Tekst źródłowy strony Oranżada w proszku

'''Oranżada w proszku''' (także '''lemoniada w proszku''', czasem '''[[sorbet]] w proszku''') – sproszkowana mieszanka do produkcji gazowanych napojów bezalkoholowych. Proszek musujący jest również farmaceutyczną postacią dawkowania niektórych leków lub suplementów diety.

== Skład i działanie ==
Jeśli do wody doda się mieszaninę sody oczyszczonej (wodorowęglanu sodu, NaHCO<sub>3</sub>) i kwasu winowego lub kwasu cytrynowego, soda oczyszczona i kwas zareagują ze sobą, tworząc winian sodu lub cytrynian sodu i kwas węglowy, który następnie rozpada się na wodę i dwutlenek węgla, co sprawia, że napój jest musujący.

Kwas cytrynowy (C<sub>6</sub>H<sub>8</sub>O<sub>7</sub>) wywołuje następującą reakcję endotermiczną:

: <math>\mathrm{3\ NaHCO_{3(aq)} + C_6H_8O_{7(aq)} \to \ Na_3C_6H_5O_{7(aq)} + 3\ H_2O_{(l)} + 3\ CO_{2(g)} }</math>

Produkowane przemysłowo proszki musujące mogą również zawierać cukier, aromaty, barwniki spożywcze i inne dodatki.

== Historia ==
Już w XIX wieku produkowano proszek musujący (łac. ''Pulvis aërophŏrus'', jak nazywali go farmaceuci){{r|br|mey}}. W tym okresie powszechna była mieszanina [[Kwas winowy|kwasu winowego]]{{r|FFR}}.

Proszek musujący był konsumowany pod koniec XIX wieku w następujący sposób: „Wsyp czubatą łyżeczkę proszku do szklanki wypełnionej do połowy wodą, raz zamieszaj i wypij tak szybko, jak to możliwe, dopóki napój musuje. […] Ponieważ w procesie zawsze traci się dużo kwasu węglowego, a działanie proszku opiera się głównie na jego działaniu, zwykły sposób jego stosowania jest dość niekorzystny. O wiele lepiej jest włożyć proszek do ust i popić wodą.”{{r|mey}}

W Anglii proszek musujący nazywano ''soda-powder'': 2 g [[wodorowęglan sodu|wodorowęglanu sodu]] i 1,5 g kwasu winowego sprzedawano oddzielnie w kolorowych kapsułkach i dodawano do wody tylko bezpośrednio przed spożyciem{{r|mey}}. Pod koniec XIX wieku istniały już warianty smakowe o smaku [[imbir]]u lub [[Mięta pieprzowa|mięty pieprzowej]]. Był używany nawet jako proszek do leków, dla uprzyjemnienia smaku, na przykład w siarkowym proszku musującym.
[[File:Brausepulver.jpg|thumb|right|240px|Napój musujący niemieckiej marki ''Ahoj'']]
Pierwszy produkowany przemysłowo napój musujący w proszku został wyprodukowany przez firmę Stollwerck w [[Kolonia (Niemcy)|Kolonii]] w XIX wieku. Proszek składał się z odparowanych soków owocowych, cukru trzcinowego, kwasu cytrynowego i wodorowęglanu sodu{{r|RHLR}}. Ta sama zasada co w przypadku musującego proszku, jest również stosowana w przypadku musujących rozpuszczalnych tabletek witaminowych i podobnych produktów.

W 1925 roku Theodor Beltle{{u|sr}} z [[Bad Cannstatt]] k. [[Stuttgart]]u i jego szwagier Robert Friedel założyli firmę ''Robert Friedel GmbH (Frigeo)'', która produkowała ''Friedel-Brause'' jako „musującą lemoniadę w proszku dla wszystkich warstw społecznych”. Początkowo mus pakowano w trójkątne saszetki zawierające dwie osobne tabletki sody oczyszczonej i kwasu winowego, które trzeba było dodać razem do wody. Jako smaki oferowano tylko pomarańczę i cytrynę. W latach trzydziestych XX wieku preparat zmieniono na proszek i wprowadzono markę ''Ahoj''{{r|HK}}.

Po [[II wojna światowa|drugiej wojnie światowej]] coraz popularniejsze stawały się gotowe lemoniady, a proszek musujący, który teraz dostępny był również innych smakach, prawie nie odgrywał już roli w napojach. Obecnie niektórzy spożywają również proszek musujący wraz z alkoholem, przy czym proszek miesza się z alkoholem w ustach. W Niemczech proszki musujące sprzedawane pod marką ''Ahoj'', a np. Szwajcarii proszek musujący jest najlepiej znany jako tabletka musująca oznaczona jako ''Tiki''. W [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]] ''Sherbet Fountain'' („Fontanna Sorbetowa”) firmy Barratt składa się z 25-gramowej tuby proszku musującego z laską [[Lukrecja gładka|lukrecji]] i jest sprzedawana od 1925 roku. Alternatywna wersja składa się z twardego cukierka żelatynowego w sztyfcie o smaku truskawkowym, który jest koloru czerwonego. W tradycyjnym opakowaniu papierowym wierzch sztyftu miał być odgryziony w celu uformowania słomki, a proszek przez nią jest wsysany, po czym musuje i rozpuszcza się na języku.

W Polsce oranżady w proszku były dostępne także w czasach [[PRL]]{{r|3m|sl}}. Występowały (i nadal występują) również jako produkty medyczne (np. dla dzieci napoje witaminowe w proszku pod marką ''Vibovit''{{r|3m}} produkowane przez zakłady należące w PRL do Zjednoczenia Przemysłu Farmaceutycznego „[[Polfa]]”).

== Zobacz też ==
* [[oranżada]]
* [[lemoniada]]
* [[sorbet]]

== Uwagi ==
{{Uwagi
|sr=Theodor Beltle, współzałożyciel firmy Frigeo, zmarł w 1949 r.; jego udziały firmieprzejęli synowie Robert i {{link-interwiki|Theodor Beltle|Q=Q94831368|tekst=Theodor Beltle jr.}}{{r|HK}}
}}

== Przypisy ==
<references>
<ref name="3m">{{Cytuj stronę |url = https://kulinaria.trojmiasto.pl/Przysmaki-PRL-u-Czego-brakuje-wam-najbardziej-n168865.html |tytuł = Przysmaki PRL-u. Czego brakuje wam najbardziej? |autor = Ewa Palińska |data = 2022-07-21 |opublikowany = trojmiasto.pl |język = pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20221001142259/https://kulinaria.trojmiasto.pl/Przysmaki-PRL-u-Czego-brakuje-wam-najbardziej-n168865.html |zarchiwizowano = 2022-10-01 |data dostępu = 2023-07-05}}</ref>
<ref name="br">artykuł ''Brausepulver'' w: ''Kleineres Brockhaus’sches Conversations-Lexikon für den Handgebrauch. In vier Bänden'', Erster Band, F. A. Brockhaus, Leipzig 1854, s. 616.</ref>
<ref name="FFR">[[Friedlieb Ferdinand Runge]], ''Hauswirthschaftliche Briefe. Erstes bis drittes Dutzend'', Zentralantiquariat der DDR, Leipzig 1988, (reprint: Berlin 1866 ), s. 62.</ref>
<ref name="HK">{{Cytuj stronę | url = https://www.stuttgart-lese.de/streifzuege/geschichtliches/theodor-belthle-ein-schwaebischer-tueftler-oder-wie-es-zum-zisch-auf-der-zunge-kam/ | tytuł = Theodor Belthle, ein schwäbischer Tüftler oder wie es zum „Zisch“ auf der Zunge kam | autor = Herbert Kihm | opublikowany = Bertuch Verlag Weimar & Trägerwerk Soziale Dienste AG | język = de | data dostępu = 2023-07-07 | archiwum = https://web.archive.org/web/20230707171842/https://www.stuttgart-lese.de/streifzuege/geschichtliches/theodor-belthle-ein-schwaebischer-tueftler-oder-wie-es-zum-zisch-auf-der-zunge-kam/ | zarchiwizowano = 2023-07-07}}</ref>
<ref name="mey">artykuł ''Brausepulver'' w: ''Meyers Konversations-Lexikon'', 3. Band, wydanie 3, Leipzig 1874, s. 680.</ref>
<ref name="RHLR">Robert Habs, [[Leo Rosner|Leopold Rosner]]: ''Appetit-Lexikon: ein alphabetisches Hand- und Nachschlagebuch über alle Speisen und Getränke; zugleich Ergänzung eines jeden Kochbuches'', Badenweiler 1997 (reprint pierwszego wydania: Wien 1894).</ref>
<ref name="sl">{{Cytuj stronę |url = https://www.spodlady.com/prod_199_Oranzada_w_proszku_cytrynowa.html |tytuł = Oranżada w proszku cytyrynowa |opublikowany = Spod Lady |język = pl |zarchiwizowano = 3021-01-20 |data dostępu = 2023-07-05}}</ref>
</references>

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Słodycze]]