starannie całe ciało, potrafi także mruczeć i na wdechu i na wydechu, co zawdzięcza specjalnej budowie [[aparat gnykowy|kości gnykowych]]<ref>Co i Jak: ''Dzikie Zwierzęta''.</ref>. Jego [[wzór zębowy]] to <math>\tfrac{3 1 2 1}{3 1 2 1}.</math>

== Środowisko ==
[[Plik:Luchs MGH.jpg|thumb|240px|Ryś euroazjatycki w swoim naturalnym środowisku]]
Ryś zasiedla duże, zwarte, wielogatunkowe kompleksy leśne ze starymi [[drzewostan]]ami o gęstym [[podszyt|podszycie]], zarówno górskie, jak i nizinne, iglaste, liściaste i mieszane<ref name="Schmidt">{{cytuj | autor = Magdalena Niedziałkowska, Włodzimierz Jędrzejewski, Robert W. Mysłajek, Sabina Nowak, Bogumiła Jędrzejewska, Krzysztof Schmidt | tytuł = Environmental correlates of Eurasian lynx occurrence in Poland – Large scale census and GIS mapping | czasopismo = Biological Conservation | data = 2006| wolumin = 133 | numer = 1 | s = 63–69 | doi = 10.1016/j.biocon.2006.05.022 | język = en| dostęp = z}}</ref>. W zależności od obfitości siedliska, [[areał osobniczy]] rysia euroazjatyckiego może się wahać od 130&nbsp;km² do 1400&nbsp;km² (w Polsce do 350&nbsp;km²<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.iop.krakow.pl/karpaty/Rys,64,gatunek.html |tytuł = Ryś ''Lynx lynx'' |opublikowany = Projekt “Natura 2000 w Karpatach” |data dostępu = 2008-11-06 |archiwum = https://web.archive.org/web/20111104045948/http://www.iop.krakow.pl/karpaty/Rys,64,gatunek.html |zarchiwizowano = 4 listopada 2011}}</ref>). Dla samic powierzchnia terytorium może być znacznie mniejsza, nie sięgająca nawet połowy powierzchni siedliska samca. Rysie potrzebują więc bardzo dużych lasów, stale zapewniających odpowiednią liczbę ofiar. Pomimo że środowisk takich jest w Polsce wiele (przede wszystkim bory sosnowe), to są one jednak najczęściej poprzecinane gęstą siecią dróg, która uniemożliwia rysiom wędrowanie. Wiele rysi ginie przez to na drogach, po kolizjach z samochodami<ref>{{cytuj stronę |url = http://pracownia.org.pl/dzikie-zycie-numery-archiwalne,2119,article,2566 |tytuł = Dzikie koty w Polsce: ryś |autor = Radosław Szymczuk |opublikowany = [[Pracownia na rzecz Wszystkich Istot]] |data dostępu = 2008-11-06}}</ref>.

Inną ważną cechą, którą charakteryzują się siedliska rysi, są odpowiednie kryjówki – rysie najczęściej spędzają [[dzień]] w kryjówkach, a na żer wychodzą dopiero w [[noc]]y. Ssaki te więc preferują [[las]]y, w których nie usuwa się [[Wywrót (leśnictwo)|wywrotów]], a występują tam załomy skalne lub [[drzewo|drzewa]] z obszernymi [[dziupla]]mi, które europejskie koty wykorzystują jako schronienia. W jego terytorium nie powinno również brakować pozostawionych, martwych drzew<ref name=rys>[http://sewerynxp.ksiezyc.pl/Lew/Rys.htm Duże koty: Ryś] [dostęp 2012 – 01 – 09].</ref>. Między innymi przez tak duże wymagania środowiskowe, ryś jest w Polsce gatunkiem rzadkim.

Rysie są dobrymi pływakami, o czym świadczą odczyty z obroży [[Telemetria|telemetrycznych]] - mogą przepłynąć szeroką rzekę, taką jak [[Odra]] czy [[Wisła]], a także zbiorniki wodne, w których odległości od brzegów wynoszą około 500 metrów<ref name=":0" />.

== Tryb życia ==
Poza [[okres godowy|okresem godowym]] rysie prowadzą samotniczy tryb życia. Polują przede wszystkim w nocy, [[dzień]] zaś spędzają głównie na wypoczywaniu w kryjówce. W trakcie poszukiwania jedzenia przemierzają średnio 7&nbsp;km w czasie jednej nocy, ale mogą przebyć ponad 20 kilometrów<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.zbs.bialowieza.pl/?pl |tytuł = Inwentaryzacja wilka i rysia |opublikowany = Zakład Badania Ssaków PAN |data dostępu = 2008-11-06}}</ref>. Rysie zajmują bardzo rozległe terytoria, o które konkurują zarówno samice, jak i samce<ref name=Encyklopedia />. Rewiry samców są większe niż rewiry samic; rewir jednego samca może zachodzić na rewiry 2-3 samic. Terytoria samców mają średnio ok. 130&nbsp;km² do 1400&nbsp;km² (w Polsce do 350&nbsp;km²). Rewiry kilku samic praktycznie nie zachodzą na siebie, jednak mimo to często dochodzi między nimi do walk i konfliktów, podczas których matkom często pomagają wyrośnięte, ale jeszcze nie do końca samodzielne młode. Terytoria samców są wspólne nawet w 1/3, ale mimo to do walk pomiędzy samcami dochodzi niezwykle rzadko<ref>M.Nowakowska: Dzikość Serca. Wielka Księga Zachowań Zwierząt; Warszawa, 2004; s. 286.</ref>.

=== Polowanie i pokarm ===
[[Plik:Capreolus capreolus 2 (Marek Szczepanek).jpg|thumb|left|240px|Ofiarami rysi padają najczęściej sarny]]
Rysie polują przede wszystkim na [[sarna europejska|sarny]]<ref name="Nowak">{{cytuj | autor = Robert W. Mysłajek, Przemysław Stachyra, Michał Figura, Sabina Nowak | tytuł = Food habits of the Eurasian lynx Lynx lynx in southeast Poland | czasopismo = Journal of Vertebrate Biology | data = 2021 | wolumin = 71 | numer = 21061 | doi = 10.25225/jvb.21061 | dostęp = o}}</ref>. Są przy tym naturalnym czynnikiem ograniczającym liczebność tych [[ssaki|ssaków]]<ref name="autonazwa1">C.Ćwikowski, M.Moszczyńska, K.Pabis, J.Romanowski: ''Encyklopedia Przyrody. Tom VI''; {{ISBN|978-83-248-3046-6}}; s. 13.</ref>. Polują także na łanie i młode [[jeleń szlachetny|jelenie]], ale czynią to rzadziej. Poza tym polują również na mniejsze zwierzęta: liczne [[ptaki]], zwłaszcza te gniazdujące na ziemi, jak np. [[Jarząbek zwyczajny|jarząbki]] czy [[Cietrzew zwyczajny|cietrzewie]], a także na małe ssaki, jak np. zające, [[jenot azjatycki|jenoty azjatyckie]], czy nawet [[gryzonie]]. Rysie podejmują zwykle jedną próbę schwytania dużej zdobyczy na [[doba|dobę]], z czego dorosłym osobnikom udaje się to średnio raz na 38 [[godzina|godzin]], zaś niedoświadczonym osobnikom młodocianym – raz na 105 godzin. Najwięcej dużych zwierząt, bo aż 190 rocznie, chwytają samice wychowujące młode. Rysie podejmują dziennie także do siedmiu prób upolowania małego zwierzęcia<ref>M.Nowakowska: ''Dzikość Serca. Wielka Księga Zachowań Zwierząt''; Warszawa, 2004; s. 288.</ref>. Udają się one najczęściej raz na 3 – 4 próby.
[[Plik:Rezerwat ścisły w Puszczy Białowieskiej 2 (Nemo5576).jpg|thumb|240px|Obecność powalonych pni i wykrotów ułatwia rysiowi podejście ofiary]]

Rysie polują najczęściej od zmroku do wschodu [[słońce|słońca]]. W czasie polowania skradają się, wykorzystując naturalne zasłony, jak np. zwalone drzewa, krzewy, czy kępy wysokich traw, podejść ofiarę jak najbliżej, ponieważ nie są zbyt dobrymi biegaczami: biegają szybko tylko na krótkich dystansach. Podczas takich podchodów skradają się całkowicie bezszelestnie<ref name=autonazwa1 />. Jeśli dopadną dużą zdobycz, rzucają jej się do [[gardło|gardła]]; są wystarczająco silne, by powalić ją na ziemię<ref name=zachowania>M.Nowakowska: ''Dzikość Serca. Wielka Księga Zachowań Zwierząt''; Warszawa, 2004; s. 289.</ref>. Mniejsze zwierzęta chwytają przy pomocy przednich łap<ref>D.Burnie: ''Wielka Ilustrowana Encyklopedia Przyrody''; Warszawa, 2006.</ref>. Potrafią skoczyć na wysokość ponad 2 metrów, co wykorzystują podczas polowania na [[ptaki]], które usiłują odlecieć. Wbrew panującemu stereotypowi nie są w takim stopniu jak [[ryś rudy|rysie rude]] zależne od populacji [[zajęczaki|zajęcy]], polują bowiem także na wiele innych zwierząt.

Po upolowaniu dużej zwierzyny ryś najczęściej ukrywa jej resztki, czyniąc z niej rodzaj zapasu na następne [[dzień|dni]]. Najczęściej zakopuje ją w ściółce, narzucając tylnymi łapami liście, piasek lub śnieg, które potem uklepuje, przez co powstaje pagórek<ref>{{cytuj książkę |autor = Piotr Sumiński... |tytuł = Ssaki drapieżne Europy |wydawca = |strony = 224}}</ref>
. Takie spiżarnie często są jednak rabowane m.in. przez [[Wilk szary|wilki]], [[borsuk europejski|borsuki europejskie]], [[Dzik euroazjatycki|dziki]], [[Lis rudy|lisy]] i zdziczałe [[pies domowy|psy]]. Niemal połowa łupów rysia jest plądrowana przez inne zwierzęta. W obliczu takiej sytuacji niektóre rysie ukrywają swoją zdobycz na drzewach – podobnie jak to czynią [[Lampart plamisty|lamparty plamiste]], by ukryć swoją zdobycz przed [[hiena pręgowana|hienami]]. Pierwszy przykład takiego zachowania stwierdzono w Polsce, w [[Pieniński Park Narodowy|Pienińskim Parku Narodowym]], drugi zaś w czeskiej [[Szumawa|Szumawie]]<ref name=zachowania />.

=== Rozród ===
[[Plik:Lynxes at Skansen.jpg|thumb|240px|Dwa kocięta rysia z matką]]
Ze względu na ogólnie samotniczy tryb życia, rysie płci przeciwnej spotykają się ze sobą tylko raz w roku – w czasie [[ruja|rui]]. Rozpoczyna się ona zazwyczaj pod koniec stycznia, a kończy w marcu. W tym czasie w znaczący sposób zmienia się zachowanie tych zwierząt – intensywnie wędrują (również za dnia i także na niewielkie dystanse poza swoje terytorium) w poszukiwaniu partnera, często znaczą teren i głośno nawołują; takie nawoływania – głośne miauczenia i warczenia – słychać wtedy z odległości kilkuset metrów. Tak naprawdę jednak, właściwa ruja trwa jedynie ok. 3 dni; w tym okresie samiec nie odstępuje samicy o krok, nie poluje i zachowuje się bardzo agresywnie wobec ewentualnych konkurentów. Po kopulacji rysie rozchodzą się aż do następnego okresu godowego<ref name=Encyklopedia />.

[[Ciąża]] u rysia trwa około 70–74 dni. Samica rodzi w jednym miocie 2 lub 3 (czasami więcej) kociąt. Przychodzą one na świat w maju lub czerwcu<ref name=":0">{{Cytuj |tytuł = WWF Polska {{!}} 13 ciekawostek o rysiu |data dostępu = 2021-02-10 |opublikowany = WWF Polska |url = https://www.wwf.pl/aktualnosci/13-ciekawostek-o-rysiu}}</ref>, w legowisku znajdującym się najczęściej w dobrze ukrytej rozpadlinie skalnej, jamie, norze [[lis rudy|lisa]] lub [[borsuk]]a, wykrocie lub gęstym młodniku. Ważą około 290 g, otwierają oczy po 10 dniach życia, ssą do 3-6 miesięcy (mięsem zaczynają się już odżywiać, na początku tylko dodatkowo, po 2 miesiącach od narodzin)<ref>{{cytuj książkę |tytuł= Mały słownik zoologiczny: ssaki |data=1978 |wydawca=Wiedza Powszechna |miejsce=Warszawa}}</ref>. Od początku pierwszej jesieni w życiu, kocięta zaczynają towarzyszyć matce w dłuższych wędrówkach i łowach, czasami pomagają jej także w walkach z innymi rysiami. Samodzielność osiągają przed upływem 1 roku życia, w wieku 9-11 miesięcy, wówczas opuszczają matkę (która zaczyna już wtedy zresztą kolejny [[okres godowy]]). Często pozostają jeszcze przez jakiś czas w jej terytorium, później ostatecznie odchodzą i migrują w poszukiwaniu własnego rewiru<ref name=Encyklopedia />. Samice osiedlają się często w pobliżu terytorium matki, natomiast samce odchodzą zazwyczaj dość daleko, pokonując codziennie znaczne odległości<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.polskiwilk.org.pl/rys |tytuł = Duże drapieżniki - Ryś |opublikowany = Stowarzyszenie dla Natury „Wilk” |data dostępu = 2013-11-02}}</ref>.

Samice rysia dojrzewają płciowo w wieku od 9 miesięcy do 1,5 roku, samce później, w wieku 1,5–2 lat. Śmiertelność młodocianych osobników jest bardzo wysoka, może wynosić nawet do 50%; później maleje. Rysie dożywają na wolności średnio wieku 14 – 17 lat, natomiast w niewoli często zdarza się, że padają dopiero w wieku ok. 25 lat<ref>{{Cytuj |autor r=P. Adamski; R. Bartel; A. Bereszyƒski; A. Kepel; Z. Witkowski |rozdział = Ryś euroazjatycki (Lynx lynx) |tytuł = Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 - podręcznik metodyczny |wolumin = Tom 6. Gatunki zwierząt (z wyjątkiem ptaków) |wydanie = 1. |s = 395–399 |data = 2004 |wydawca = Ministerstwo Środowiska |miejsce = Warszawa |isbn = 83-86564-43-1}}</ref>.

== Zagrożenia i ochrona ==
[[Plik:Angenehmer und nutzlicher Zeit-Vertreib mit Betrachtung curioser Vorstellungen allerhand kriechender, fliegender und schwimmender Thiere 1756 (44269212).jpg|mały|Ryś euroazjatycki, miedzioryt kolorowany (Johann Daniel Meyer, 1756)<ref>{{Cytuj | autor = Johann Daniel Meyer | tytuł = Angenehmer und nützlicher Zeit-Vertreib mit Betrachtung curioser Vorstellungen allerhand kriechender, fliegender und schwimmender [...] Thiere, sowohl nach ihrer Gestalt und äusserlichen Beschaffenheit als auch der accuratest davon verfertigsten Structur ihrer Scelete oder Bein-Cörper nebst einer [...] | data = 1756 | miejsce = Nürnberg | wydawca = gedr. bey Johann Joseph Fleischmann | url = https://polona.pl/item/angenehmer-und-nutzlicher-zeit-vertreib-mit-betrachtung-curioser-vorstellungen-allerhand,MjExMTIzMTU/}}</ref>]]
W warunkach naturalnych wrogami rysia są wilki; dla młodych niebezpieczne są też [[Aquila|orły]] i [[puchacz zwyczajny|puchacze]]<ref>{{cytuj książkę |autor = Piotr Sumiński... |tytuł = Ssaki drapieżne Europy |wydawca = |strony = 56}}</ref>. Jednakże badanie przeprowadzone w Szwecji i Polsce stwierdziły, że wilk i ryś żyją w pokojowej egzystencji i przypadki walk pomiędzy nimi należą do niezmiernie rzadkich{{r|sus}}. Zagrożeniem dla niego jest [[Człowiek rozumny|człowiek]] i jego działalność oraz osłabienie spowodowane występowaniem licznych pasożytów ([[tasiemce]], [[nicienie]], [[glisty]] i [[włosień kręty]]) i chorób ([[wścieklizna]] i [[Rumień zakaźny|parwowiroza]]). Do głównych zagrożeń spowodowanych działalnością człowieka zaliczany jest niski stopień lesistości, kłusownictwo oraz zabijanie przez środki lokomocji.

Status prawny (zwierzę chronione/zwierzę łowne) rysia w Polsce zmieniał się kilkakrotnie po 1945 roku, ostatecznie od 1994 jest objęty [[Zwierzęta objęte ścisłą ochroną gatunkową w Polsce (od 2017)|ścisłą ochroną gatunkową]]<ref>{{Cytuj stronę |url = http://dzikiezycie.pl/archiwum/2004/sierpien-2004/dzikie-koty-w-polsce-rys |tytuł = Dzikie koty w Polsce: ryś |data = 2004 |opublikowany = Dzikie Życie |data dostępu = 2018-11-01}}</ref><ref>Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ({{Dziennik Ustaw|2014|1348}}).</ref>{{r|rozp2016}} i jest wpisany do [[Polska czerwona księga zwierząt|Polskiej czerwonej księgi zwierząt]].

W Polsce w przywrócenie populacji tych drapieżników w lasach mazurskich zaangażowany jest polski oddział międzynarodowej organizacji ekologicznej [[World Wide Fund for Nature|WWF]], dzięki staraniom którego para rysi została wypuszczona na wolność w [[Puszcza Piska|Puszczy Piskiej]]<ref>{{cytuj stronę |url = http://wwfpl.panda.org/co_robimy/gatunki_glowna/rys/rezultaty/ |tytuł = Rezultaty naszych działań |opublikowany = WWF Polska |data dostępu = 2010-11-28 |archiwum = https://web.archive.org/web/20130818070753/http://wwfpl.panda.org/co_robimy/gatunki_glowna/rys/rezultaty/ |zarchiwizowano = 18 sierpnia 2013}}</ref>. Od 2019 program reintrodukcji rysia w północno-zachodniej Polsce (w ramach którego do 2023 wypuszczono na wolność ponad 70 rysi) prowadzi Zachodniopomorskie Towarzystwo Przyrodnicze<ref>{{Cytuj |tytuł = Rysica Diana i piątka jej młodych kociąt na nagraniu z fotopułapki |data dostępu = 2023-08-23 |opublikowany = szczecin.wyborcza.pl |url = https://szczecin.wyborcza.pl/szczecin/7,34939,30107341,rysica-diana-i-piatka-jej-mlodych-kociat-na-nagraniu-z-fotopulaki.html#S.more_red-K.C-B.1-L.2.zw}}</ref>.

== Nazwa gatunkowa ==
Łacińska nazwa rysia ''Lynx'' pochodzi od greckiego '''lygx''' lub '''lenkos''', to znaczy świecący. Zawdzięcza ją swojemu bystremu wzrokowi. Polskie określenie „ryś” to słowo prasłowiańskie, dziś można by je przetłumaczyć jako „szybki” – por. „ruszyć rysią” – ruszyć szybko. Rysia nazywano też ryścem, ale później (od XVI wieku) nazwa ta została zarezerwowana dla lamparta.

== Rysie w mitologii ==
W mitologii nordyckiej rysie są często związane z boginią Freją, która jest uważana za symbol miłości, płodności, wojny oraz magii. Freja, znana również jako Freyja, była jedną z najważniejszych bogiń w pantheonach skandynawskich, a jej postać obrosła licznymi mitami i symboliką. Freja rządziła w Folkvangr, gdzie przyjmowała połowę poległych wojowników, a jej atrybuty obejmowały złoty naszyjnik Brisingamen oraz możliwość zmiany postaci.

== Filatelistyka ==
[[Poczta Polska]] pięciokrotnie wyemitowała [[Znaczek pocztowy|znaczki pocztowe]], na których pojawił się ryś euroazjatycki:
* 30 listopada 1965 w serii ''Zwierzęta leśne'', znaczek o nominale 30 [[Grosz|gr]], w technice [[rotograwiura|rotograwiury]] na papierze kredowanym, wg projektu [[Jerzy Desselberger|Jerzego Desselbergera]], w obiegu do 31 grudnia 1994<ref>{{Cytuj stronę |url =https://www.kzp.pl/index.php?artykul=kat-zn-1965-zn1486 |tytuł = Zwierzęta leśne |autor = Marek Jedziniak |opublikowany = kzp.pl |data = |data dostępu = 2018-08-14}}</ref>
* 21 maja 1973 w serii ''Zwierzyna łowna'', znaczek o nominale 4,50 [[Złoty|zł]], w technice rotograwiury na papierze kredowanym, wg projektu T. Konarskiego i J. Wysockiego, w obiegu do 31 grudnia 1994<ref>{{Cytuj stronę |url =https://www.kzp.pl/index.php?artykul=kat-zn-1973-zn2100 |tytuł = Zwierzyna łowna |autor = Marek Jedziniak |opublikowany = kzp.pl |data = |data dostępu = 2018-08-14}}</ref>
* 22 maja 1976 w serii ''Ochrona środowiska – Parki Narodowe'' (ukazana głowa zwierzęcia), znaczek o nominale 4,50 zł, w technice rotograwiury na papierze kredowanym, wg projektu [[Jacek Brodowski|Jacka Brodowskiego]], w obiegu do 31 grudnia 1994<ref>{{Cytuj stronę |url =https://www.kzp.pl/index.php?artykul=kat-zn-1976-zn2298 |tytuł = Ochrona środowiska - Parki Narodowe |autor = Marek Jedziniak |opublikowany = kzp.pl |data = |data dostępu = 2018-08-14}}</ref>
* 10 lipca 2001 w serii ''Dzikie zwierzęta i rośliny – gatunki zagrożone wyginięciem'', znaczek o nominale 1 zł, w [[Offset (poligrafia)|technice offsetowej]] na papierze fluorescencyjnym, wg projektu [[Alojzy Balcerzak|Alojzego Balcerzaka]]<ref>{{Cytuj stronę |url =https://www.kzp.pl/index.php?artykul=kat-zn-2001-zn3746 |tytuł = Dzikie zwierzęta i rośliny - gatunki zagrożone wyginięciem |autor = Marek Jedziniak |opublikowany = kzp.pl |data = |data dostępu = 2018-08-14}}</ref>
* 25 marca 2002 w serii ''Ssaki i ich młode'', znaczek o nominale 1,10 zł, w technice offsetowej na papierze fluorescencyjnym, wg projektu [[Janusz Wysocki|Janusza Wysockiego]]<ref>{{Cytuj stronę |url =https://www.kzp.pl/index.php?artykul=kat-zn-2002-zn3810 |tytuł = Ssaki i ich młode |autor = Marek Jedziniak |opublikowany = kzp.pl |data = |data dostępu = 2018-08-14}}</ref>

== Zobacz też ==
* [[ssaki Polski]]

== Uwagi ==
{{Uwagi|
<ref name="a">Nazwa ryś używana jest również w odniesieniu do rodzaju ''Lynx'' (zob: [[ryś]]).</ref>
}}

== Przypisy ==
<references>
# <ref name="Kerr">{{cytuj książkę| autor = R. Kerr| tytuł = The animal kingdom, or zoological system, of the celebrated Sir Charles Linnæus. containing a complete systematic description, arrangement, and nomenclature, of all the known species and varieties of the mammalia, or animals which give suck to their young. Class I, Mammalia|url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/38664181|rok = 1792|wydawca = A. Strahan, and T. Cadell, London, and W. Creech|miejsce = Edinburgh | strony = 157|język = en}}</ref>
# <ref name="Thunberg1798">{{cytuj książkę| autor = C.P. Thunberg| tytuł = Beskrifning på Svenska djur. Mamm. Första classen, om mammalia eller däggande djuren|url = |rok = 1798|wydawca = Trycki mod J. F. Edman|miejsce = Uppsala| strony = 14|język = sv}}</ref>
# <ref name="Schrank">{{cytuj książkę| autor = F. de P. von Schrank| tytuł = Fauna Boica: durchgedachte Geschichte der in Baiern einheimischen und zahmen Thiere|url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/31376131|rok = 1798|wydawca = in der Stein’schen Buchhandlung|miejsce = Nürnberg | tom = 1 |strony = 52|język = de}}</ref>
# <ref name="Nilsson1820">{{cytuj książkę| autor = S. Nilsson| tytuł = Skandinavisk Fauna en Handbok for Jagare och Zoologer|url = | rok = 1820|wydawca = Trycki uti Bolingska Boktryckeriet|miejsce = Lund | część = 1 |strony = 14|język = sv}}</ref>
# <ref name="Temminck">{{cytuj książkę| autor = C.J. Temminck| tytuł = Monographie de mammalogie|url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/52681252| rok = 1824|wydawca = |miejsce = Paris | tom = 1 | strony = 106| język = fr}}</ref>
# <ref name="Nilsson1829">{{cytuj książkę| autor = S. Nilsson| tytuł = Illuminerade figurer till Skandinaviens fauna|url = https://digitalcollections.nypl.org/items/510d47d9-5771-a3d9-e040-e00a18064a99| rok = 1829|wydawca = Mars|miejsce = Lund| strony = 4|język = sv}}</ref>
# <ref name="Blyth">{{cytuj pismo |autor = E. Blyth|tytuł = Report of Curator, Zoological Department, for Septamber 1847|url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/40126757 |czasopismo = The Journal of the Asiatic Society of Bengal| wolumin = 16|numer = 2|strony = 1178|rok = 1847|język = en}}</ref>
# <ref name="Gray">{{cytuj książkę| autor = J.E. Gray| tytuł = Catalogue of the Specimens and Drawings of Mammals, Birds, Reptiles, and Fishes of Nepal and Tibet, presented by B. H. Hodgson, esq., to the British Museum|url = https://books.google.pl/books?id=dhQAAAAAQAAJ&hl=pl&pg=PA4#v=onepage&q&f=false|rok = 1863|wydawca = The Trustees|miejsce = London|wydanie = 4 |strony = 3|język = en}}</ref>
# <ref name="Lydekker">{{cytuj pismo |autor = R. Lydekker|tytuł = |url = |czasopismo = The Field, The Farm, The Garden| wolumin = 104| strony = 576|rok = 1904 |język = en}}</ref>
# <ref name="Satunin1904">{{cytuj pismo |autor = K.A. Satunin|tytuł = Neue Katzenarten aus Central-Asien|url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/9489292|czasopismo = Ежегодникъ Эooлoгическагo Музея Императорскoй Акaдeмiи Нaукъ| wolumin = 9|numer = |strony = 524|rok = 1904 |język = de}}</ref>
# <ref name="Satunin1905">{{cytuj pismo |autor = К.А. Сатунин|tytuł = Млекопитающія Талыша и Mугани|url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/58456371|czasopismo = Извѣстія Кавказскаго Музея| wolumin = 2| strony = 165|rok = 1906 |język = ru}}</ref>
# <ref name="Satunin1915">{{cytuj pismo |autor = К.А. Сатунин|tytuł = Млекопитающие Кавказского края (Chiroptera, Insectivora, Carnivora)|url = |czasopismo = Записки Кавказского музея| wolumin = 1|numer = |strony = 391|rok = 1915|język = ru}}</ref>
# <ref name="Dybowski">{{cytuj pismo |autor = B. Dybowski|tytuł = Spis systematyczny gatunków i ras zwierząt kręgowych fauny wschodniej syberyi|url = https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/570088/edition/483487/content|czasopismo = Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie| wolumin = 1| strony = 351|rok = 1922}}</ref>
# <ref name="Ognev">{{cytuj pismo |autor = С.И. Огнев |tytuł = Рыси|url = |czasopismo = Охотник| wolumin = 6|numer = |strony = 23|rok = 1928 |język = ru}}</ref>
# <ref name="Bureš">{{cytuj pismo |autor = I. Bureš |tytuł = &#91;Lynx in Macedonia&#93;|url = |czasopismo = Priroda| wolumin = 42| strony = 51|rok = 1941| język = bg}}</ref>
# <ref name="Fetisov">{{cytuj pismo |autor = А.С. Фетисов|tytuł = Новый подвид рыси (Lynx lynx kozlovi subsp. п.) из Восточной Сибири|url = |czasopismo = Известия биол.-геогр. н.-и. института при Иркутск| wolumin = 12|numer = 1|strony = 21|rok = 1950|język = ru}}</ref>
# <ref name="Stroganov">{{cytuj książkę| autor = С.У. Строганов | tytuł = Звери Сибири|url = | rok = 1962|wydawca = Государственное учебно-педагогическое издательство|miejsce = Москва|część = 2|tytuł części = Хищные|strony = 408|język = ru}}</ref>
# <ref name="Štollmann">{{cytuj pismo |autor = A. Štollmann |tytuł = Príspevok k pozunaiu rysa ostrovida Lynx lynx (L.) v Českolovenských Karpátoch|url = |czasopismo = Zoologické Listy| wolumin = 12 |strony = 315|rok = 1963| język = cs}}</ref>
# <ref name="Heptner">{{cytuj pismo |autor = В.Г. Гептнер |tytuł = К номенклатуре палеарктических кошек|url = |czasopismo = Зоологический журнал| wolumin = 48|numer = |strony = |rok = 1969| język = ru en}}</ref>
# <ref name="iucn">{{IUCN |id = 12519 |nazwa = Lynx lynx |autor = U. Breitenmoser, C. Breitenmoser-Würsten, T. Lanz, M. von Arx, A. Antonevich, W. Bao & B. Avgan |iucn rok = 2015 |wersja = 2021-3 |data dostępu = 2022-04-04}}</ref>
# <ref name=mrs>{{cytuj pismo |tytuł = Warunki naturalne i ochrona środowiska |url = http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/oz_maly_rocznik_statystyczny_2011.pdf |czasopismo = Mały Rocznik Statystyczny Polski |strony = 60 |rok = 2011 |issn =}}</ref>
# <ref name=sus>{{cytuj stronę |url = http://sustainability.formas.se/en/Issues/Issue-2-May-2011/Content/Focus-articles/Is-the-wolf-good-for-other-species/ |tytuł = Is the wolf good for other species? |autor = Camilla Wikenros, Håkan Sand, Olof Liberg |opublikowany = Sustainability, Journal from the Swedish Research Council Formas |język = en |data dostępu = 2011-09-21 |archiwum = https://web.archive.org/web/20120210151505/http://sustainability.formas.se/en/Issues/Issue-2-May-2011/Content/Focus-articles/Is-the-wolf-good-for-other-species/ |zarchiwizowano = 2012-02-10}}</ref>
# <ref name=jh95>{{cytuj | autor = W. E. Johnson | tytuł = Phylogenetic and Phylogeographic Analysis of Iberian Lynx Populations | czasopismo = Journal of Heredity | data = 2004 | wolumin = 95 | numer = 1 | s = 19–28 | doi = 10.1093/jhered/esh006 | język = en | dostęp = o}}</ref>
# <ref name=obrien>Stephen O’Brien: Ewolucja kotów; 2008.</ref>
# <ref name=sn192>{{Cytuj pismo |nazwisko = O’Brien |imię = Stephen |nazwisko2 = Johnson |imię2 = Warren E. |tytuł = Kocie ścieżki ewolucji |czasopismo = Świat Nauki |wydawca=Prószyński Media |wolumin=nr. 8 (192) |data=sierpień 2007 |strony = 48–55 |issn = 0867-6380}}</ref>
# <ref name="miiz">Nazwy zwyczajowe za: {{Cytuj książkę | autor = W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz| tytuł = Polskie nazewnictwo ssaków świata | wydawca = Muzeum i Instytut Zoologii PAN | miejsce = Warszawa | rok = 2015 | isbn = 978-83-88147-15-9| strony = 136 en}}</ref>
# <ref name="msz">{{cytuj książkę |autor = K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych| wydanie = IV| tytuł = Ssaki|wydawca = Wiedza Powszechna| seria = Mały słownik zoologiczny | miejsce = Warszawa| rok = 1991| strony = 319|isbn = 83-214-0637-8}}</ref>
<ref name=rozp2016>{{cytuj stronę |url = https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20160002183 |tytuł = Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2016 r., poz. 2183) |data dostępu= 2017-01-16}}</ref>
# <ref name="Burgin&inni">{{cytuj książkę| autor = C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest| tytuł = Illustrated Checklist of the Mammals of the World|url = https://www.lynxeds.com/product/illustrated-checklist-of-the-mammals-of-the-world/| rok = 2020|wydawca = Lynx Edicions|miejsce = Barcelona|część = 2|tytuł części = Eulipotyphla to Carnivora|isbn = 978-84-16728-35-0|strony = 402|język = en}}</ref>
# <ref name="Kitchener&inni">{{cytuj pismo |autor = A.C. Kitchener, C. Breitenmoser-Würsten, E. Eizirik, A. Gentry, L. Werdelin, LA. Wilting, N. Yamaguchi, A.V. Abramov, P. Christiansen, C. Driscoll, J.W. Duckworth, W.E. Johnson, S.J. Luo, E. Meijaard, P O’Donoghue, J. Sanderson, K. Seymour, M. Bruford, C. Groves, M. Hoffmann, K. Nowell, Z. Timmons & S. Tobe|tytuł = A revised taxonomy of the Felidae : The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group|url = https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf?sequence=1&isAllowed=y|czasopismo = Cat News| wolumin = Special Issue|numer = 80|strony = 42–45|rok = 2017| język = en}}</ref>
# <ref name="Palmer">{{cytuj pismo| autor = T.S. Palmer| autor link = Theodore Sherman Palmer|tytuł = Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals|url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/45655546|rok = 1904|czasopismo = North American Fauna |wolumin = 23| strony = 390|język = en}}</ref>
# <ref name="Nijhof">{{cytuj stronę | url = https://www.paulvoorhaar.nl/Jan_Nijhof/Carnivora.pdf| tytuł = Carnivora (Vleesetende zoogdieren)| opublikowany = paulvoorhaar.nl| data dostępu = 2022-04-05| autor = J. Nijhof| język = nl}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{cytuj pismo | imię = C.P.| nazwisko = Thunberg|tytuł = Felis species, in Scandinavia habitantes|url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/11399209|czasopismo = Denkschriften der Königlichen Akademie der Wissenschaften, München| wolumin = 9| strony = 187-192|rok = 1825 | odn = tak| język = la}}
* {{cytuj książkę |tytuł= Mały słownik zoologiczny: ssaki |data=1978 |wydawca=Wiedza Powszechna |miejsce=Warszawa}}
* Encyklopedia zwierząt od A do Z. {{ISBN|83-908277-3-5}}.
* {{cytuj książkę |autor = P. Sumiński, J. Goszczyński & J. Romanowski |tytuł = Ssaki drapieżne Europy |wydawca = Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne |miejsce = Warszawa |rok = 1993 |strony = |isbn = 83-09-01483-X}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Kotowate]]
[[Kategoria:Ssaki Azji]]
[[Kategoria:Ssaki Europy]]
[[Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku]]
[[Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza]]