Tekst źródłowy strony Organy w uniwersyteckiej kolegiacie św. Anny w Krakowie

[[Plik:St-Anne church Krakow 005.JPG|mały|Prospekt organów|318x318px]]
'''Organy w uniwersyteckiej kolegiacie św. Anny w Krakowie''' – instrument z pierwszej połowy XVIII wieku o mechanicznej [[Traktura|trakturze]] gry i mechanicznej trakturze rejestrów. Posiada dwa manuały oraz pedał, liczy 26 głosów.

== Historia ==
=== XVIII wiek ===
[[Plik:Grawer organy sw Anna.jpg|mały|200x200px|Tabliczka umieszczona za plecami organisty, zawierająca grawer Szymona Sadkowskiego, jak również pochodzącą z XIX wieku notkę Błażeja Głowackiego]]
Obecne organy pochodzą z trzeciego, barokowego, [[uniwersytecka kolegiata św. Anny w Krakowie|kościoła]], który został wybudowany w latach 1689–1703 w miejscu dawnej, gotyckiej wersji świątyni. Ich budowniczym był Szymon Sadkowski, co potwierdza odkryty w XX wieku łaciński napis na jednej z [[Wiatrownica (muzyka)|wiatrownic]]<ref name="pwco">{{Cytuj stronę| url = http://www.organy.pro/instrumenty.php?instr_id=285| tytuł = Organy w Kolegicie św. Anny w Krakowie| autor = Piotr Matoga| opublikowany = Polskie Wirtualne Centrum Organowe| data = 2013-07-18| data dostępu = 2021-01-24| archiwum = https://web.archive.org/web/20201021132702/http://www.organy.pro/instrumenty.php?instr_id=285| zarchiwizowano = 2020-10-21}}</ref>, o treści: ''Anno Domini 1724 Szymon Sadkowski hoc opus fecie m[anu] p[rioprio] p[innit]''{{Odn|Tyrała|2011|s=200}} („Roku Pańskiego 1724 Szymon Sadkowski ten napis własnoręcznie wyrył”). Jednakże, nie rozwiewa on w pełni wątpliwości co do dokładnej daty powstania instrumentu, gdyż w opracowaniach historycznych można spotkać również przedział 1723–1728. Z tego powodu najbezpieczniej jest założyć, że organy te pochodzą z drugiej dekady XVIII wieku<ref name="pwco"/>.

Instrument został ufundowany przez ówczesnego [[prepozyt]]a [[uniwersytecka kolegiata św. Anny w Krakowie|Kolegiaty św. Anny w Krakowie]], ks. Grzegorza Ochabowicza<ref>{{Cytuj stronę | url = https://kolegiata-anna.pl/historia-kosciola/| tytuł = Historia kościoła| opublikowany = Strona Kolegiaty św. Anny w Krakowie| data dostępu = 2021-01-24}}</ref>. Koszt organów wyniósł 5000 złotych, lecz przypuszcza się, że ta stosunkowo wysoka suma zawiera w sobie zarówno wynagrodzenie dla organmistrza jak i dla twórcy wykonanego w 1728 roku wystroju plastycznego, którym był najprawdopodobniej działający w Małopolsce rzeźbiarz [[Antoni Frączkiewicz]]<ref name="pwco"/>. Ze względu na osobę fundatora, na szczycie jednej z szaf organowych umieszczony jest [[Szeliga (herb szlachecki)|herb rodu Szeliga]], należący do Ochabowicza wraz z jego [[monogram]]em. Analogicznie, na drugiej szafie organowej znajduje się herb i monogram [[Uniwersytet Jagielloński|Uniwersytetu Jagiellońskiego]]{{Odn|Tyrała|2011|s=200}}.

Początkowo organy składały się z trzech zasadniczych sekcji<ref name="pwco"/>:
* '''sekcja manuału''' – jej piszczałki znajdowały się w jednej z dwóch bliźniaczych szaf organowych,
* '''sekcja pedału''' – jej piszczałki znajdowały się w drugiej z wspomnianych dwóch bliźniaczych szaf organowych,
* '''sekcja {{link-interwiki|Rückpositiv|tekst=pozytywu przedniego|Q=Q16293243}}''' – była ona odrębna od wymienionych powyżej, a jej piszczałki znajdowały się na balustradzie chóru muzycznego.

Najstarsze zachowane dokumenty poruszające kwestię organów pochodzą z 1795, kiedy to powstał opis wykonany przez jedną z działających w tym czasie komisji inwentarzowych{{Odn|Tyrała|2011|s=200-201}}<ref group="uwaga" name="uwaga1">Obszerne fragmenty opisu na podstawie: E. Kubala, ''Organy i nuty w kościele św. Anny w Krakowie według inwentarza z początku XIX wieku'', Archiwum Kolegiaty św. Anny w Krakowie: ''Nade drzwiami wielkiemi jest umieszczony chor dla kapeli i organ na tragarzach w murze magistratualnym utwierdzonych malowany żółtym pokostem i rzeźbą snycerską przyozdobiony. Sufit pod chórem jest mocny na którym w środku są aniołowie z organami wymalowani – Wschód na chór, jako się wyżey rzekło, jest z wieży od zachodu będący. […] Co się tyczy organ tych struktura wspaniała, ma pośrodku niejako bramę służącą za miejsce organiście do grania. Po obydwóch stronach tegoż są drzwiczki na zawiasach z zameczkami prowadzące do organ wewnątrz które składają się z 3-ch części to jest manuału, pozytywy i pedału. Manuał i pozytyw łączą się z klawiaturą Francuzką umieszczoną w pośrodku Organ mającą wszystkie tony oraz bęben zepsuty. W manuale klawisz pod g urwany. Głosów zaś 11 z kluczami żelaznymi od których idą walce drewniane do piszczałek cynowych oprócz fletu major, przy którym piszczałki drewniane w szczególności w manuale Pryncypał ma w sobie piszczałek metalowych sztuk 50. Spilflet takichże piszcz: 50. Suilicinal 50. Octawa 50. Octawa druga 50. Quinta 50. Super Octawa 50. Sexattara 150. Bez oktawy. Mixtura także 150. Cymbał [tzw. „Polski” – przypis autora] ma w sobie nożek 50. W tych nożkach od Basa poczynających się ma piszczałek każda nożka po 4-ry, po prawey zaś ręce 3. Ogółem piszczałek metalowych w Manuale jest 1000. Piszczałek zaś drewnianych we flecie major jest 50. Lada czyli skrzynia do nadymania w Organach dobra – W Pozytywie klawisze dobre mają głosów 6. z kluczami żelaznymi od których idą walce drewniane do piszczałek cynowych oprócz fletu major, przy którym idą piszczałek drewnianych 50. I fletu minor w którym jest piszczał: drewnian: 45. […] W szczególności w Pozytywie znajduje się piszczałek metalowych w principal 50. W sulicincle 50. W spilflecie 50. W octawie 50. W flecie minor 5. Ogółem 205. Lada pod pozytywem dobra. Są także nad pozytywem dwa ptaki pobielane i gwiazdka z trzema dzwonkami – W Pedale jest głosów 7. Z kluczami żelaznymi, od których idą walce drewniane do piszczałek metalowych, a tych pryncypał ma w sobie 21. Super Octawa 21, Quinta 16. […] Cymbał ma w sobie nożek 21. mających po 5 piszczałek lub 4 ma w sobie piszczałek met: 350. Mixtura na koniec 63. Ogółem w pedale piszczałek metalowych 47. Sulicibas zaś ma piszczałek drewnianych 21. Sub bas podobnie 21. A Quinta takichże 5. Razem więc w całych organach jest piszczałek metalowych 1676, a drewnianych 192. […] Lada w pedale potrzebuje reperaryi gdyż powietrze przepuszcza. Nie wszystkie zaś piszczałki metalowe z frontu dają się widzieć, lecz tylko pryncypałowe, inne są wewnątrz pospolicie ołowiane. Facyata organ przedstawia się w kształcie po siedem piszczałek różnej wielkości, pomiędzy którymi są pomniejsze płasko ułożone również od wierzchu snycerszczyzną z drzewa malarsko złocona przyozdobione, całe zaś organy są żółtym pokostem pomalowane. Przyległą Chórowi i Organom jest kalikownia w tey jest miechów 5. Ze skóry irchowej o kilku fałdach każdy, potrzebujących reperacyi z tych wyżej 4 a jeden niżey są umieszczone za przegrodą z tarcic, dragi do nich dobre. Obok jest kanał czyli rura wietrzna, ciągnąca się pod podłogą do Organ.''</ref>. Na jego podstawie można wywnioskować, że instrument składał się wówczas z:
* 10 głosów w '''manuale''': Prycypał 8’; Flet major 8’, Sulicinal 8’; Spilflet 4’ lub 8’; Octawa 4’; Octawa druga 4’; Kwinta 2<small><math>\frac{2}{3}</math></small>; Super Octawa 2’; Sexattara 3×; Mixtura 3×; Cymbał 4–3×;
* 6 głosów w '''pozytywie''': Flet major 8’; Sulicinal 8’; Proncipal 4’; Flet minor 4’; Octawa 2’; Spilflet 2’;
* 7 głosów w '''pedale''': Subbas 16’; Pryncypał 8’; Sulicibas 8’; Quinta 2<small><math>\frac{2}{3}</math></small>; Super Octawa 4’; Mixtura 3×’; Cymbał 5–4×{{Odn|Tyrała|2011|s=202}}<ref>{{Cytuj |autor = E. Kubala |tytuł = Organy i nuty w kościele św. Anny w Krakowie według inwentarza z początku XIX wieku |wydawca = Archiwum Kolegiaty św. Anny w Krakowie}}</ref>.
Ponadto, warto zaznaczyć, że instrument pierwotnie nie miał głosów językowych. Podobnie, nie posiadał on również połączeń, co było rzadkim zjawiskiem w tamtych czasach{{Odn|Tyrała|2011|s=202}}.

=== XIX wiek ===
W latach 1804–1816 z inspiracji Błażeja Głowackiego instrument przeszedł przebudowę, polegającą głównie na dodaniu piszczałek w każdym z głosów, z kolei w 1831 roku wymienione zostały wiatrownice. Po śmierci Głowackiego, od 1837 roku remont organów kontynuował Ignacy Woyciechowski na mocy umowy z Senatem Uniwersytetu Jagiellońskiego{{Odn|Tyrała|2011|s=202–203}}. Jego efektem była wymiana dwóch głosów oraz dorobienie nowej klawiatury do pozytywu<ref name="pwco" />. Pod koniec XIX wieku organy ponownie zostały poddane remontowi, tym razem prowadzonemu przez [[Szymon Antoni Sapalski|Antoniego Sapalskiego]]. Zbudował on nowe miechy, przyrząd do [[Kalikant|kalikowania]], nowe kanały, klawiatury manuałów i pedału, nową trakturę gry i rejestrów, jak również przeprowadził uszczelnianie wiatrownic{{Odn|Tyrała|2011|s=203}}. Ponadto, organy zostały przesunięte w głąb chóru muzycznego, a dotychczas osobno stojące szafy organowe połączono w jedną całość poprzez przeniesienie sekcji piszczałek pozytywu ponad stół organowy, umieszczony niejako we wnęce instrumentu. W opinii rzeczoznawców, zmiany wykonane przez Sapalskiego wskazują jednoznacznie na próbę „romantyzacji” instrumentu, pomimo faktu, iż pierwotnie był to instrument barokowy<ref name="pwco" />{{Odn|Tyrała|2011|s=203}}. Mimo to, jak zaznacza [[Robert Tyrała]], ''pozostawiono znaczną część oryginalnych głosów, które tworzyły podstawę dźwiękową instrumentu (pryncypały)''{{Odn|Tyrała|2011|s=203–204}}. Niedługo po tych przeróbkach, jeszcze w XIX wieku, miechy zaopatrujące organy w powietrze zostały podłączone do napędu elektrycznego{{Odn|Tyrała|2011|s=204}}. Ponadto, podczas jednego z dziewiętnastowiecznych remontów doszło do zmiany klawiatury na tzw. francuską, to znaczy zawierającą 54 klawisze. W wyniku tego [[krótka oktawa]] w obu manuałach i pedale została zastąpiona regularną. Z zapisków parafialnych wynika, że mógł tego dokonać już Głowacki, jednakże jest możliwe, iż doszło do tego dopiero na początku XX wieku{{Odn|Tyrała|2011|s=204}}.

=== XX wiek ===
[[Plik:Tabliczka informacyjna organy w kosciele św. Anny.jpg|mały|223x223px|Tabliczka informująca o renowacji organów dokonanej przez Roberta Polcyna]]
Po zakończeniu II wojny światowej, instrument został uznany za niezdolny do użytku, jednakże świadomość jego historycznej wartości zaowocowała w przeprowadzeniu w latach 1958–1963 gruntownego remontu organów, który przeprowadził Robert Polcyn z Poznania. Pomimo pomysłu wyposażenia odrestaurowanego instrumentu w trakturę elektryczną, ostatecznie (dzięki staraniom ks. Kazimierza Sudera) pozostano przy oryginalnej trakturze mechanicznej<ref name="pwco" />{{Odn|Tyrała|2011|s=204–205}}.

Dyspozycja organów przed 1958<ref name="pwco" />:
* '''Manuał I''': Viola 8’, Viola 4’, Pryncypał 8’, Flet major 8’, Gemshorn 8’, Oktawa 4’, Flet 4’, Kwinta 2 <small><math>\frac{1}{2}</math></small>, Superoktawa 2’, Mixtura 2-3 rzędowa 1 <small><math>\frac{1}{3}</math></small>, Gamba 4’;
* '''Manuał II''': Flauto amabilis 8’, Pryncypał 4’, Flet 4’, Vox coelestis 8’, Salicet 8’;
* '''Pedał''': Violonbas 16’, Subbas 16’, Pryncypał 8’, Kwintadena 8’, Flet 4’, Quinta 5 <small><math>\frac{1}{3}</math></small>;

Choć traktura i niektóre elementy konstrukcji określone zostały jako „dalekie od ideału”, to jednak ogólna ocena próby przywrócenia organom ich oryginalnego brzmienia wypadła zadowalająco<ref name="pwco" />. Główne zastrzeżenia budziło użycie nazw nie znanych w polskim budownictwie organowym doby późnego baroku; zakwestionowany został również pomysł poszerzenia instrumentu o głosy językowe, jako że nie istniały one w oryginalnych organach<ref name="pwco" />.
[[Plik:Prospekt organy u sw Anny Krakow.jpg|mały|Prospekt organów, ujęcie boczne z chóru muzycznego]]
Dyspozycja organów po pracach Roberta Polcyna<ref name="pwco" />:
* '''Manuał I''': Kwintadena 16’, Pryncypał 8’, Flet major 8’, Gemshorn 8’, Oktawa 4’, Flet minor 4’, Kwinta 2 <small><math>\frac{2}{3}</math></small>, Superoktawa 2’, Mixtura 4-5 rzędowa;
* '''Manuał II''': Flet kryty 8’, Pryncypał 4’, Flet 4’, Schwiegel 2’, Superkwinta 1 <small><math>\frac{1}{3}</math></small>, Sifflet 1’, Mixtura 2-3 rzędowa, Cymbał 3 rzędowy;
* '''Pedał''': Pryncypał 16’, Subbas 16’, Oktawbas 8’, Kwintadena 8’, Flet 4’, Flet polny 2’, Mixtura basowa 4 rzędowa;
W latach 70. i 80. przeprowadzane były drobne prace techniczne. Większym przedsięwzięciem były badania przeprowadzone w 1997 roku, kiedy to ze środków Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa dokonano zdjęcia z szafy organowej ośmiu warstw malowania, pod którymi ukazała się oryginalna, zielona farba. W celu utrzymania historycznej stylistyki, cały instrument otrzymał zieloną marmoryzację, z elementami złotych i srebrnych dekoracji{{Odn|Tyrała|2011|s=205–206}}. W efekcie, prospekt prezentuje się jako późnobarokowy, architektoniczny, piętnastoosiowy, dwusekcyjny, z pozytywem wbudowanym wtórnie, centralnie pomiędzy szafy organowe<ref name="pwco" />. Zachowane zostały autentyczne herby, które wieńczą obie szafy organowe – herb lewy należy do Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaś prawy, herb Szeliga, pochodzi od zleceniodawcy budowy pierwszych organów, Grzegorza Ochabowicza<ref name="pwco" />.

W latach 90. XX wieku Lech Skoczylas, krakowski organmistrz, dokonał czyszczenia i strojenia organów, w wolne miejsce w wiatrownicy II manuału dostawił głos Tercja 1<small><math>\frac{3}{5}</math></small>, jak również zamontował nowy miech i cichobieżną dmuchawę na chórze{{Odn|Tyrała|2011|s=206}}. W listopadzie 2000 roku Fryderyk i Łukasz Kmiecikowie zamontowali połączenie II/P, oraz usprawnili istniejące połączenia, poprzez uniezależnienie połączenia I/P od II/I{{Odn|Tyrała|2011|s=206}}. W 2002 roku Łukasz Kmiecik zamontował wiatrownicę mechaniczną zamiast dotychczasowej pneumatycznej, będącej „dostawką” z lat 60. XX wieku<ref name="pwco" />.

W efekcie prac konserwatorskich i renowacyjnych, organy w Kolegiacie Św. Anny są klasyfikowane jako instrument barokowy (13–14 oryginalnych głosów<ref group="uwaga">Matoga podaje liczbę 14 oryginalnych głosów, zaś Tyrała 13 (pozycje w bibliografii)</ref>), choć jego brzmienie uległo znaczącej zmianie w wyniku prac przeprowadzonych w XIX wieku. Najtrafniej można go określić jako ''organy barokowe i neobarokowe intonowane quasi-romantycznie''<ref name="pwco" />.

== Specyfikacja ==
[[Plik:Organy Kościoła Św. Anny w Krakowie.jpg|mały|Stół gry|300x300px]]

=== Skala organów ===
I manuał: C-d<sup>3</sup>; II manuał: C-c<sup>3</sup>d<sup>3</sup>; pedał: C-d<sup>1</sup><ref name="pwco" />;.
[[Plik:Organy u sw. Anny Krakow.jpg|mały|Klawiatura pedałowa|225x225px]]

=== Dyspozycja organów ===
{| class="wikitable"
!'''Manuał I'''
!Manuał II
!Pedał
|-
|Kwintadena 16<nowiki>'</nowiki>
|''Flet kryty 8<nowiki>'</nowiki>''
|''Subbas 16<nowiki>'</nowiki>''
|-
|''Pryncypał 8<nowiki>'</nowiki>''
|Flet dolce 8<nowiki>'</nowiki>
|''Pryncypał basowy 16<nowiki>'</nowiki>''
|-
|''Flet major 8<nowiki>'</nowiki>''
|''Pryncypał 4<nowiki>'</nowiki>''
|Oktawa basowa 8<nowiki>'</nowiki>
|-
|''Gemshorn 8<nowiki>'</nowiki>''
|''Flet amabilis 4<nowiki>'</nowiki>''
|''Kwintadena 8<nowiki>'</nowiki>''
|-
|''Oktawa 4<nowiki>'</nowiki>''
|Schwiegel 2<nowiki>'</nowiki>
|''Pryncypał 4<nowiki>'</nowiki>''
|-
|''Flet minor 4<nowiki>'</nowiki>''
|Superkwinta 1 <small><math>\frac{1}{3}</math></small>
|Flet polny 2<nowiki>'</nowiki>
|-
|''Kwinta 2 <small><math>\frac{2}{3}</math></small>''
|Syfflet 1<nowiki>'</nowiki>
|Mixtura wielka IV
|-
|''Superoktawa 2<nowiki>'</nowiki>''
|Cymbałka III
|
|-
|Mixtura IV-V
|Tercja 1<small><math>\frac{3}{5}</math></small>
|
|-
|Scharf IV
|
|
|}
''Kursywą'' zaznaczono głosy, których piszczałki w większości pochodzą z XVIII wieku<ref name="pwco" />.

Połączenia: II/I, II/P, I/P<ref name="pwco" />.

== Zobacz też ==
* [[Lista organów piszczałkowych]]

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj |autor = E. Kubala |tytuł = Organy i nuty w kościele św. Anny w Krakowie według inwentarza z początku XIX wieku |data = |wydawca = Archiwum Kolegiaty św. Anny w Krakowie |odn = tak}}
* {{Cytuj stronę| url = http://www.organy.pro/instrumenty.php?instr_id=285| tytuł = Organy w kolegiacie św. Anny w Krakowie| autor = Piotr Matoga| opublikowany = Polskie Wirtualne Centrum Organowe| data = 2013-07-18| data dostępu = 2021-01-24| język = | odn = tak| archiwum = https://web.archive.org/web/20201021132702/http://www.organy.pro/instrumenty.php?instr_id=285| zarchiwizowano = 2020-10-21}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Kliś| imię = ks. Zbigniew| nazwisko2 = Węcławowicz| imię2 = Tomasz| tytuł = Studia z dziejów kościoła św. Anny w Krakowie | url = https://repozytorium.ptt.net.pl/xmlui/handle/item/82| wydanie = drugie| wydawca = Wydawnictwo UNUM| miejsce = Kraków| rok = 2011|strony= 199–208| rozdział = Organy w kościele św. Anny| nazwisko r = Tyrała| imię r = ks. Robert| autor r link = Robert Tyrała| isbn = 978-83-7643-066-9|odn=tak}}
* {{Cytuj stronę | url = https://kolegiata-anna.pl/historia-kosciola/| tytuł = Historia kościoła| opublikowany = Strona Kolegiaty św. Anny w Krakowie| data dostępu = 2021-01-24|autor=|język=|odn=tak}}

[[Kategoria:Organy kościelne w Polsce|Kraków]]
[[Kategoria:Kapituła kolegiacka św. Anny w Krakowie]]
[[Kategoria:Sztuka w Krakowie]]
[[Kategoria:Historia Krakowa]]