Tekst źródłowy strony Pryszczyca

{{Choroba infobox
 |nazwa           = Pryszczyca
 |nazwa naukowa   = Aphtae epizooticae
 |grafika         = 
 |opis grafiki    = 
 |alt grafiki     = 
 |synonimy        = 
 |specjalizacja   = 
 |objawy          = 
 |powikłania      = 
 |początek        = 
 |czas trwania    = 
 |typy            = 
 |przyczyny       = 
 |czynniki ryzyka = 
 |rozpoznanie     = 
 |różnicowanie    = 
 |zapobieganie    = 
 |leczenie        = 
 |leki            = 
 |rokowanie       = 
 |zapadalność     = 
 |śmiertelność    = 
 |nazwa zarazka   = [[wirus pryszczycy]]
 |rezerwuar       = bydło, trzoda chlewna, owce, kozy, bawoły, renifery, wielbłądy, dziki
 |droga szerzenia = droga kropelkowa
 |ICD11           = 
 |ICD11 nazwa     = 
 |ICD10           = 
 |ICD10 nazwa     = 
 |DSM-5           = 
 |DSM-5 nazwa     = 
 |DSM-IV          = 
 |DSM-IV nazwa    = 
 |ICDO            = 
 |DiseasesDB      = 
 |OMIM            = 
 |MedlinePlus     = 
 |MeshID          = 
 |commons         = 
}}
'''Pryszczyca''' ('''afoza''', '''zaraza pyska i racic'''; [[łacina|łac.]] ''Aphtae epizooticae''; FMD, z {{ang.|foot and mouth disease}}{{refn|grupa=uwaga|Nie mylić z HFMD, {{ang.|hand, foot-and-mouth disease}}, czyli [[Choroba dłoni, stóp i jamy ustnej|chorobą dłoni, stóp i jamy ustnej]].}}) – ostra, bardzo [[Zaraźliwość|zaraźliwa]] [[Wirusy|wirusowa]] choroba [[zwierzęta|zwierząt]] racicowych hodowlanych i dzikich. W [[Unia Europejska|Unii Europejskiej]], w tym w Polsce, podlega notyfikacji oraz [[Choroba zwalczana z urzędu|zwalczaniu z urzędu]]{{r|ustawa|ustawa1}}.

Występuje na całym świecie. Obecnie uważana za najgroźniejszą chorobę zwierząt; jej wystąpienie paraliżuje handel światowy zwierzętami i produktami pochodzenia zwierzęcego oraz powoduje bardzo duże straty ekonomiczne. Na zakażenie wrażliwe są [[bydło]], [[Świnia domowa|trzoda chlewna]], [[owca domowa|owce]], [[koza domowa|kozy]], bawoły, [[Renifer tundrowy|renifery]], [[wielbłąd]]y, [[Dzik euroazjatycki|dziki]] oraz [[przeżuwacze]] dziko żyjące. W obrębie tego samego gatunku wrażliwość na zakażenie jest różna.

== [[Etiologia]] ==
{{osobny artykuł|Wirus pryszczycy}}
Czynnikiem etiologicznym pryszczycy jest [[wirus pryszczycy]] ''(Picornavirus aphtae)''{{r|zoonoza}} z rodziny [[Pikornawirusy|Picornaviridae]] rodzaj Aphtovirus. Znane są następujące [[serotyp]]y wirusa: O, A, C, SAT1, SAT2, SAT3, Asia1. W ich obrębie zidentyfikowano ponad 60 podtypów. Przebycie choroby wywołanej jednym typem wirusa lub uodpornienie się na jeden typ wirusa nie zabezpiecza przed możliwością zakażenia się innymi serotypami. Serotyp O jest odpowiedzialny za wystąpienie ogniska pryszczycy w Wielkiej Brytanii w lutym 2001&nbsp;r{{r|Jackson}}. Podczas tej epidemii poddano ubojowi z konieczności około 4 milionów zwierząt, z czego 3 940 000 sztuk bydła. Straty gospodarcze wyniosły 13,9 miliarda dolarów{{r|wyst}}{{r|cost}}.

== Źródła zakażenia i patogeneza ==
Pryszczyca należy do najbardziej zakaźnych chorób zwierząt. Szerzy się przez kontakt pośredni i bezpośredni (drogą kropelkowa) za pośrednictwem ludzi, zwierząt, roślin, artykułów spożywczych, samochodów, nawierzchni dróg, targowisk, wszelkich przedmiotów, a także z wiatrem (60&nbsp;km na lądzie i nawet 300&nbsp;km nad morzem); droga aerogenna jest jednak głównym sposobem transmisji wirusa{{r|swinia}}.
Wirus wydalany jest ze [[ślina|śliną]], mlekiem i [[kał]]em już w okresie wylęgania choroby po kilku godzinach od zakażenia. Świnie są bardziej odporne od bydła na pryszczycę i może się zdarzyć, że choruje bydło, a świnie nie. Chore świnie wydalają wraz z powietrzem wydychanym tysiąckrotnie więcej wirusa niż krowy{{r|swinia}} i produkują w ciągu dnia <math>10^8</math> cząstek wirusa{{r|swinia}}.
Do zakażenia najczęściej dochodzi poprzez [[układ pokarmowy]] lub [[układ oddechowy]]. Możliwe jest także zakażenie poprzez spojówki lub skórę w miejscach słabo owłosionych. Po wniknięciu do organizmu wirus namnaża się i tworzy od jednego do kilku pęcherzy pierwotnych. Znikają one bardzo szybko. W kolejnym etapie wirus trafia do krwi, gdzie następuje jego powtórne namnożenie się. Po namnożeniu [[patogen]] znika z krwi i umiejscawia się w miejscach predylekcyjnych, w których tworzy pęcherze wtórne.

== Objawy ==
Okres inkubacji 2 do 7 dni, czasami może wynieść 10 dni. Pierwszym objawem jest [[gorączka]], która jest dużo wyraźniej zaznaczona u zwierząt młodych. W obrazie krwi początkowo występuje [[leukocytoza]], później [[leukopenia]].

Rozróżnia się dwie postacie choroby: postać łagodną i postać złośliwą.

=== Postać łagodna ===
==== Bydło domowe ====
Pierwszym objawem choroby u bydła domowego jest ślinienie podczas przyjmowania pokarmu oraz tzw. „mlaskanie” związane z otwieraniem i zamykaniem pyska.  Następuje podwyższenie temperatury ciała, występują dreszcze, w końcu dochodzi do utraty apetytu i niechęci do jedzenia.  Uwidacznia się obrzęk i zaczerwienienie się błony śluzowej pyska. W następstwie tych zmian pojawiają się pęcherze  m.in. na skórze szpary [[racica|międzyracicznej]] oraz na [[wymię|wymieniu]].

==== Świnie ====
Wrażliwość świń na pryszczycę jest dużo mniejsza niż bydła w związku z czym nawet gdy choruje bydło świnie mogą nie chorować. Często przebieg pryszczycy u tych zwierząt jest bezobjawowy. Okres wylęgania choroby u świń wynosi od kilkunastu godzin do 5 dni{{r|swinia}}. Pierwszym objawem jest podniesienie się temperatury ciała do 40-41 °C, osłabienie, wychudzenie. Objawy u świń występują w postaci pęcherzy błonie jamy ustnej, na [[Język (anatomia)|języku]], [[ryj]]u, na skórze międzyracicznej na koronie i piętkach [[racica|racic]] co powoduje u nich kulawiznę i powolne lub szybkie zejście puszek rogowych. Pęcherze mogą osiągać średnicę 3 cm{{r|swinia}} i są wypełnione mętnym płynem czasami z krwawym podbiegnięciem. Zakażone pryszczycą [[Świnia domowa|lochy]] prośne mogą ronić. U prosiąt choroba przebiega w formie ostrej z wysoką śmiertelnością.

==== Owce ====
Choroba ma przebieg dużo łagodniejszy niż u bydła. Pierwsze objawy mogą wystąpić już po 24 godzinach. Jednym z nich jest podniesienie się temperatury ciała do 40-41 °C, która może się utrzymywać nawet do 3 dni. Pęcherze pryszczycowe są dużo mniejsze niż u innych zwierząt. Występują na błonie śluzowej jamy ustnej oraz na kończynach.

==== Kozy ====
Objawy podobne jak u bydła z tą różnicą, że przebiegają w łagodniejszej formie. W przypadku kóz może nastąpić zanik mleczności. W cięższych przypadkach w okresie ciąży mogą następować [[poronienie|poronienia]].

=== Postać złośliwa ===
Złośliwa postać występuje dopiero w późniejszym okresie choroby. Występuje u zwierząt, które zdrowieją; nie występuje u nich gorączka i zaczynają przyjmować pokarm. Zwierzęta te stają się osowiałe, przestają zwracać uwagę na otoczenie. Dodatkowo chwieją się, dyszą, zgrzytają zębami, a następnie padają na ziemię i wkrótce zdychają.

== Zmiany anatomopatologiczne ==
Zmiany anatomopatologiczne w głównej mierze dotyczą miejsc predylekcyjnych, w których stwierdza się pęcherze pryszczycowe.
[[Plik:Foot and mouth disease in mouth.jpg|thumb|300px|Pęknięty pęcherz pryszczycowy – nadżerka]]
Pęcherze po pęknięciu pozostawiają nadżerkę, która może przekształcić się w owrzodzenie. Zmiany takie występują na skórze, na błonach śluzowych jamy ustnej oraz w krtani, [[oskrzela]]ch, [[przełyk]]u, żołądku, jelitach. U przeżuwaczy zmiany takie występują głównie w [[Żwacz (przeżuwacze)|żwaczu]]. W [[osierdzie|worku osierdziowym]] stwierdza się zwiększoną ilość płynu. Przy powikłaniach bakteryjnych w różnych częściach ciała występują ogniska ropne.

== Rozpoznawanie ==
W okresie powstawania pęcherzy pryszczyca jest łatwa do rozpoznania. Choroba jest trudna do rozpoznania klinicznego w początkowym i końcowym stadium. Podejrzenie pryszczycy potwierdza się badaniami laboratoryjnymi. Wykonuje się test ELISA, badania reakcji polimeryzacji łańcuchowej, testowe zakażenia doświadczalne{{r|Jackson}}.

== Rozpoznanie różnicowe ==
Należy uwzględnić różne procesy chorobowe w obrębie jamy ustnej przypominające pryszczycę:

* Owce – należy wykluczyć: [[choroba niebieskiego języka|chorobę niebieskiego języka]], [[niesztowica|niesztowicę]], [[nekrobacyloza|nekrobacylozę]], [[Ospa owiec i kóz|ospę]].
* Świnie – należy wykluczyć: [[choroba pęcherzykowa|chorobę pęcherzykową]], [[pęcherzykowe zapalenie jamy ustnej]].

== Leczenie ==
Leczenie pryszczycy jest prawnie zakazane{{r|ustawa}}.

== Zapobieganie i zwalczanie ==
Pryszczyca jest chorobą zwalczaną z urzędu. W wypadku stwierdzenia choroby zarażone stado oraz wszystkie wrażliwe na pryszczycę zwierzęta znajdujące się w ognisku choroby poddaje się ubojowi z konieczności{{r|ustawa}}.

Dawniej stosowano [[Aftyzacja|aftyzację]]

Pryszczyca jest chorobą zwalczaną z urzędu w skali światowej. Obecnie stosuje się dwie metody postępowania przy walce z tą chorobą: pierwsza to eliminacja chorych i podejrzanych zwierząt, druga polega na szczepieniu i eliminacji zaszczepionych zwierząt, które zachorowały. Czasami stosuje się kombinację obu metod. Metoda radykalna została zastosowana podczas epidemii z 2001 roku, która wystąpiła w Wielkiej Brytanii{{r|wyst}}. Zastosowanie tej metody spowodowało powstanie olbrzymich kosztów i strat{{r|cost}} oraz wywołało protesty przeciw wybijaniu zwierząt, natomiast metoda zastosowana w Holandii miała wielu zwolenników. W związku z powyższym coraz częściej dyskutuje się o weryfikacji strategii zwalczania pryszczycy.

== Występowanie u ludzi ==
{{Choroba infobox
 |nazwa           = Inne określone zakażenia wirusowe charakteryzujące się uszkodzeniem skóry i błon śluzowych
 |nazwa naukowa   = Aphtae epizooticae
 |grafika         = 
 |opis grafiki    = 
 |alt grafiki     = 
 |synonimy        = 
 |specjalizacja   = 
 |objawy          = 
 |powikłania      = 
 |początek        = 
 |czas trwania    = 
 |typy            = 
 |przyczyny       = 
 |czynniki ryzyka = 
 |rozpoznanie     = 
 |różnicowanie    = 
 |zapobieganie    = 
 |leczenie        = 
 |leki            = 
 |rokowanie       = 
 |zapadalność     = 
 |śmiertelność    = 
 |ICD11           = 
 |ICD11 nazwa     = 
 |ICD10           = B08.8
 |ICD10 nazwa     = 
 |DSM-5           = 
 |DSM-5 nazwa     = 
 |DSM-IV          = 
 |DSM-IV nazwa    = 
 |ICDO            = 
 |DiseasesDB      = 
 |OMIM            = 
 |MedlinePlus     = 
 |MeshID          = 
 |commons         = 
}}
Jako [[choroby odzwierzęce|choroba odzwierzęca]] jest spotykana rzadko, a samo zarażenie się jest trudne. Do chwili obecnej opisano kilkaset przypadków pryszczycy u ludzi, ale na podstawie objawów klinicznych i wyników badań laboratoryjnych udowodniono niewiele ponad 40 zachorowań{{r|zoonoza}}. Przyczyną zachorowań jest bezpośredni kontakt z chorym zwierzęciem (np. [[lekarz weterynarii]]) lub najczęściej poprzez spożywanie surowego mleka. Choroba nie powoduje powikłań ani zgonu. Najczęściej występują następujące objawy: [[gorączka]], bóle głowy i kręgosłupa, zaczerwienienie błony śluzowej jamy ustnej, [[wymioty]], pęcherze na wargach, języku, policzkach. Mogą wystąpić także pęcherze na skórze rąk. Przebieg choroby jest łagodny i kończy się wyzdrowieniem w ciągu 8 do 14 dni.

Obecnie najlepiej opisany przypadek pryszczycy u człowieka miał miejsce w Wielkiej Brytanii w roku 1966 w czasie panującej wówczas [[epizootia|epizootii]]. U mieszkańca zapowietrzonej farmy w hrabstwie Northumberland wystąpiły typowe dla pryszczycy objawy kliniczne{{r|brit}}. Manifestowały się one pęcherzami w jamie ustnej oraz na dłoniach. Pęcherze występowały również pomiędzy palcami u nóg. Pobrane próbki nabłonka z pęcherzy przesłano do Instytutu Chorób Zwierząt w Pirbright, gdzie zdiagnozowano wirusa pryszczycy serotyp O, o identycznych właściwościach antygenowych jak wyizolowany od chorego zwierzęcia{{r|brit}}.

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
<references responsive>
<ref name="Jackson">{{cytuj | autor = Peter G. G. Jackson | redaktor = Peter D. Cockcroft, Michał. Fabisiak| tytuł = Choroby świń | data = 2009 | isbn = 978-83-7609-089-4 | wydanie = 1 | miejsce = Wrocław | wydawca = Elsevier Urban & Partner | oclc = 751237294|s= 181-182}}</ref>

<ref name="ustawa">Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 10 lutego 2006 r. w sprawie szczegółowego sposobu i trybu zwalczania pryszczycy ({{Dziennik Ustaw|2006|28|205}}).</ref>

<ref name="ustawa1">Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 1 lutego 2006 r. w sprawie wykazu chorób zakaźnych zwierząt podlegających notyfikacji w Unii Europejskiej oraz zakresu, sposobu i terminów przekazywania informacji o tych chorobach ({{Dziennik Ustaw|2014|321}}).</ref>

<ref name="wyst">{{cytuj |autor=Grażyna Paprocka, Andrzej Kęsy|tytuł=Pryszczyca – występowanie i zwalczanie choroby|czasopismo=Medycyna Weterynaryjna|wolumin=63 |numer=3|s=251-253|data=2006|url=http://www.medycynawet.edu.pl/images/stories/pdf/pdf2006/03/20063s02510253.pdf|data dostępu=2021-05-20|dostęp=o}}</ref>

<ref name="cost">{{cytuj | autor = D.K. Thompson, P. Muriel, D. Russell, P. Osborne, A. Bromley, M. Rowland, S. Creigh-Tyte, C. Brown | tytuł = Economic costs of the foot and mouth disease outbreak in the United Kingdom in 2001 | czasopismo = Revue Scientifique et Technique de l'OIE | data = 2002-12-01 | data dostępu = 2021-05-20 | wolumin = 21 | numer = 3 | s = 675–687 | doi = 10.20506/rst.21.3.1353|język=en|dostęp=o}}</ref>

<ref name="swinia">{{cytuj | redaktor = Stanisław Winiarczyk, Zbigniew Grądzki | tytuł = Choroby zakaźne zwierząt domowych z elementami zoonoz | data = 2002 | isbn = 83-907862-2-2 | wydanie = 2 | miejsce = Lublin | wydawca = Wydawnictwo Państwowego Instytutu Weterynaryjnego | oclc = 749229101|s=173-175}}</ref>

<ref name="zoonoza">{{cytuj |autor= Wiesław Niedbalski, Andrzej Kęsy, Anna Erkiert-Polguj, Michał Polguj |tytuł=Pryszczyca jako zoonoza|czasopismo=Medycyna Weterynaryjna|wolumin=62 |numer=4|s=374-376|data=2006|url=http://www.medycynawet.edu.pl/images/stories/pdf/pdf2006/04/20064s03740376.pdf|data dostępu=2021-05-20|dostęp=o}}</ref>

<ref name="brit">{{cytuj | autor = R. Armstrong, J. Davie, R. S. Hedger | tytuł = Foot-and-mouth disease in man. | czasopismo = BMJ | data = 1967-12-02 | data dostępu = 2021-05-20 | wolumin = 4 | numer = 5578 | s = 529–530 | doi = 10.1136/bmj.4.5578.529 | pmid = 4294412 | pmc = PMC1749100 | język = en}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę|nazwisko=Wachnik|imię=Zenon|tytuł=Zarys chorób zakaźnych zwierząt|wydawca=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|miejsce=Warszawa|data=1983|isbn=83-0103509-9}}
* Cąkała Stanisław i inni, ''Choroby owiec'' Państwowe wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1981, Warszawa
* {{cytuj książkę|autor=H. Janowski i inni|tytuł=Choroby bydła|wydawca=Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne|miejsce=Warszawa |data=1983|isbn=83-09-00650-0}}
* {{cytuj książkę|autor=Joachim Beer|tytuł=Choroby zakaźne zwierząt domowych|wydawca=Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne|miejsce=Warszawa|data=1980|isbn=83-09-00012-X|tom=1}}
* {{cytuj książkę|nazwisko=Jackson|imię=Peter G. G.|tytuł=Choroby świń|wydawca=Elsevier Urban & Partner|miejsce=Wrocław|data=2009|isbn=978-83-7609-089-4 |nazwisko2=Cockcroft|imię2=Peter D.}}

{{Zastrzeżenia|Medycyna}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Choroby zakaźne zwierząt]]
[[Kategoria:Choroby odzwierzęce]]
[[Kategoria:Choroby wirusowe]]
[[Kategoria:Choroby bydła]]
[[Kategoria:Choroby trzody chlewnej]]