Tekst źródłowy strony Mu’ammar al-Kaddafi

{{Polityk infobox
 | polityk             = Mu’ammar al-Kaddafi
 | grafika             = Muammar al-Gaddafi at the AU summit.jpg
 | opis grafiki        = Mu’ammar al-Kaddafi, 2 lutego 2009
 | data urodzenia      = [[1942]]
 | miejsce urodzenia   = [[Syrta]]
 | data śmierci        = [[20 października]] [[2011]]
 | miejsce śmierci     = [[Syrta]]
 | funkcja             = [[Przywódcy Libii|Przywódca Rewolucji 1 września]]
 | partia              = 
 | od                  = [[1 września]] [[1969]]
 | do                  = [[23 sierpnia]] [[2011]]<ref group="uwaga">Al-Kaddafi utracił ''de facto'' władzę w kraju 23 sierpnia 2011, po zdobyciu jego siedziby przez powstańców i ucieczce z Trypolisu. Jednak 16 września 2011 ONZ ''de iure'' uznała Narodową Radę Tymczasową za legalne władze Libii.</ref>
 | poprzednik          = 
 | następca            = 
 | 2 funkcja           = [[Powszechny Kongres Ludowy|Sekretarz generalny Powszechnego Kongresu Ludowego]]
 | 2 partia            = ''bezpartyjny''
 | 2 od                = [[2 marca]] [[1977]]
 | 2 do                = [[2 marca]] [[1979]]
 | 2 poprzednik        = ''urząd utworzony''
 | 2 następca          = [[Abd al-Ati al-Ubajdi]]
 | 3 funkcja           = [[Premierzy Libii|Premier Libii]]
 | 3 partia            = ''bezpartyjny'' / [[Arabska Unia Socjalistyczna (Libia)|Arabska Unia Socjalistyczna]]
 | 3 od                = [[16 stycznia]] [[1970]]
 | 3 do                = [[16 lipca]] [[1972]]
 | 3 poprzednik        = [[Mahmud Sulajman al-Maghribi]]
 | 3 następca          = [[Abd as-Salam Dżallud]]
 | odznaczenia         = [[Plik:Order of Courage (Libya) - ribbon bar.gif|40px|Wielki Mistrz Orderu Odwagi (Libia)]] {{order|OBL|CSRS1}} [[Plik:MLT National Order of Merit BAR.svg|40px|Narodowy Order Zasługi I klasy z Łańcuchem (Malta)]] {{order|MT-XGR}} {{order|ODN|KW}} {{order|OZPRL|KW}} {{Order|UA-OKJM|1}} {{Order|UA-OBH|1}} {{order|KP-B}} {{order|KP-OFN|1}} {{order|OW|WK}}
 | commons             = Category:Muammar al-Gaddafi
 | quote               = Muammar al-Kaddafi
 | imię i nazwisko     = 
 | news                = 
}}
{{Żołnierz infobox
 |imię i nazwisko      = 
 |imię i nazwisko org  = 
 |pseudonim            = 
 |rodzaj wojsk         = lądowe
 |zwycięstwa           = 
 |grafika              = Stevan Kragujevic, Moamer el Gadafi u Beogradu.jpg
 |opis grafiki         = Mu’ammar al-Kaddafi, 25 lutego 1970
 |stopień grafika      = Libya-Army-OF-5.svg
 |stopień              = [[pułkownik]]
 |data urodzenia       = 1942
 |miejsce urodzenia    = 
 |data śmierci         = 
 |miejsce śmierci      = 
 |lata służby          = 1961–2011
 |siły zbrojne         = [[Plik:Coat of arms of Libya (1977–2011).svg|20px]] [[Libijskie Siły Zbrojne]]
 |formacja             = 
 |jednostki            = 
 |stanowiska           = 
 |wojny i bitwy        = [[rewolucja libijska w 1969]],<br>[[wojna Jom Kipur]],<br> [[konflikt graniczny między Libią i Egiptem]],<br> [[wojna toyot]],<br> [[wojna ugandyjsko-tanzańska]],<br> [[wojna domowa w Libii]]
 |późniejsza praca     = 
 |odznaczenia          = 
 |commons              = 
 |wikiźródła           = 
 |wikicytaty           = 
}}
'''Mu’ammar al-Kaddafi''' ([[język arabski|arab.]] {{Wymowa|Ar-Muammar al-Qaddafi.ogg|معمر القذافـي}}, [[Transliteracja|trl.]] ''Muʿammar al-Qaḏḏāfī'', [[Transkrypcja (językoznawstwo)|trb.]] ''Mu’ammar al-Kazzafi''<ref group="uwaga">Zapis w polskiej transkrypcji fonetycznej współczesnego standardowego języka arabskiego.</ref>, dialektalnie ''Gaddafi''; ur. [[13 września]]<ref>{{encyklopedia PWN|id=3918899|tytuł=Kaddafi, Al- Mu’ammar|data dostępu=2023-05-14}}</ref> lub w [[Czerwiec|czerwcu]] [[1942]] w [[Syrta|Syrcie]]<ref>{{Cytuj |tytuł = MU‘AMMĀR AL KĀDHĀFI - (1942-2011) – Encyclopædia Universalis |data dostępu = 2023-05-14 |opublikowany = universalis.fr |url = https://www.universalis.fr/encyclopedie/mu-ammar-al-kadhafi/}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Muammar al-Gaddafi - Enzyklopädie - Brockhaus.de |data dostępu = 2023-05-15 |opublikowany = brockhaus.de |url = https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/gaddhafi-moamar-al-}}</ref>, zm. [[20 października]] [[2011]] tamże<ref>[https://archive.is/20120805063922/www.msz.gov.pl/Oswiadczenie,MSZ,po,smierci,plk.,Kadafiego,46181.html msz.gov.pl Oświadczenie MSZ po śmierci płk. Kadafiego].</ref>) – [[Libia|libijski]] pułkownik, polityk i ideolog, w latach 1969–2011 sprawował władzę autorytarną<ref name="ONET">{{cytuj |url = https://web.archive.org/web/20160916140326/http://portalwiedzy.onet.pl/64748,,,,kadafi_muammar_al,haslo.html |tytuł = Kadafi Muammar al- |opublikowany = portalwiedzy.onet.pl}}</ref><ref name="pwnk">{{encyklopedia PWN|id = 3918899|tytuł=Kaddafi, Al- Mu’ammar|data dostępu=2016-09-16}}</ref> jako [[Przywódcy Libii|Przywódca Rewolucji 1 września]].

W 1969 roku przeprowadził [[Rewolucja libijska w 1969|zamach stanu]], którym obalił monarchię. Proklamował utworzenie „Libijskiej Republiki Arabskiej”, a władzę objęła Rada Dowódcza Rewolucji. W 1970 roku desygnowany na premiera i dowódcę sił zbrojnych, urzędy te formalnie sprawował do 1972. W tym czasie przeprowadził islamizację praw i obyczajów. [[Nacjonalizacja|Znacjonalizował]] własność niearabską i zachodnich towarzystw naftowych. Zlikwidował też amerykańskie i brytyjskie bazy wojskowe. W 1977 państwo zmieniło nazwę na „Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna”. Zmiana ta była efektem jego programu ideowego zawartego w tzw. [[Zielona książka|Zielonej książce]], w której połączył fundamentalistyczne tradycje islamskie z [[Socjalizm arabski|socjalizmem arabskim]]. W latach 1977–1979 pełnił urząd sekretarza generalnego Powszechnego Kongresu Ludowego. W marcu 1979 roku zrezygnował ze wszystkich funkcji państwowych; w rzeczywistości sprawował dyktatorską władzę jako tzw. Przywódca Rewolucji 1 Września i zwierzchnik sił zbrojnych<ref name="ONET" /><ref name="pwnk" />.

W polityce międzynarodowej entuzjastycznie odnosił się do zjednoczenia świata arabskiego. Głównym celem jego polityki była likwidacja [[Izrael]]a. Utrzymywał bliskie relacje ze [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|Związkiem Radzieckim]]. Prowadził agresywną politykę i angażował się w konflikty między innymi w [[Czad]]zie, [[Uganda|Ugandzie]] i [[Sudan]]ie. Środki na prowadzenie wojen czerpał z eksploatacji złóż naftowych. W latach 80. oskarżany przez Zachód o sponsorowanie terroryzmu. Po atakach lotnictwa amerykańskiego złagodził nieco swoją politykę<ref name="ONET" /><ref name="pwnk" />.

W 2011 roku nie zgodził się oddać władzy w następstwie społecznych protestów. Doprowadziło to do wybuchu [[Wojna domowa w Libii|wojny domowej]]. Zginął w strzelaninie pomiędzy powstańcami a wiernymi mu siłami<ref name="ONET" /><ref name="pwnk" />.

== Życiorys ==
=== Młodość ===
Pochodził z niewielkiego plemienia [[Al-Kadadifa]]<ref name="Blundy 1987">Blundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9.</ref> zaliczanego do plemion grupy arabskiej o dziedzictwie [[Berberowie|berberyjskim]]. Plemię licznie zamieszkiwało w mieście [[Syrta]] w środkowej części wybrzeża Libii. Jego ród uważa się za potomków [[Mahomet]]a{{r|armia}}. Był synem [[Beduini|Beduina]] i wędrownego hodowcy wielbłądów, Mohhamada Abdula Salama bin Hameda bin Mohammada, znanego jako Abu Meniar (zmarł w 1985 roku) i Aishy (zmarła w 1978 roku). Abu Meniar prowadził skromny żywot jako hodowca [[wielbłąd]]ów i [[Koza domowa|kóz]]<ref name="Blundy 1987" />. Koczowniczy Beduini byli [[Analfabetyzm|analfabetami]] i nie przechowywali żadnych aktów urodzenia<ref name="ReferenceA">Blundy & Lycett 1987, s. 35; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.</ref>. W związku z tym data urodzenia Kaddafiego nie jest znana. Prawdopodobnie urodził się wiosną 1942 lub 1943 roku, jednak niektórzy biografowie, w tym Blundy i Lycett, uważają, że mógł być to nawet rok 1939<ref name="ReferenceA" />.

Urodził się w namiocie w pobliżu wiejskiego regionu Kasr Abu Hadi<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 33; Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.</ref>. Był jedynym żyjącym synem, miał trzy starsze siostry<ref name="ReferenceA" />. Wychowanie w kulturze beduińskiej wpłynęło na jego osobiste upodobania do końca życia. W późniejszym życiu wielokrotnie wyjeżdżał na pustynię w celu medytacji<ref>Kawczynski 2011, s. 9; Bruce St. John 2012, s. 135.</ref>. W chwili jego urodzenia [[Libia Włoska|Libia]] była [[Kolonie włoskie|kolonią faszystowskich Włoch]]. Jego rodzina była nieprzychylnie nastawiona do Włochów, a dziadek Kaddafiego, Abdessalam Bouminyar, został zabity przez włoskie wojska podczas [[Wojna włosko-turecka|inwazji w 1911]] roku<ref>Bianco 1975, s. 4; Blundy & Lycett 1987, s. 37; Kawczynski 2011, s. 4.</ref>. Jako dziecko był świadkiem konfliktu między wojskami włoskimi a brytyjskimi w trakcie II wojny światowej, przez co od najmłodszych lat był świadom zaangażowania europejskich mocarstw w Afryce Północnej<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 35–37; Bruce St. John 2012, s. 135.</ref>. W 1945 roku kontrolę nad Libią przejęły siły brytyjskie i francuskie. Mimo że mocarstwa kolonialne zamierzały podzielić kraj między siebie, Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych oświadczyło, że Libii należy przyznać niezależność polityczną<ref name="ReferenceB">Blundy & Lycett 1987, s. 38–39; Kawczynski 2011, s. 7–9, 14; Bruce St. John 2012, s. 108.</ref>. W 1951 roku [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|ONZ]] utworzyło Zjednoczone Królestwo Libii, [[Federacja|państwo federalne]] pod przywództwem prozachodniego monarchy, [[Idris I (Libia)|Idrisa I]]. Idris zaprowadził w kraju [[Monarchia absolutna|monarchię absolutną]] i zakazał istnienia partii politycznych<ref name="ReferenceB" />.

==== Edukacja ====
Najwcześniejsza edukacja Kaddafiego miała charakter religijny i była prowadzona przez miejscowego nauczyciela islamu<ref>Bianco 1975, s. 5; Bruce St John 2012, s. 135–136.</ref>. Z czasem przeniósł się do pobliskiej Syrty, gdzie w ciągu czterech lat przeszedł przez sześć klas szkoły<ref name="ReferenceC">Bianco 1975, s. 5–6, 8–9; Blundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10; Bruce St. John 2012, s. 136.</ref>. Edukacja w Libii nie była bezpłatna, lecz ojciec – mimo problemów finansowych – opłacał naukę syna. W tygodniu młody Kaddafi spał w meczecie, a w weekendy przemierzał 20 mil, aby odwiedzić swoich rodziców. Prześladowany za to, że był Beduinem, pozostawał dumny ze swojej tożsamości i do tego samego zachęcał beduińskich rówieśników<ref name="ReferenceC" />. Z Syrty wraz z rodziną przeprowadził się do miasta [[Sabha]] w [[Fazzan|Fezzanie]] w południowo-środkowej Libii. Jego ojciec został dozorcą lokalnego lidera plemiennego. W nowym miejscu Muammar uczęszczał do szkoły średniej, a niekiedy pomagał rodzicom w ich pracy<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 39; Kawczynski 2011, s. 10–11; Bruce St. John 2012, s. 136.</ref>. Był popularny w szkole, niektórzy znajomi z tego okresu zdobyli znaczące miejsca pracy w jego późniejszej administracji, dotyczyło to w szczególności jego najlepszego przyjaciela, [[Abd as-Salam Dżallud|Abd as-Salama Dżalluda]]<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 39–40; Kawczynski 2011, s. 11.</ref>.

Wielu nauczycieli Kaddafiego było Egipcjanami, od których po raz pierwszy uzyskał dostęp do gazet [[Panarabizm|panarabskich]], a także usytuowanej w Kairze radiostacji ''Głos Arabów''<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 40; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.</ref>. Dorastając, był świadkiem istotnych wydarzeń w historii świata arabskiego, w tym [[I wojna izraelsko-arabska|I wojny izraelsko-arabskiej]], [[Rewolucja w Egipcie (1952)|rewolucji w Egipcie w 1952]] roku, [[Kryzys sueski|kryzysu sueskiego]] i krótkotrwałego istnienia [[Zjednoczona Republika Arabska|Zjednoczonej Republiki Arabskiej]] między 1958 a 1961 rokiem<ref>Bruce St John 2012, s. 136.</ref>. Zafascynował się postacią i ideologią egipskiego prezydenta [[Gamal Abdel Naser|Gamala Abdela Nasera]], co ukształtowało jego poglądy<ref name="blundy-40">Blundy & Lycett 1987, s. 40; Vandewalle 2008, s. 10; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.</ref>. Naser stworzył podwaliny arabskiego [[nacjonalizm]]u – odrzucenie zachodniego kolonializmu, [[neokolonializm]]u i [[syjonizm]]u, a także przejście od [[kapitalizm]]u do [[socjalizm]]u. Książka Nasera, ''Filozofia rewolucji,'' okazała się dla Kaddafiego kluczowa<ref name="blundy-40" />. Organizował demonstracje i rozpowszechniał plakaty krytykujące monarchię<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 42–43; Kawczynski 2011, s. 11–12; Bruce St. John 2012, s. 136.</ref>. W październiku 1961 roku poprowadził demonstrację skierowaną przeciwko secesji Syrii od ZRA. W trakcie demonstracji wybił dwa okna w miejscowym hotelu, w którym podawano alkohol, co sprzeczne było z islamską tradycją. Poczynania młodego Kaddafiego doprowadziły do zainteresowania reżimu, a w rezultacie do wydalenia jego rodziny z miejscowości<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 42–43; Kawczynski 2011, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 136.</ref>. Rodzina przeprowadziła się do [[Misrata|Misraty]], a przyszły przywódca rozpoczął naukę w tamtejszym liceum<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 44; Kawczynski 2011, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 137.</ref>. Nie wyrzekł się aktywizmu politycznego, chciał dołączyć do jednej z partii politycznych (które działały wówczas nielegalnie), w tym do Ruchu Arabskich Nacjonalistów, [[Partia Baas|partii Baas]] i [[Bracia Muzułmańscy|Bractwa Muzułmańskiego]]<ref name="Bruce St John 2012, s. 137">Bruce St John 2012, s. 137.</ref>. Stale czytał na temat Nasera i [[Rewolucja francuska|rewolucji francuskiej]] z 1789 roku. Często sięgał po prace syryjskiego teoretyka politycznego [[Michel Aflak|Michela Aflaqa]] i biografię [[Abraham Lincoln|Abrahama Lincolna]], [[Sun Jat-sen]]a i [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafy Kemala Atatürka]]<ref name="Bruce St John 2012, s. 137" />.

==== Kariera wojskowa ====
Krótko studiował historię na [[Uniwersytet Libijski|Uniwersytecie Libijskim]] w [[Bengazi]]. Jednak zrezygnował ze studiów, aby rozpocząć karierę wojskową<ref>Harris 1986, s. 46–47; Bruce St John 2012, s. 138.</ref>. W 1963 roku rozpoczął edukację na Królewskiej Akademii Wojskowej w Bengazi. Wraz z nim edukację prowadziło kilku przyjaciół z Misraty o zbliżonych do niego poglądach. Siły zbrojne oferowały możliwość awansu społecznego dla niżej usytuowanych Libijczyków, a Kaddafi widział w nich potencjalne narzędzie zmiany politycznej<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 45; Kawczynski 2011, s. 12; Bruce St. John 2012, s. 138.</ref>. Siły zbrojne były szkolone przez brytyjskich żołnierzy, co wywoływało w nim gniew, uważał on bowiem Brytyjczyków za [[Imperializm|imperialistów]]. W rezultacie nie chciał się uczyć języka angielskiego, był niemiły dla brytyjskich oficerów i oblał egzaminy<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 45.</ref>. Brytyjscy oficerowie stale oskarżali go o niesubordynację i obraźliwe w stosunku do nich zachowania, aż w końcu w 1963 roku oskarżyli go udział w zabójstwie komendanta Akademii Wojskowej. Raport Brytyjczyków został jednak zignorowany, a Kaddafi kontynuował naukę<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 46, 48–49.</ref>. Z grupą lojalnych kadr w 1964 roku założył Ruch Wolnych Oficerów, grupę rewolucyjną, której nazwa pochodziła z ruchu utworzonego przez Gamala Nasera. Grupa na czele z Muammarem spotykała się potajemnie i została zorganizowana jako komórka konspiracyjna, a członkowie grupy wpłacali swoje wojskowe pensje do jednego wspólnego funduszu<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 47–48; Kawczynski 2011, s. 12–13.</ref>. Podróżował po kraju, zbierał dane wywiadowcze i rozwijał połączenia z sympatykami. Służby rządowe zignorowały go i uznały za nikłe zagrożenie<ref name="Kawczynski 2011, s. 13">Kawczynski 2011, s. 13.</ref>. Akademię ukończył w sierpniu 1965<ref name="Bruce St John 2012, s. 138">Bruce St John 2012, s. 138.</ref> roku. Został oficerem Korpusu Komunikacji<ref name="Bruce St John 2012, s. 138" />. W kwietniu 1966 roku został wysłany do Wielkiej Brytanii w celu dalszego szkolenia; w ciągu dziewięciu miesięcy przeszedł kurs języka angielskiego w [[Beaconsfield]] w [[Buckinghamshire]], przeszkolenie Korpusu Lotniczego w Bovington Camp i Dorset, a także kurs wojsk lądowych w [[Folkestone]]<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 138.</ref>. Mimo późniejszych plotek nie uczestniczył w szkoleniach [[Royal Military Academy Sandhurst]]<ref name="Kawczynski 2011, s. 13" />. Dyrektor centrum w Bovington informował, że Kaddafi skutecznie przezwyciężył problemy w nauce języka angielskiego. Zwrócił też uwagę na to, że ulubionymi zajęciami młodego oficera było granie w piłkę nożną i czytanie. Kaddafi został określony jako „zabawny oficer, zawsze wesoły, pracowity i sumienny”<ref>Bruce St John 2012, s. 138–139.</ref>. Sam Muammar nie lubił Wielkiej Brytanii, uważał, że brytyjscy żołnierze często obrażali go w [[Rasizm|rasistowski]] sposób, a on sam nie mógł się odnaleźć w lokalnej kulturze. Podczas pobytu w Londynie, chcąc się wyróżnić i zamanifestować swoją odmienność, nosił tradycyjne libijskie szaty<ref name="49-50">Blundy & Lycett 1987, s. 49–50; Kawczynski 2011, s. 13; Bruce St. John 2012, s. 139.</ref>. W późniejszym okresie opowiadał, że przed wyjazdem do byłej metropolii uważał, że kraj ten jest bardziej nowoczesny od Libii. Po powrocie do kraju okazał się „bardziej pewny siebie, dumny z naszych wartości, ideałów i społecznego charakteru [Libii]”<ref name="49-50" />.

==== Dojście do władzy ====
W ostatnich latach dekady lat 60. rząd króla Idrisa był coraz bardziej niepopularny. Scentralizowany system formalnie federalnej Libii pogłębiał tradycyjne podziały regionalne i plemienne<ref>Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 52; Kawczynski 2011, s. 15–16.</ref>. W całej branży naftowej, z której Libia czerpała większość dochodów, powszechna była korupcja<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 51; Kawczynski 2011, s. 136.</ref>. Na popularności zyskiwał coraz bardziej arabski nacjonalizm – po porażce Egiptu w [[Wojna sześciodniowa|wojnie sześciodniowej]] z Izraelem w Libii wybuchły protesty panarabistów skierowane przeciwko mocarstwom zachodnim oraz administracji Idrisa, postrzeganej jako proizraelska<ref name="Kawczynski 2011, s. 16–17">Kawczynski 2011, s. 16–17.</ref>. W Bengazi i [[Trypolis]]ie wybuchły [[Sentyment antyzachodni|antyzachodnie]] zamieszki, a pracownicy naftowi rozpoczęli strajk solidarnościowy z Egiptem<ref name="Kawczynski 2011, s. 16–17" />. W 1969 roku amerykańska agencja [[Centralna Agencja Wywiadowcza|CIA]] spodziewała się, że pewna część sił zbrojnych chce dokonać w Libii przewrotu. Mimo że CIA wiedziało o Ruchu Wolnych Oficerów, to jego pracownicy błędnie ignorowali grupę i skupili się na monitorowaniu rewolucyjnej grupy Czarnych Butów, założonej przez Abdula Aziza Shalahi<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 53; Kawczynski 2011, s. 19; Bruce St. John 2012, s. 139–140.</ref>. W połowie 1969 roku, gdy Idris wyjechał za granicę, aby spędzić lato w Turcji i Grecji, puczyści skupieni wokół Kaddafiego zainicjowali [[Rewolucja libijska w 1969|operację „Jeruzalem”]], mającą na celu obalenie reżimu<ref name="Kawczynski 2011, s. 18">Kawczynski 2011, s. 18.</ref>. 1 września buntownicy zajęli lotniska, magazyny policyjne, stacje radiowe i biura rządowe w Trypolisie i Bengazi. Kaddafi przejął kontrolę nad koszarami Berka w Bengazi a [[Omar Meheisha]] zajął koszary w Trypolisie i baterie przeciwlotnicze. [[Khweldi Hameidi]] aresztował księcia [[Hasan as-Sanusi|Hasana as-Sanusi]] i zmusił go do zrzeczenia się roszczeń do tronu<ref>Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 57–59; Kawczynski 2011, s. 18.</ref>. Puczyści nie napotkali poważnego oporu i jego przebieg był bezkrwawy<ref name="Kawczynski 2011, s. 18" />.

Po zniesieniu monarchii Kaddafi proklamował utworzenie [[Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego|Libijskiej Republiki Arabskiej]]<ref>Harris 1986, s. 15.</ref>. Przez radio ogłosił kres istnienia „reakcyjnego i skorumpowanego reżimu”<ref>Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 59–60; Kawczynski 2011, s. 18.</ref>. Zamach stanu został początkowo nazwany „białą rewolucją” (ze względu na bezkrwawy charakter), a później przemianowany na „rewolucję 1 września” (z uwagi na dzień, w którym miał miejsce)<ref name="Bruce St John 2012, s. 134">Bruce St John 2012, s. 134.</ref>. Kaddafi powiedział, że pucz jest rewolucją rozpoczynającą powszechne zmiany charakteru społeczno-gospodarczego i politycznego państwa<ref>Bruce St John 2012, s. 159.</ref>. Ogłosił, że rewolucja oznacza „wolność, [[socjalizm]] i jedność”, a w najbliższych latach zrealizowane zostaną środki, które doprowadzą do tego celu<ref>Harris 1986, s. 15; Blundy & Lycett 1987, s. 64; Bruce St. John 2012, s. 148.</ref>.

=== Władza w Libii (1969–1977) ===
{{osobny artykuł|Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego}}
[[Plik:Nasser Gaddafi 1969.jpg|mały|lewo|Mu’ammar al-Kaddafi i [[Prezydenci Egiptu|prezydent Egiptu]] [[Gamal Abdel Naser]] (1969)]]

==== Objęcie rządów ====
Dwunastu członków Komitetu Centralnego Ruchu Wolnych Oficerów ogłosiło siebie Radą Rewolucyjną, nowym rządem kraju<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 63; Vandewalle 2008, s. 9; Bruce St. John 2011, s. 134.</ref>. Kaddafi został przewodniczącym Rady, a więc de facto głową państwa. Liderowi puczu nadano ponadto stopień [[pułkownik]]a i tytuł dowódcy naczelnego sił zbrojnych<ref>Harris 1986, s. 15; Blundy & Lycett 1987, s. 64; Bruce St John 2012, s. 134.</ref>. Przewodniczącym rady ministrów Rady Rewolucyjnej został Jalloud<ref>Lycett 1987, s. 91–92.</ref>. Przewodniczącym cywilnej Rady Ministrów został [[Sulaiman Maghribi]], celem organu było wdrażanie polityki wojskowego rządu<ref>Harris 1986, s. 17; Blundy & Lycett 1987, s. 63.</ref>. Chociaż organ władzy teoretycznie był kolegialny i działał poprzez budowanie konsensu, radę zdominował pułkownik<ref>Bruce St John 2011, s. 134.</ref>, przez co niektórzy członkowie rządu próbowali ograniczyć jego wpływy<ref>Kawczynski 2011, s. 20.</ref>. Tożsamość pozostałych członków rady została publicznie ujawniona 10 stycznia 1970<ref>Vandewalle 2008, s. 9; Bruce St John 2012, s. 134.</ref>. Byli oni w większości młodymi ludźmi z obszarów wiejskiej, głównie z klasy średniej i pracującej. Żaden z nich nie miał wyższego wykształcenia co rozróżniało rząd od wcześniej rządzących gabinetów bogatych, wykształconych [[Konserwatyzm|konserwatystów]]<ref>Harris 1986, s. 38; Vandewalle 2008, s. 10; Kawczynski 2011, s. 20.</ref>. Po tym gdy pucz został w pełni zrealizowany, Rada przystąpiła do umocnienia rządu rewolucyjnego i modernizacji kraju<ref name="Bruce St John 2012, s. 134" />. Świat polityczny i siły zbrojne zostały oczyszczone z [[Monarchizm|monarchistów]] i członków klanu Idrisa, Sennusi. Wielu członków klanu uwięziono, jednakże żadnego z nich nie zabito. Jedyną osobą skazaną na śmierć był sam Idris, który jednak nie został stracony, a wyrok zapadł zaocznie<ref>Harris 1986, s. 16; Blundy & Lycett 1987, s. 62.</ref>. W maju 1970 roku, utworzono Seminarium Rewolucyjnych Intelektualistów<ref>Harris 1986, s. 17.</ref>. Do systemu prawnego wprowadzono [[szariat]], islamskie prawo [[koran]]iczne<ref>Harris 1986, s. 16.</ref>. Rząd podtrzymał pewną część elementów ustroju z okresu monarchii, m.in. brak prowadzenia działalności przez partie polityczne<ref>Harris 1986, s. 17; Blundy & Lycett 1987, s. 63–64; Vandewalle 2008, s. 11; Bruce St. John 2012, s. 153.</ref>. We wrześniu 1971 roku, Kaddafi na krótko podał się do dymisji, twierdząc, że jest niezadowolony z tempa reform. Na urząd powrócił w ciągu miesiąca<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 91–92.</ref>. W lutym 1973 r. zrezygnował ponownie, również szybko powracając na stanowisko<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 85.</ref>.

==== Reformy społeczno-gospodarcze ====
[[Plik:Flag of Libya (1969–1972).svg|mały|[[Flaga Libii|Flaga]] [[Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego|Libijskiej Republiki Arabskiej]]]]
Obejmując władzę w Libii, postawił sobie za cel likwidację podziałów klanowo-plemiennych i wprowadzenie libijskiej tożsamości narodowej oraz zaprowadzenie wśród obywateli lojalności wobec państwa. Polityka ta poniosła klęskę, ponieważ al-Kaddafi sam obsadzał instytucje państwa głównie członkami swojego i zaprzyjaźnionych rodów. Wykorzystywał również plemienne animozje, kupując lojalność rodów przywilejami ekonomicznymi, małżeństwami albo wymuszając ją siłą<ref name="armia" />. Przywódcy plemienni byli dyskredytowani jako agenci starego reżimu. W 1971 sąd wojskowy postawił wielu z nich zarzut działalności kontrrewolucyjnej<ref>Bruce St John 2012, s. 154.</ref>. Dawne granice administracyjne zostały zastąpione w ten sposób, aby przekroczyć granice plemienne, tradycyjnych liderów zastąpili prorewolucyjni modernizatorzy, wielu z nich było często odrzucanych przez lokalne społeczności<ref>Bruce St John 2012, s. 154–155.</ref>. Zdając sobie sprawę z niepowodzeń takich modernizatorów, Kaddafi utworzył Arabski Związek Socjalistyczny, którego liderem został<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 91; Vandewalle 2008, s. 11; Bruce St John 2012, p. 155.</ref>.

Dążył do poprawy wydajności sektora naftowego. W październiku 1969 ogłosił, że bieżące warunki handlowe są nieuczciwe, korzystają z nich raczej zagraniczne [[Korporacja|korporacje]] aniżeli państwo libijskie. W grudniu tego roku zwiększył cenę libijskiej ropy. W roku 1970, idąc śladem Libii, pozostałe kraje [[OPEC]] zwiększyły ceny<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 66–67; Bruce St John 2012, s. 145–146.</ref>. Rząd na skutek Umowy Trypolitańskiej wprowadził koncernom naftowym [[podatek dochodowy]]. Działania te przyniosły Libii miliard dodatkowych przychodów w pierwszym roku<ref>Vandewalle 2008, s. 15; Bruce St John 2012, s. 147.</ref>. W celu zwiększenia kontroli państwa nad sektorem naftowym, rząd rozpoczął program [[Nacjonalizacja|nacjonalizacji]], poczynając od wywłaszczenia akcji [[BP (koncern)|British Petroleum]] w grudniu 1971. We wrześniu 1973 roku ogłoszono nacjonalizację wszystkich zagranicznych firm naftowych w Libii. Dla Kaddafiego był to ważny krok w kierunku budowy socjalizmu<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 68; Bruce St John 2012, s. 147.</ref>. Reformy okazały się sukcesem gospodarczym, podczas gdy w 1969 roku [[produkt krajowy brutto]] wynosił 3,8 miliarda dolarów amerykańskich, to w 1974 roku wzrósł do 8,170 miliardów, a w 1979 do 24,5 miliarda<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 107">Blundy & Lycett 1987, s. 107.</ref>. Normy życia Libijczyków w ciągu pierwszej dekady administracji Kaddafiego znacznie się poprawiły. W 1979 roku średni dochód na mieszkańca wynosił 8170 dolarów (w porównaniu do 40 dolarów w 1951). Dochód ten był powyżej średniej wielu krajów uprzemysłowionych, w tym Wielkiej Brytanii i Włoch<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 107" />.

W ramach wprowadzenia elementów prawa szariatu zakazano spożywania alkoholu, zamknięto kluby nocne i kościoły [[Chrześcijaństwo|chrześcijańskie]], zachęcano ludność do noszenia tradycyjnych strojów, a język arabski uznano jako jedyny język dopuszczalny w oficjalnych komunikatach i znakach drogowych<ref name="BL64-V31-K21">Blundy & Lycett 1987, s. 64; Vandewalle 2008, s. 31; Kawczynski 2011, s. 21; Bruce St. John 2012, s. 134.</ref>. Od 1969 do 1973 wprowadzono programy socjalne, finansowane z pieniędzy z ropy, w ramach których budowano domy i poprawiono system opieki zdrowotnej oraz edukacji<ref name="BL64-V31-K21" />. W ten sposób znacznie rozszerzono sektor publiczny, dając tym samym zatrudnienie tysiącom ludzi<ref>Kawczynski 2011, s. 23; Bruce St. John 2012, s. 149.</ref>. Wprowadzono obowiązek szkolny i program alfabetyzacji dorosłych, a uniwersytety uczyniono darmowymi. Założono Uniwersytet Beida, a rozszerzeniu uległy Uniwersytet Trypolitański i Uniwersytet Bengazi<ref>Harris 1986, s. 38.</ref>.

Programy społeczne okazały się być w Libii popularne<ref>Harris 1986, s. 19; Kawczynski 2011, s. 22; Bruce St. John 2012, s. 149.</ref>. Także sama postać Kaddafiego była w Libii ceniona. Poparcie dla przywódcy wynikało głównie z jego osobistej charyzmy, młodego wieku i słabszego statusu społecznego (jako Beduina), jak również z retoryki, w której określał się następcą antywłoskiego bojownika, [[Umar al-Muchtar]]a<ref>Vandewalle 2008, s. 31–32; Kawczynski 2011, s. 22.</ref>.

==== Polityka zagraniczna ====
Wpływ arabskiego nacjonalizmu w stylu Nasera na Kaddafiego został od razu zauważony<ref>Vandewalle 2008, s. 9; Bruce St John 2012, s. 137.</ref>. Administracja Kaddafiego została uznana przez rządy panarabskie w Egipcie, Syrii, Iraku i Sudanie<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 60; Kawczynski 2011, s. 18.</ref>. Egipt wysłał Libii na pomoc ekspertów<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 62–63; Kawczynski 2011, s. 18.</ref>. Kaddafi zgłaszał propozycję utworzenia jednego państwa arabskiego rozciągniętego na całą Afrykę Północną i na [[Bliski Wschód]]. W grudniu 1969 roku Libia wraz z Egiptem i Sudanem założyła Arabski Front Rewolucyjny, stanowiący krok w kierunku politycznego zjednoczenia Arabów. W 1970 roku Syria wyraziła zamiar dołączenia do Frontu<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 75; Kawczynski 2011, s. 65; Bruce St. John 2012, s. 186.</ref>. Po śmierci Nasera w listopadzie 1970 roku jego następca [[Anwar as-Sadat]] zasugerował, że zamiast tworzenia zjednoczonego państwa należy utworzyć federację polityczną. Z tego powodu w kwietniu 1971 roku Egipt, Syria i Sudan otrzymały dotacje pieniężne pochodzące z libijskiej ropy<ref>Harris 1986, s. 87; Kawczynski 2011, s. 65; Bruce St. John 2012, s. 151–152.</ref>. W lutym 1972 roku Kaddafi i Sadat podpisali nieoficjalną umowę o połączeniu państw, co jednak nie zostało zrealizowane ze względu na rozłam między przywódcami, do którego doszło w następnym roku. Wówczas Sadat coraz bardziej obawiał się radykalnego kierunku obranego przez Libię (termin utworzenia federacji ustalono na wrzesień 1973 roku)<ref>Kawczynski 2011, s. 66; Bruce St. John 2012, s. 182.</ref>.
[[Plik:Libya 1974b.jpg|mały|240px|Mu’ammar al-Kaddafi i [[Nicolae Ceaușescu]] (1974)]]
Po zamachu stanu z 1969 roku przedstawiciele czterech mocarstw – Francji, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|Związku Radzieckiego]] – zostali wezwani do spotkania z przedstawicielami nowego rządu<ref>Bruce St John 2012, s. 140.</ref>. Wielka Brytania i USA szybko nawiązały oficjalne stosunki dyplomatyczne z rządem al-Kaddafiego, mając nadzieje na zdobycie pozycji w Libii. Było to o tyle ważne, że państwa te miały w Libii [[Baza wojskowa|bazy wojskowe]]. Mając nadzieje na uzyskanie sympatii Kaddafiego, w 1970 roku USA poinformowały go o co najmniej jednym planowanym przeciwko niemu zamachowi stanu<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 65; Kawczynski 2011, s. 18; Bruce St. John 2012, s. 140–141.</ref>. Próby te mijały się z celem, Kaddafi uważał, że Libia powinna wymazać kolonialne i imperialistyczne wpływy oraz zaprowadzić suwerenność narodową<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 61; Kawczynski 2011, s. 19; Bruce St. John 2012, s. 141–143.</ref>. W 1970 roku zlikwidował w swoim kraju amerykańskie (w lipcu) i brytyjskie (w marcu) bazy wojskowe, a w 1973 roku dokonał [[Nacjonalizacja|nacjonalizacji]] spółek naftowych należących do zachodnich inwestorów{{r|Reuters}}. Przeprowadzając akcje zmniejszające wpływy włoskie, w październiku 1970 roku wywłaszczył wszystkie aktywa należące do Włoch i wydalił z kraju 12 000 Włochów, a także mniejszą liczbę Żydów. Dzień, w którym do tego doszło, stał się świętem narodowym<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 64; Kawczynski 2011, s. 21–22; Bruce St. John 2012, s. 142.</ref>.

Dążył do zmniejszenia wpływów [[NATO]] w basenie [[Morze Śródziemne|Morza Śródziemnego]], w 1971 roku Libia zwróciła się do [[Malta|Malty]], aby ta przestała udzielać własnych terenów siłom NATO. W ramach kompromisu rząd Malty kontynuował umożliwianie siłom NATO dostępu do wyspy pod warunkiem, że sojusz nie użyje Malty jako bazy do ataku na terytoria arabskie<ref>Bruce St John 2012, s. 150–151.</ref>. Gdy w tym samym roku Wielka Brytania zaprzestała płacenia za utrzymanie baz [[Royal Navy]] na Malcie wspierał finansowo rząd wyspy<ref name="times">[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120820/local/dom-mintoff-malta-s-most-controversial-political-giant.429112 Dom Mintoff, Malta’s political giant, passes away], August 20, 2012, {{lang|en}} dostęp 2013-04-17.</ref>.

Libia kupowała broń we Francji i w ZSRR. Stosunki handlowe z tym ostatnim doprowadziły do zaognienia stosunków z USA, które prowadziły z Sowietami [[Zimna wojna|zimną wojnę]]<ref>Bruce St John 2012, s. 144–145.</ref>. Szczególnie krytyczny był wobec USA, ze względu na poparcie dla Izraela. W [[Konflikt izraelsko-palestyński|konflikcie izraelsko-palestyńskim]] wspierał Palestyńczyków. Utworzenie Izraela w 1948 r. uważał za kolonialną okupację<ref>Blundy & Lycett s. 987, s. 70–71; Vandewalle 2008, s. 34; Kawczynski 2011, s. 64; Bruce St. John 2012, s. 150–152.</ref>. Rozmawiał z krajami arabskimi w celu prowadzenia ciągłej „wojny” przeciwko Izraelowi, w 1970 zainicjował utworzenie Funduszu Dżihadystycznego na rzecz finansowania palestyńskich bojowników<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 71; Bruce St John 2012, s. 185.</ref>. W czerwcu 1972 roku utworzył Centrum Ochotników Naserystowskich, które zajmowało się wspieraniem i szkoleniem partyzantów palestyńskich<ref>Kawczynski 2011, s. 37; Bruce St. John 2012, s. 151.</ref>.

Jego relacje z palestyńskim przywódcą [[Jasir Arafat|Jasirem Arafatem]] były napięte, Kaddafi widział w nim polityka umiarkowanego i wzywał do bardziej brutalnych działań<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 69–70; Kawczynski 2011, s. 37; Bruce St. John 2012, s. 178.</ref>. Popierał radykalne frakcje takie jak [[Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny]], [[Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny – Główne Dowództwo]], [[Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny]], [[As-Sa’ika]], [[Palestyński Ludowy Front Walki|Front Palestyńskiej Walki Ludowej]], [[Czarny Wrzesień (organizacja)|Czarny Wrzesień]] i [[Organizacja Abu Nidala]]<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 78; Kawczynski 2011, s. 38; Bruce St. John 2012, s. 178.</ref>. 11 czerwca 1972 roku, ogłosił, że każdy Arab chcący zgłosić się na ochotnika do palestyńskich grup zbrojnych może zarejestrować się w dowolnej libijskiej ambasadzie, a potem otrzyma przeszkolenie wojskowe. Obiecał również wsparcie finansowe dla antyizraelskich ataków<ref name="Davis-182">Brian Lee Davis. ''Qaddafi, terrorism, and the origins of the U.S. attack on Libya''. s. 182.</ref>. W odpowiedzi Stany Zjednoczone wycofały swojego ambasadora. W czasie [[wojna Jom Kipur|wojny Jom Kipur]] wysłał samoloty wojskowe na pomoc państwom arabskim walczącym z Izraelem<ref>Shazly, Lieutenant General Saad el (2003). ''The Crossing of the Suez'', Revised Edition (Revised ed.), s. 277–278, American Mideast Research. {{ISBN|0-9604562-2-8}}.</ref>.

Wspierał grupy bojowników na całym świecie, w tym [[Partia Czarnych Panter|Czarne Pantery]], [[Naród Islamu]], [[Ruch Rewolucyjny im. Tupaca Amaru|Tupamaros]], [[Ruch 19 Kwietnia]], [[ASALA]], [[Sandinistowski Front Wyzwolenia Narodowego]]. Libijskie wsparcie otrzymały liczne ruchy niepodległościowe i separatystyczne, między innymi [[Irlandzka Armia Republikańska|odłamy IRA]], Ruch Wolnego Acechu, Front Narodowego Wyzwolenia Moro, [[Afrykański Kongres Narodowy]] i inne ruchy wolnościowe walczące z [[apartheid]]em w [[Południowa Afryka|Południowej Afryce]], [[ETA]], [[Front Polisario]] (z [[Sahara Zachodnia|Sahary Zachodniej]]), grupy walczące o niepodległość [[Angola|Angoli]], [[Afrykańska Partia Niepodległości Gwinei i Wysp Zielonego Przylądka|PAIGC]], [[Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe]], [[Erytrejski Front Wyzwolenia]] (do 1977) i [[Ludowy Front na rzecz Demokracji i Sprawiedliwości|Ludowy Erytrejski Front Wyzwolenia]] (od 1977 do 1991)<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 78–81, 150, 185; Kawczynski 2011, s. 34–35, 40–53; Bruce St. John 2012, s. 151.</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Cuba: the international dimension |data = 1990 |isbn = 0-88738-324-6 |inni = Georges A Fauriol; Eva Loser |miejsce = New Brunswick (U.S.A.) |wydawca = Transaction Publishers |oclc = 20454092}}</ref><ref>Connell, Dan; Killion, Tom (2011). ''Historical Dictionary of Eritrea''. Scarecrow Press, Inc. {{ISBN|978-0-8108-5952-4}}.</ref><ref>[http://www.photius.com/countries/libya/government/libya_government_relations_with_sub_s~236.html Libya Relations with Sub-Saharan Africa].</ref><ref>''Qaddafi: his ideology in theory and practice'', 1986. s. 140.</ref><ref>Wood, J.R.T. (kwiecień 2008). ''A matter of weeks rather than months: The Impasse between Harold Wilson and Ian Smith: Sanctions, Aborted Settlements and War 1965–1969'', s. 6, Victoria: Trafford Publishing. {{ISBN|978-1-4251-4807-2}}.</ref>. A także lewicowe organizacje, takie jak [[Czerwone Brygady]], [[Frakcja Czerwonej Armii]], [[Japońska Armia Czerwona]], [[Organizacja Bojowników Ludowych Iranu|Ludowi Mudżahedini]] czy [[Akcja Bezpośrednia (Francja)|Action directe]]. Największe wsparcie dla tych grup płynęło w latach 70. Libia poprzez wspieranie takich ruchów chciała być postrzegana jako lider walki [[Trzeci Świat|Trzeciego Świata]] przeciwko kolonializmowi i [[neokolonializm]]owi<ref name="O">{{cytuj stronę |url = http://geopolityka.org/analizy/jaroslaw-tomasiewicz-od-rewolucjonistow-do-kondotierow-wzlot-i-upadek-mudzahedinow-ludowych |tytuł = Jarosław Tomasiewicz: Od rewolucjonistów do kondotierów. Wzlot i upadek Mudżahedinów Ludowych (geopolityka.org)}}</ref><ref>Blundy & Lycett 1987, s. 78–81, 150; Kawczynski 2011, s. 34–35, 40–53; Bruce St. John 2012, s. 151.</ref>.

Choć wiele tych grup było oznaczanych jako „terroryści”, Kaddafi odrzucił taką klasyfikację, traktując je jako grupy rewolucjonistów zaangażowanych w walkę wyzwoleńczą<ref>Harris 1986, s. 55.</ref>. Po serii ataków Tymczasowej IRA w 1976 r. Kaddafi stwierdził, że wsparł finansowo ataki po to, aby Brytyjczycy zapłacili za swoje czyny z przeszłości<ref name="Davis-182" />.

==== Rewolucja Ludowa (1973–77) ====
16 kwietnia 1973 w przemówieniu w Zuwarze ogłosił początek „rewolucji ludowej”<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 85; Vandewalle 2008, s. 12; Kawczynski 2011, s. 22; Bruce St. John 2012, s. 156.</ref>. Zainicjował 5-punktowy plan, w pierwszym z nich obwieścił odejście od wszystkich istniejących przepisów prawnych, które mają być zastąpione przez rewolucyjne zarządzenia. Drugi punkt głosił, że wszyscy przeciwnicy rewolucji muszą zostać usunięci, trzeci że rozpoczęła się rewolucja i usunięte zostaną wszelkie ślady [[Biurokracja|biurokracji]] i [[Burżuazja|burżuazji]], czwarty że populacja musi tworzyć komitety ludowe i zbroić się do obrony rewolucji, w piątym była mowa o początku rewolucji kulturalnej, która wyzwoli Libię spod „trujących” obcych wpływów<ref name="ReferenceD">Blundy & Lycett 1987, s. 118; Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23; Bruce St John 2012, s. 165.</ref>. Na temat nowej fazy rewolucji wykładał we Francji, Egipcie i Libii<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 93–94.</ref>. W ramach rewolucji ludowej zapraszał obywateli kraju do tworzenia komitetów ludowych, które miały podnosić świadomość polityczną Libijczyków. Chociaż sam oferował niewiele wskazówek na temat konfiguracji działań rad, twierdził, że jest to forma bezpośredniego udziału obywateli w życiu politycznym. Taka struktura była według niego bardziej [[Demokracja|demokratyczna]] aniżeli tradycyjny system oparty na reprezentatywnej partii. Liczył, że rady zmobilizują ludzi do poparcia rządu, osłabią siły plemiennych przywódców i biurokracji oraz stworzą nowy system prawny kreowany przez obywateli<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 86; Bruce St. John 2012, s. 156.</ref>. W Komitetach Ludowych wysoki odsetek społeczeństwa uczestniczył w podejmowaniu decyzji (w granicach dozwolonych przez Radę Rewolucyjną)<ref>Bruce St. John 2012, s. 157.</ref>. Komitety służyły również jako system nadzoru, wspomagania służb bezpieczeństwa w odnajdywaniu osób z poglądami krytycznymi wobec Rady Rewolucyjnej, na skutek czego doszło do aresztowań wielu baasistów, [[Marksizm|marksistów]] i [[Islamizm|islamistów]]<ref>Harris 1986, s. 18; Blundy & Lycett 1987, s. 116; Bruce St. John 2012, s. 157.</ref>. Podstawową formą takiego ustroju były lokalne grupy robocze, które wysyłały wybranych przedstawicieli do poziomu powiatowego, na szczeblu krajowym władza dzielona była między Generalny Kongres Ludowy i Generalny Komitet Ludowy<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 104; Kawczynski 2011, s. 26.</ref>. Powyżej komitetów pozostawał Kaddafi i Rada Rewolucyjna – odpowiedzialna za najważniejsze decyzje<ref>Harris 1986, s. 64; Bruce St. John 2012, s. 163.</ref>. Negatywnym skutkiem działania Komitetów było uwidocznienie podziałów międzyplemiennych<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 103–104.</ref>.

===== ''Zielona Książeczka'' i ''Trzecia Teoria Międzynarodowa'' =====
W czerwcu 1973 ogłosił ideologię polityczną stanowiącą podstawę ludowej rewolucji. Trzecia Teoria Międzynarodowa uznała ZSRR i USA za kraje imperialistyczne, odrzucała zachodni kapitalizm i [[ateizm]] [[Blok wschodni|bloku wschodniego]]<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 86–87; Bruce St John 2012, s. 157–158.</ref>. Idea ta była podobna do teorii trzeciego świata opracowanej przez [[Mao Zedong]]a<ref>Harris 1986, s. 58.</ref>. W ramach teorii Kaddafi głosił nacjonalizm i zalecał utworzenie panarabskiego państwa, które poprowadzi świat islamu i [[Trzeci Świat]] w walce przeciwko imperializmowi<ref>Bruce St. John 2012, s. 158.</ref>.

W islamie widział kluczową rolę Trzeciej Teorii Międzynarodowej, wzywał do odrodzenia islamu, powrotu do wczesnych interpretacji Koranu, odrzucał interpretacje naukowe i [[Hadis]], co rozgniewało wielu libijskich duchownych<ref>Harris 1986, s. 49; Blundy & Lycett 1987, s. 122; Bruce St. John 2012, s. 159.</ref>. W 1973 i 1974 roku jego rząd pogłębił zależność prawa od szariatu, wprowadzając na przykład karę chłosty jako karę dla skazanych za cudzołóstwo lub kontakty homoseksualne<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 112">Blundy & Lycett 1987, s. 112.</ref>. Zestawił Trzecią Teorię Międzynarodową w trzech krótkich tomach opublikowanych w latach 1975–1979, znanych jako „[[Zielona książka]]”. Jeden tom był poświęcony kwestii demokracji, przedstawiając wady systemów przedstawicielskich i przewodnictwo bezpośrednich (Rad Ludowych). Drugi opisywał poglądy Kaddafiego dotyczące socjalizmu, natomiast trzeci dotyczył kwestii społecznych dotyczących rodziny i plemienia. Dwa pierwsze tomy zalecały radykalną reformę, trzeci natomiast przyjmował społecznie konserwatywne stanowisko, głosząc, że pomimo że mężczyźni i kobiety są równi, to biologicznie przeznaczeni są w życiu do różnych ról<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 96–100; Vandewalle 2008, s. 19; Kawczynski 2011, s. 24; Bruce St John 2012, s. 161–165.</ref>. W następnych latach, kaddafiści przyjęli cytaty z „Zielonej Książeczki”, tj. „reprezentacja jest oszustwem” jako hasła ruchu<ref>Bruce St John 2012, s. 162.</ref>.

Radykalizm reform i wydawanie pieniędzy z ropy na zagraniczne cele wywołało niezadowolenie opozycji<ref>Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23.</ref>. W 1974 r., w kraju doszło do pierwszego ataku na rząd Kaddafiego – budynek wojskowy w Bengazi został zaatakowany za pomocą materiałów wybuchowych<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 114.</ref>. W 1975 dwóch członków Rady, Bashir Saghir al-Hawaadi i Omar Mehishi podjęło próbę nieudanego zamachu na Kaddafiego, w następstwie czego Radę ograniczono do pięciu członków<ref name="ReferenceD" />, a w marcu 1977 oficjalnie ją zniesiono<ref>Bruce St John 2012, s. 165.</ref>. We wrześniu 1975 roku przeprowadził w armii czystkę, aresztował około 200 starszych oficerów, a w październiku tego samego roku założył Centralę Bezpieczeństwa Rewolucji<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 118–119.</ref>. W 1976 r. w Trypolisie i Bengazi wybuchły studenckie demonstracje rozbite przez policję i studentów będących zwolennikami kaddafizmu. Rada na bunt odpowiedziała aresztowaniami i wprowadzeniem obowiązku służby wojskowej dla młodych ludzi<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 119–120; Vandewalle 2008, s. 18; Kawczynski 2011, s. 23.</ref>. Rząd pozostawał w nienajlepszych relacjach z konserwatywnymi duchownymi i Bractwem Muzułmańskim, których represjonowano jako działaczy antyrewolucyjnych<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 122–123; Kawczynski 2011, s. 29–30.</ref>. W styczniu 1977 roku [[Amnesty International]] potępiła Libię za przeprowadzenie egzekucji<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 121–122.</ref>.

===== Relacje zagraniczne =====
W okresie rządów Sadata w Egipcie doszło do dalszego pogorszenia stosunków między obydwoma państwami. Sadatowi nie podobała się nieprzewidywalność Kaddafiego i nalegania Libii na przeprowadzenie w Egipcie „rewolucji kulturalnej”<ref>Harris 1986, s. 88; Blundy & Lycett 1987, s. 74, 93–94; Kawczynski 2011, s. 66.</ref>. W lutym 1973 roku wojska izraelskie zestrzeliły samolot LN 114 libijskich linii lotniczych, który na skutek burzy piaskowej przekroczył niechcący egipską przestrzeń powietrzną i wleciał na teren Izraela. W odwecie Kaddafi wydał rozkaz zniszczenia brytyjskiego statku „[[RMS Queen Elizabeth 2]]” wyczarterowany przez amerykańskich Żydów do wypłynięcia do [[Hajfa|Hajfy]] na 25-lecie państwowości Izraela. Wycofał swój [[okręt podwodny]] z akcji przeciwko brytyjskiemu okrętowi dopiero po interwencji Egipcjan<ref>Harris 1986, s. 87; Blundy & Lycett 1987, s. 82–83; Kawczynski 2011, s. 66–67.</ref>. Do dalszego pogorszenia relacji egipsko-libijskie doszło po wybuchu [[wojna Jom Kipur|wojny Jom Kipur]]. Libijski przywódca miał za złe egipskiemu prezydentowi że ten zaplanował atak na Izrael bez konsultacji z jego rządem. Jeszcze bardziej rozgniewało go to, gdy na jaw wyszło, że Egipt prowadził z Izraelem rozmowy pokojowe (Kaddafi uważał, że Arabowie powinni dążyć do całkowitego zwycięstwa i likwidacji państwa Izrael)<ref>Harris 1986, s. 87; Kawczynski 2011, s. 67; Bruce St John 2012, s. 182–183.</ref>. Sadat i Kaddafi stali się otwartymi wrogami, a ten drugi wezwał do obalenia rywala<ref>Kawczynski 2011, s. 67.</ref>.

Początkowo wspierał rząd Sudanu, który uznawał za nacjonalistyczny ruch rewolucyjny. Na spotkaniu pod koniec 1971 roku zaproponował Sudanowi utworzenie Unii Arabskiej, co jednak zostało odrzucone przez stronę sudańską<ref>Prunier, s. 43–45.</ref>. Gdy prezydent Sudanu [[Dżafar Muhammad an-Numajri]] poparł Sadata, Kaddafi od 1975 roku zaczął sponsorować [[Sudan Południowy|południowosudańskich]] separatystów<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 185; Kawczynski 2011, s. 79–80; Bruce St John 2012, s. 191.</ref> oraz rebeliantów [[Sadik al-Mahdi|Sadika al-Mahdiego]]<ref>Burr, J. Millard and Robert O. Collins,''Darfur: The Long Road to Disaster'', Markus Wiener Publishers: Princeton, 2006, {{ISBN|1-55876-405-4}}, s. 111.</ref>.

Z upływem lat coraz większą uwagę zwracał na [[Afryka Subsaharyjska|Czarną Afrykę]]. Często interweniował w sprawy wewnętrzne [[Czad]]u. Popierał tam ruch partyzancki Frolinat, czyli Front Wyzwolenia Narodowego Czadu<ref>K. Pollack, Arabs at War, s. 375.</ref><ref>R. Brian Ferguson, The State, Identity and Violence, s. 267.</ref>. Pod koniec roku 1972 przeprowadził atak na północ Czadu. Celem inwazji było przyłączenie bogatego w [[uran]] regionu [[Strefa Aouzou]]<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 181; Bruce St John 2012, s. 187.</ref>. W akcji w Czadzie Libia wykorzystała Legion Islamski<ref>Geoffrey Leslie Simons, ''Libya and the West: from independence to Lockerbie'', Centre for Libyan Studies (Oxford, England). s. 57.</ref>, była to powołana w 1972 roku organizacja paramilitarna dążąca do utworzenia Wielkiego Państwa Islamskiego [[Sahel]]u. Legion składał się głównie z imigrantów z biedniejszych krajów Sahelu<ref>Nolutshungu, Sam C. (1995). ''Limits of Anarchy: Intervention and State Formation in Chad''. s. 5 University of Virginia Press. {{ISBN|0-8139-1628-3}}.</ref>, a według niektórych źródeł również z tysięcy [[Pakistan|Pakistańczyków]] i mieszkańców [[Bangladesz]]u formalnie zatrudnionych w Libii jako pracownicy cywilni<ref>J. Thomson, Mercenaries, ''Pirates and Sovereigns'', s. 91.</ref>. Interwencja zakończyła się w 1973 roku podpisaniem traktatu pomiędzy Czadem a Libią. Na mocy umowy Libia zdobyła Strefę Azou, w zamian zobowiązała się do wstrzymania pomocy jednostkom Frolinat i udzielenie Czadowi pomocy gospodarczej<ref name="czad">{{cytuj stronę |url = http://portalwiedzy.onet.pl/56536,,,,czad,haslo.html |tytuł = Czad |opublikowany = portalwiedzy.onet.pl |język = pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20160416130753/http://portalwiedzy.onet.pl/56536,,,,czad,haslo.html |zarchiwizowano = 2016-04-16 |data dostępu = 2016-09-30}}</ref>.

W 1973 założył Centrum Islamskie, które w ciągu dekady uruchomiło 132 ośrodki w całej Afryce<ref>Harris 1986, s. 103–104; Blundy & Lycett 1987, s. 93, 122; Bruce St John 2012, s. 186.</ref>. Dzięki działaniu organizacji w 1973 udało się nawrócić na islam, prezydenta [[Gabon]]u, [[Omar Bongo|Omara Bonga]] a trzy lata później prezydenta (a następnie cesarza) [[Republika Środkowoafrykańska|Republiki Środkowoafrykańskiej]], [[Jean-Bédel Bokassa|Jean-Bédela Bokassę]]<ref>Kawczynski 2011, s. 77–78.</ref>.

Rozwijał bliższe stosunki z krajami [[Maghreb]]u. W styczniu 1974 roku Libia i [[Tunezja]] ogłosiły unię polityczną – [[Arabska Republika Islamska|Arabską Republikę Islamską]]. Mimo że utworzenie unii zostało zaproponowane wspólnie przez al-Kaddafiego i prezydenta Tunezji [[Habib Burgiba]], ruch okazał się być w Tunezji bardzo niepopularny i wkrótce został zawieszony<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 76; Kawczynski 2011, s. 71–72; Bruce St John 2012, s. 183.</ref>. W odwecie Libia sponsorowała w latach 80. tunezyjskich antyrządowych bojowników<ref>Kawczynski 2011, s. 72; Bruce St John 2012, s. 183.</ref>. Kaddafi zwrócił się w stronę [[Algieria|Algierii]], w 1975 roku Libia podpisała umowę obronną z tym krajem w przeciwdziałaniu „marokańskiemu ekspansjonizmowi” a również finansowała niepodległościowy ruch Front Polisario w okupowanej przez Maroko Saharze Zachodniej<ref>Kawczynski 2011, s. 71; Bruce St John 2012, s. 183.</ref>. Zachęcał poprzez dotacje finansowe do zerwania stosunków dyplomatycznych z Izraelem, w 1973 roku przekonał w ten sposób osiem państw kontynentu<ref>Harris 1986, s. 88; Kawczynski 2011, s. 77; Bruce St John 2012, s. 184.</ref>.

W celu zwiększenia dochodów Libii rząd zaczął nabywać akcje największych europejskich koncernów, w tym [[FIAT|Fiata]], a także zakupił nieruchomości na Malcie i we [[Włochy|Włoszech]], które stały się cennym źródłem dochodowym w latach 80., gdy spadły zyski z ropy naftowej<ref>Harris 1986, s. 114; Blundy & Lycett 1987, s. 199–201.</ref>.

=== Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna (1977–2011) ===
2 marca 1977 roku Ludowy Kongres Generalny na życzenie al-Kaddafiego przyjął „Deklarację ustanowienia władzy ludowej”. W jej wyniku rozwiązano Libijską Republikę Arabską, którą zastąpiło „państwo ludowe” – [[Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego|Wielka Arabska Libijska Dżamahirijja Ludowo-Socjalistyczna]] (w arabskim: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية,'' al-ǧamāhīrīja al-‘arabīja al-lībīja aš-ša‘bīja al-ištirākīja'')<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 105; Kawczynski 2011, s. 26–27; Bruce St John 2012, s. 166–168.</ref>. Oficjalnie dżamahirijja była demokracją bezpośrednią, w której naród sprawował władzę poprzez składający się ze 187 reprezentantów Kongres Ludowy. W wyborach brali udział wszyscy dorośli Libijczycy a głosowania odbywały się nad poszczególnymi decyzjami Kongresu. Wyniki pracy Kongresu przekazywano Walnemu Kongresowi Ludowemu, który był transmitowany na żywo w [[Telewizja|telewizji]]. W zasadzie Kongres Ludowy był najwyższym organem Libii a ważne decyzje proponowane przez urzędników państwowych lub samego Kaddafiego wymagały zgody Kongresów Ludowych<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 29; Bruce St. John 2012, s. 166–168; Vandewalle 2012, s. 19–20.</ref>.

Dawne instytucje prawne zostały zniesione, Kaddafi jako poradnictwo prawne dżamahirjji przewidział Koran, uważał on że prawa nienaturalne i dyktatorskie są „sztuczne” a jedyną drogą jest prawo boskie (szariat)<ref>Kawczynski 2011, s. 27–28; Bruce St John 2012, s. 167.</ref>. Po roku prawo koraniczne było wycofywane ze względu na przekonanie rządu o tym że szariat jest jednak niedoskonały, gdyż gwarantuje ochronę własności prywatnej, a w ten sposób narusza zasady socjalizmu przedstawione w ''Zielonej Książęce''<ref>Vandewalle 2008, s. 28.</ref>. Odejście od szariatu i przyjęcie osobnego prawa konserwatywni duchowni islamscy uznali za ''[[szirk]]'', a więc grzech oddawania czci komuś innemu niż Bogu, w rezultacie coraz liczniej zasilili oni obóz antyrządowy<ref name="Harris 1986, s. 50">Harris 1986, s. 50.</ref>.
[[Plik:Flag of Libya (1977-2011).svg|mały|lewo|[[Flaga Libii]] w okresie [[Libia w okresie rządów Mu’ammara al-Kaddafiego|Dżamahirijji]]]]
W lipcu 1977 roku przegrał mimo wyższości technologicznej krótkotrwałą, przygraniczną [[Konflikt graniczny między Libią i Egiptem|wojnę z Egiptem]]. Konflikt trwał tydzień, a obie strony zgodziły się na traktat pokojowy wynegocjowany przez kilka państw arabskich<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 105; Vandewalle 2008, s. 35; Kawczynski 2011, s. 67–68; Bruce St. John 2012, s. 183.</ref>. W tym roku został zaproszony do [[Moskwa|Moskwy]] w podzięce za zwiększenie libijsko-radzieckich relacji handlowych<ref>Bruce St John 2012, s. 180.</ref>.

==== Ustąpienie z formalnych funkcji ====
W grudniu 1978 roku ustąpił z formalnych stanowisk państwowych. Przyjął honorowy tytuł „przywódcy rewolucji” i pozostał dowódcą naczelnych sił zbrojnych<ref>Vandewalle 2008, s. 26; Kawczynski 2011, s. 3; Bruce St John 2012, s. 169.</ref>. Libia zaczęła wyraźniej kierować się w kierunku socjalizmu. W marcu 1978 roku rząd wydał wytyczne do programu redystrybucji mieszkań, na celu miało to doprowadzenia do sytuacji, w której każdy dorosły Libijczyk będzie miał własne mieszkania i dzięki temu będzie zwolniony z płacenia [[czynsz]]u. Większości rodzin zakazano też posiadania więcej niż jednego mieszkania a dawne mieszkania pod wynajem zostały zajęte i sprzedane lokatorom (co było dotowane przez rząd)<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 111; Kawczynski 2011, s. 221; Bruce St. John 2012, s. 171–172.</ref>. We wrześniu wezwał komitety ludowe do wyeliminowania biurokracji w sektorze publicznym oraz likwidacji „dyktatury sektora prywatnego”. Komitety Ludowe przejęły kontrolę nad kilkuset firmami i przekształciły je w [[Spółdzielnia|spółdzielnie]] prowadzone przez wybieranych drogą głosowania pracowników<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 110–111; Bruce St. John 2012, s. 168.</ref>.

2 marca 1979 ogłoszono oddzielenie rządu i rewolucji, władze nad tą drugą objęły Komitety Rewolucyjne działające w parze z Komitetami Ludowymi. Komitety takie działały w szkołach, na uniwersytetach, w związkach zawodowych, policji i wojsku<ref name="ReferenceE">Blundy & Lycett 1987, s. 116–117, 127; Vandewalle 2008, s. 25–26; Kawcynski 2011, s. 31; Bruce St. John 2012, s. 169–171.</ref>. Zdominowane przez zapalonych zwolenników rewolucji Komitety były prowadzone przez [[Mohammad Maghoub|Mohammada Maghouba]] i Centralne Biuro Koordynacyjne, działacze tych instytucji często spotykali się z samym Kaddafim<ref name="ReferenceE" />. Komitety publikowały [[tygodnik]] „Zielony Marzec” (''al-zahf al-aẖḍar''). Celem działań organów było utwardzanie rewolucyjnego zapału i nadzór ideologiczny. Z czasem Komitety przyjęły rolę służb bezpieczeństwa i prowadziły aresztowania przeciwników Dżamahirijji, powołując się na „prawo rewolucji” (q''ānūn aṯ-ṯawra'')<ref name="ReferenceE" />. W roku 1979, Komitety rozpoczęły proces redystrybucji ziemi na równinie Jefara, co kontynuowano do 1981 roku<ref>Bruce St John 2012, s. 172.</ref>. W następnym roku rząd przejął pełną kontrolę nad [[import]]em, [[eksport]]em i dystrybucją. W ramach walki z prywatną przedsiębiorczością, sklepy zastępowano państwowymi [[supermarket]]ami. Wbrew zamierzeniom działania te przyczyniły się do rozwoju [[Czarny rynek|czarnego rynku]]<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 28; Vandewalle 2008, s. 21; Kawczynski 2011, s. 220; Bruce St. John 2012, s. 172.</ref>.

Radykalny kurs Dżamahirijji doprowadził do aktywizacji przeciwników tej ideologii. W lutym 1978 roku odkryto spisek szefa wywiadu wojskowego, który chciał dokonać zabójstwa al-Kaddafiego. Po incydencie przywódca zwiększył swoje bezpieczeństwo i otaczał się ludźmi z rodzinnego plemienia Qaddadfa<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 127–128; Vandewalle 2008, s. 19.</ref>. Przeciwko rządowi zwróciły się szczególnie osoby, którym skonfiskowano majątki. Zachód finansował grupy [[Opozycja (polityka)|opozycyjne]] zakładane przez libijskich [[Emigracja|emigrantów]]. Najbardziej znanym z nich był założony w 1981 przez [[Muhammad Jusuf al-Makarjaf|Muhammada Jusufa al-Makarjafa]], Narodowy Front Ocalenia Libii. Front zaaranżował ataki bojówek na cele rządowe<ref>Harris 1986, s. 79; Vandewalle 2008, s. 32; Bruce St John 2012, s. 173–174.</ref>. Inna z organizacji, al-Borkan dokonywała zabójstw libijskich dyplomatów za granicą<ref>Harris 1986, s. 79; Blundy & Lycett 1987, s. 156.</ref>. Grupy takie nazywane były przez Kaddafiego „bezpańskimi psami”. Za zwalczanie zbrojnych dysydentów odpowiadał pułkownik Junis Bilgasim, który utworzył zagraniczne sekcje Komitetów Rewolucyjnych nadzorujących likwidację przebywających na emigracji dysydentów<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 133–137; Vandewalle 2008, s. 27; Bruce St. John 2012, s. 171.</ref>. Choć kraje regionu, prowadziły podobne działania, Kaddafi nie ukrywał ich i publicznie chwalił się sukcesami w likwidacji opozycjonistów. W czerwcu 1980 roku wezwał wszystkich dysydentów do powrotu do domu, a w przeciwnym razie zapowiedział zabicie ich gdziekolwiek się znajdują<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 138.</ref>.

W 1979 roku Stany Zjednoczone umieściły Libię na liście państw sponsorujących terroryzm<ref name="Bruce St John 2012, s. 179">Bruce St John 2012, s. 179.</ref> po tym gdy pod koniec roku demonstranci w tym kraju spalili ambasadę USA w Trypolisie w ramach akcji solidarności ze sprawcami [[Kryzys zakładników (Iran)|irańskiego kryzysu zakładników]]<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 197–198; Kawczynski 2011, s. 115; Bruce St. John 2012, s. 179.</ref>. Po roku libijskie myśliwce zaczęły przechwytywać amerykańskie myśliwce latające nad Morzem Śródziemnym, co sygnalizowało całkowity upadek stosunków między krajami<ref name="Bruce St John 2012, s. 179" />. Pogorszyły się także stosunki z [[Liban]]em i społecznością [[Szyizm|szyicką]] całego świata po tym, jak w sierpniu 1978 roku w trakcie wizyty w Libii w kraju tym zaginął imam [[Musa as-Sadr|Musa al-Sadr]]. Libańczycy oskarżyli Kaddafiego o uwięzienie lub zabicie go, czemu Libia zaprzeczała (pojawiły się też wersje o porwaniu go przez Włochów albo służby wierne irańskiemu [[Szach (władca)|szachowi]])<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 157–158; Kawczynski 2011, s. 70–71; Bruce St. John 2012, s. 239.</ref>. Poprawił natomiast stosunki z Syrią. Kaddafiego i prezydenta Syrii, [[Hafiz al-Asad|Hafiza al-Asada]] łączyła wrogość wobec Izraela i Egiptu Sadata. W 1980 roku Libia zaproponowała Syrii unię polityczną. W zamian proponowano Syryjczykom spłatę ich długu względem Związku Radzieckiego. Pomysł nie został zrealizowany, lecz Syria pozostała wiernym sojusznikiem Libii<ref>Kawczynski 2011, s. 68–69.</ref>. Innym krajem, który łączyły z Libią dobre relacje, okazała się [[Uganda]]. W 1979 roku Kaddafi wysłał do Ugandy 2500 żołnierzy w celu obrony rządu prezydenta [[Idi Amin]]a przed [[Wojna ugandyjsko-tanzańska|atakującymi ten kraj]] wojskami [[Tanzania|tanzańskimi]]<ref name="ReferenceF">Blundy & Lycett 1987, s. 185–186; Kawczynski 2011, s. 78–79; Bruce St. John 2012, s. 189.</ref>. Misja nie powiodła się: zginęło 400 Libijczyków, a reszta została zmuszona do wycofania się<ref name="ReferenceF" />. Kaddafi żałował później wsparcia Amina i otwarcie go krytykował<ref>Harris 1986, s. 105.</ref>.

Libii zagroziło widmo konfliktu wewnętrznego po tym, gdy w maju 1984 roku dom Kaddafiego w Bab al-Azizia został bezskutecznie zaatakowany przez milicję Narodowego Frontu Ocalenia Libii i Bractwa Muzułmańskiego. Po ataku 5000 dysydentów zostało aresztowanych<ref>Harris 1986, s. 70; Blundy & Lycett 1987, s. 178.</ref>.

==== Pogorszenie stosunków międzynarodowych ====
===== W Afryce subsaharyjskiej =====
W dalszych ciągu ingerował w sprawy państw Sahelu. Mieszkający w [[Mali]] i [[Niger|Nigrze]] [[Tuaregowie]], a także [[Zaghawa]] w Sudanie i Czadzie, uznawani byli przez Kaddafiego za Arabów. Z tego powodu Libijczycy często angażowali się w konflikty wewnętrzne tych państw, po stronie wymienionych grup ludności<ref>Flint and de Waal, ''Darfur: A Short History of a Long War'', s. 23.</ref>. Wiele państw afrykańskich miało dość radykalnej polityki Libii. Od początku lat 80., dziewięć państw kontynentu zerwało stosunki dyplomatyczne z krajem rządzonym przez Kaddafiego<ref>Bruce St John 2012, s. 189.</ref>, a w 1982 OJA odwołała zaplanowaną w Trypolisie konferencję, obawiając się objęcia przewodnictwa libijskiego dyktatorskiego w organizacji<ref>Harris 1986, s. 103; Kawczynski 2011, s. 81; Bruce St John 2012, s. 190–191.</ref>.

W 1979 roku władzę w Czadzie objął niegdyś sponsorowany przez al-Kaddafiego Frolinat. Na łamach ruchu doszło do walk między frakcją prolibijską i profrancuską. Dzięki interwencji libijskiej z konfliktu zwycięsko wyszli sojusznicy Libii. Nowo obrany prezydent [[Goukouni Oueddei]] wraz z Kaddafim ogłosił w 1981 roku plan zjednoczenia obu państw. Projekt ten spotkał się z ostrą, nieprzychylną reakcją Francji, krajów sąsiadujących z Czadem oraz ugrupowań wewnątrz kraju. W listopadzie tego roku Kaddafi wysłał wojska mające pomóc Ouddeiowi ustabilizować sytuację. [[Organizacja Jedności Afrykańskiej]] zaapelowała do Libijczyków o wycofanie o się z Czadu. Libijczycy pod presją zgodzili się dobrowolnie opuścić Czad. W 1982 roku prolibijski rząd Czadu został obalony przez rebeliantów [[Hissène Habré]]. Nowy rząd prowadził odtąd z Libią walki o Strefę Aozu<ref name="czad" /><ref>Blundy & Lycett 1987, s. 187–190; Vandewalle 2008, s. 35; Bruce St. John 2012, s. 189–190.</ref>. W latach 1986–1987 miała miejsce tzw. [[wojna toyot]]. W jej trakcie Libijczycy starli się z Czadem (wspieranym przez Francję). Libia poniosła w konflikcie porażkę, w następstwie czego utraciła Strefę Aozu<ref name="czad" />.

W sierpniu 1984 roku zaproponował [[Maroko]] jedność polityczną, wraz z tamtejszym monarchą, [[Hasan II (Alawici)|Hassanem II]] podpisał traktat formułujący Unię Afrykańsko-Arabską. Związek ten odebrany został ze zdziwieniem ze względu na silne różnice polityczne i długotrwałą wrogość między oboma krajami. Relacje w dalszym ciągu pozostały napięte, szczególnie ze względu na dobre stosunki Maroka z USA i Izraelem. W sierpniu 1986 roku z inicjatywy Hassana, zniesiono umowę<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 214; Kawczynski 2011, s. 72–75; Bruce St John 2012, s. 216.</ref>.

===== W relacjach z Zachodem =====
W 1981 roku nowy prezydent USA [[Ronald Reagan]] nazwał Kaddafiego „wściekłym psem Bliskiego Wschodu” i „międzynarodowym pariasem”. Zaostrzył stanowisko amerykańskie wobec Libii, błędnie uznając rząd tego kraju za marionetkowy reżim ZSRR<ref name="ReferenceG">Kawczynski 2011, s. 115–116, 120; Bruce St. John 2012, s. 179–180.</ref>. Kaddafi zlekceważył stanowisko Reagana i w kwietniu 1981 i 1985 roku złożył wizyty w Moskwie, w trakcie których zwiększył wymianę handlową z mocarstwem. Zagroził ponadto przystąpieniem Libii do [[Układ Warszawski|Układu Warszawskiego]]<ref>Harris 1986, s. 98–99; Kawczynski 2011, s. 115; Bruce St. John 2012, s. 210–211.</ref>. Mimo nominalnie przyjaznych relacji na linii ZSRR-Libia, ten pierwszy zachowywał ostrożność i dystans, uważając al-Kaddafiego za przywódcę nieprzewidywalnego i ekstremistycznego<ref>Harris 1986, s. 97; Blundy & Lycett 1987, s. 183.</ref>.

W sierpniu 1981 roku lotnictwo amerykańskie zestrzeliło na libijskich wodach terytorialnych dwa libijskie samoloty [[Su-17]] (wersja 22)<ref>Vandewalle 2008, s. 36; Kawczynski 2011, s. 118–119.</ref>. W odpowiedzi na to zamknięta została ambasada Libii w Waszyngtonie. Reagan wycofał z Libii część przedsiębiorstw amerykańskich, co miało na celu zmniejszenie liczby Amerykanów przebywających w tym państwie<ref>Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 117–118; Bruce St. John 2012, s. 180.</ref>. W marcu 1982 roku Stany Zjednoczone wprowadziły embargo na libijską ropę<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 207–208; Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 117–118; Bruce St John 2012, s. 181.</ref>, a w styczniu 1986 roku nakazały wszystkim firmom amerykańskim zaprzestania działalności w kraju, mimo że w dalszym ciągu w Libii przebywało kilkuset amerykańskich pracowników<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 27, 208; Kawczynski 2011, s. 117–118; Bruce St. John 2012, s. 176.</ref>. Pogorszone zostały również stosunki dyplomatyczne z Wielką Brytanią po tym, gdy w nieznanych okolicznościach w Londynie w kwietniu 1984 roku zastrzelona została brytyjska policjantka Yvonne Fletcher, a o jej zabójstwo oskarżeni zostali libijscy dyplomaci<ref>Blundy & Lycett 1987, p. 175–178; Vandewalle 2008, s. 37; Bruce St. John 2012, s. 209.</ref>. Na wiosnę 1986 roku, gdy US Navy po raz kolejny rozpoczęła ćwiczenia w [[Wielka Syrta|Zatoce Wielkiej Syrty]] u wybrzeży Libii, rozwścieczeni Libijczycy podjęli próbę wojskowego odwetu za ćwiczenia. Akcja nie udała się, a Amerykanie zatopili kilka libijskich okrętów<ref>Kawczynski 2011, s. 121–122.</ref>.

W 1986 roku, rząd USA oskarżył Libię o zorganizowanie zamachu na dyskotekę w Berlinie w 1986 roku, w zamachu zginęło dwóch amerykańskich żołnierzy. Reagan, obarczając winą za zamach rząd Libii, zorganizował wojskowy odwet<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 4–5; Kawczynski 2011, s. 122.</ref>. Ruch ten skrytykowała [[Centralna Agencja Wywiadowcza|CIA]], która uważała, że większe zagrożenie dla interesów USA w regionie stanowi Syria a atak wzmocni tylko Kaddafiego cieszącego się i tak dużym poparciem. Mimo rad CIA, rząd uznał Libię za „miękki cel” i zdecydował się na uderzenie<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 5–6.</ref>. Na arenie międzynarodowej Reagana wsparła Wielka Brytania, pozostali europejscy sojusznicy Amerykanów uznali natomiast atak za niezgodny z prawem międzynarodowym<ref>Harris 1986, s. 102; Kawczynski 2011, s. 123–125.</ref>. 15 kwietnia 1986 amerykańskie samoloty wojskowe rozpoczęły serię ataków powietrznych. Uderzenie zorganizowano pod nazwą ''Operation El Dorado Canyon''. Bombardowaniu uległy obiekty wojskowe w różnych częściach kraj. W ataku zginęło około 100 Libijczyków, w tym wielu cywilów. Jednym z celów ataku był dom Kaddafiego. On sam wyszedł z ataku bez szwanku, rannych zostało natomiast jego dwóch synów a śmierć poniosła czteroletnia adoptowana córka Hanna<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 2–3, 7–12; Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 127–129.</ref>. Po tym wydarzeniu, Kaddafi wycofał się na pustynię i oddał się medytacji<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 13, 210; Kawczynski 2011, s. 130.</ref>.

W czasie konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi dochodziło do sporadycznych starć kaddafistów i oficerów, którzy próbowali obalić rząd<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 12.</ref>.

W następstwie ataku zwiększona również została reputacja Kaddafiego. Przywódca cieszył się opinią przeciwnika imperializmu co przełożyło się na zwiększenie poparcia dla niego zarówno w ojczyźnie jak i w całym świecie arabskim<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 15; Bruce St John 2012, s. 196.</ref>.

Jednym z niewielu państw zachodnich, które w latach 80. utrzymywało z Libią dobre stosunki była Malta. Al-Kaddafi pomógł maltańskiemu rządowi przeprowadzić proces nacjonalizacji banków, telekomunikacji i transportu<ref name="pwn">{{encyklopedia PWN|id = 4574735|tytuł=Malta. Historia|data dostępu=2015-09-01}}</ref>.

=== Liberalizacja ===
==== Rewolucja w rewolucji (1987–1998) ====
[[Plik:Qaddafi and saleh 1990.jpg|mały|240px|Mu’ammar al-Kaddafi i [[Ali Abd Allah Salih]] (1990)]]
W połowie lat 80. pojawiły się w problemy ekonomiczne. Od 1982 do 1986 roczne dochody z ropy spadły z 21 miliardów dolarów do 5,4 miliarda<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 31; Vandewalle 2008, s. 23; Kawczynski 2011, s. 104; Bruce St. John 2012, s. 192.</ref>. Dużo pieniędzy pochłonęły projekty nawadniania, w tym [[Wielka Sztuczna Rzeka]], która mimo projektów zakładających ukończenie jej do końca dekady pozostała niekompletna do początków XXI wieku<ref>Harris 1986, s. 119; Kawczynski 2011, s. 224; Bruce St. John 2012, s. 249.</ref>. Sytuację pogarszało również to że zwiększono wydatki wojskowe a zmniejszono na inne cele<ref>Harris 1986, s. 116; Vandewalle 2008, s. 35.</ref>.

W 1986 roku z jego inicjatywy w Libii zmieniono nazwy miesięcy<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 30.</ref>. Pod koniec lat 80. przeprowadził szereg liberalizacyjnych reform gospodarczych co miało doprowadzić do ograniczenia spadków dochodów z ropy naftowej. W maju 1987 roku, ogłosił początek rewolucji w ramach „rewolucji”, która rozpoczęła się reformą przemysłu i rolnictwa oraz ponownym otwarciem małego biznesu<ref>Kawczynski 2011, s. 225; Bruce St John, s. 194.</ref>. Ograniczono działalność Komitetów Rewolucyjnych, w marcu 1988 roku ograniczono jej wpływy na wymiar sprawiedliwości poprzez utworzenie Ministerstwa Mobilizacji Ludowej i Kierownictwa Rewolucyjnego. W sierpniu 1988 roku publicznie skrytykował Komitety<ref>Vandewalle 2008, s. 29; Bruce St John, s. 2012.</ref>. Al-Kaddafi, krytykując Komitety, stwierdził, że „prawdziwy rewolucjonista nie praktykuje represji”<ref>Ham, Anthony (2007). Libya (2nd ed.). ''Footscray, Victoria: Lonely Planet''. s. 40–41. {{ISBN|1-74059-493-2}}.</ref>, a w marcu z jego inicjatywy uwolniono setki więźniów politycznych<ref>Vandewalle 2008, s. 45; Bruce St John,. 222.</ref>. W czerwcu wydano Wielką Zieloną Kartę Praw Człowieka. Zawierająca 27 artykułów księga zawierała prawa i gwarancje zmierzające do poprawy sytuacji praw człowieka w Libii, ograniczenia stosowania [[Kara śmierci|kary śmierci]] (wezwano też do ostatecznego jej zniesienia). Wiele z zaproponowanych artykułów zostało zrealizowanych w następnym roku, inne natomiast nigdy nie zostały wprowadzone w życie<ref>Vandewalle 2008, s. 45–46; Bruce St John, s. 2012.</ref>.

W 1989 roku, rząd Libii utworzył Międzynarodową Nagrodę Praw Człowieka Al-Kaddafiego, która miała zostać przyznawana osobom z Trzeciego Świata zwalczającym w mniemaniu kaddafistów kolonializm i imperializm. W pierwszym roku jej laureatem został [[Nelson Mandela]]<ref>Bruce St John 2012, s. 199.</ref>. Laureatami nagrody został szereg osób o przeróżnych poglądach. W kolejnych latach laureatami zostały dzieci palestyńskie (1990), [[Indianie|rdzenna ludność Ameryki]] (1991), Afrykańskie Centrum Zwalczania [[Zespół nabytego niedoboru odporności|AIDS]] (1992), dzieci [[Bośnia i Hercegowina|Bośni i Hercegowiny]] (1993), organizacja ''Union of Human Rights Societies and Peoples in Africa'' (1994), [[Ahmad Ben Bella]] i [[Francisco da Costa Gomes]] (1995), [[Louis Farrakhan]] (1996), Gracelyn Smallwood, [[Melchior Ndadaye]], [[Melba Hernández]], Manal Younes Abdul-Razzak, Doreen McNally (1997), [[Fidel Castro]] (1998), dzieci [[Irak]]u (1999), Suha Biszara, [[Joseph Ki-Zerbo]], [[Evo Morales]], Ruch Września i Centrum Trzeciego Świata (2000), Mamadou N’Diaye, [[Roger Garaudy]], Ibrahim Al-Koni, [[Jean Ziegler]], Nadeem Albetar, Ali M. Almosrati, Khaifa M. Attelisie, Mohamed A. Alsherif, Ali Fahmi Khshiem, Rajab Muftah Abodabos, Mohamed Moftah Elfitori, Ali Sodgy Abdulgader, Ahmed Ibrahim Elfagieh (2002), [[Szenuda III]] (2003), [[Hugo Chávez]] (2004), [[Mahathir bin Mohamad]] (2005), Evo Morales (po raz drugi 2006), biblioteki [[Timbuktu]] (2007), Dom Mintoff (2008), [[Daniel Ortega]] (2009), [[Recep Tayyip Erdoğan]] (2010)<ref>{{cytuj stronę |url = http://algaddafi.org/al-gaddafiinternationalprizeforhumanrights/list-of-recipients-of-the-international-prize-for-human-rights |tytuł = List of recipients of the International Prize for Human Rights<!-- tytuł wygenerowany przez bota --> |opublikowany = portalwiedzy.onet.pl |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20160923094651/http://algaddafi.org/al-gaddafiinternationalprizeforhumanrights/list-of-recipients-of-the-international-prize-for-human-rights |zarchiwizowano = 2016-09-23}}</ref>.

W następstwie amerykańskiego ataku z 1986 roku, armia została oczyszczona z elementów postrzeganych jako nielojalne<ref name="Kawczynski 2011, s. 130">Kawczynski 2011, s. 130.</ref>, w 1988 roku, ogłosił utworzenie milicji ludowej mającej zastąpić wojsko i policję<ref>Vandewalle 2008, s. 38; Bruce St John 2012, s. 200.</ref>. W 1987 roku w zakładzie w Rabta rozpoczął produkcję [[Iperyt siarkowy|iperytu]], choć publicznie zaprzeczał składowaniu broni chemicznej<ref>Bruce St John 2012, s. 201–204.</ref>, a także podjął się bezskutecznych prób rozwijania [[Broń jądrowa#Bomba atomowa|broni jądrowej]]<ref>Kawczynski 2011, s. 180–181.</ref>. W tym okresie w kraju doszło do wzrostu działalności opozycji islamistycznej sformowanej w grupach takich jak Bractwo Muzułmańskie i [[Libijska Islamska Grupa Bojowa]]. Rząd udaremnił liczne zamachy na Kaddafiego, a w 1989 roku siły bezpieczeństwa dokonały rajdów na meczety, które uważane były za ważne ośrodki kontrrewolucyjnej propagandy<ref>Kawczynski 2011, s. 166–167, 236; Bruce St John 2012, s. 221–222.</ref>. W październiku 1993 roku, oficerowie coraz bardziej marginalizowanej armii zainicjowali nieudany zamach w Misracie, z kolei we wrześniu 1995 roku islamiści rozpoczęli nieudaną rebelię w Bengazi. W 1996 roku zamieszki pomiędzy kibicami wrogich sobie drużyn [[Piłka nożna|piłkarskich]] w Trypolisie zmieniły się w protest przeciwko Dżamahirijji<ref>Kawczynski 2011, s. 166; Bruce St John 2012, s. 223.</ref>. W celu zwalczania islamistów odrodzona została działalność Komitetów Rewolucyjnych<ref>Vandewalle 2008, s. 29.</ref>.

W latach 1994–1997, rząd przeprowadził czystkę w Komitetach, co miało na celu wykorzenienie korupcji, w szczególności w sektorze gospodarczym<ref>Bruce St John 2012, s. 197–198.</ref>.

W 1989 z jego inicjatywy utworzona została [[Arabska Unia Maghrebu]], jednocząca Libię w pakcie gospodarczym z Marokiem, Tunezją, Algierią i [[Mauretania|Mauretanią]]. Kaddafi widział w organizacji początki nowej unii panarabskiej<ref>Kawczynski 2011, s. 188; Bruce St John 2012, s. 216–218.</ref>. W międzyczasie Libia zintensyfikowała wsparcie dla antyzachodnich organizacji zbrojnych, takich jak Tymczasowa IRA<ref>Bruce St John 2012, s. 197.</ref>, a w 1988 roku doszło do [[Zamach nad Lockerbie|zamachu na lot nr 103 Pan Am]] nad [[Lockerbie]] w [[Szkocja|Szkocji]]. Za udział w zamachu brytyjska policja oskarżyła dwóch obywateli Libii. Odmowa wydania oskarżonych szkockiemu wymiarowi sprawiedliwości spowodowała nałożenie przez [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|ONZ]] sankcji gospodarczych na Libię w 1992<ref name="vremya">{{cytuj stronę |url = http://www.vremya.ru/2003/149/5/77661.html |tytuł = „Дело Локкерби” закрывается |data = 2003-08-14 |opublikowany = vremya.ru |język = ru |data dostępu = 2013-07-28}}</ref><ref name="wyborcza">{{cytuj stronę |url = http://wyborcza.pl/1,76842,10020337,Kto_naprawde_odpowiada_za_zamach_nad_Lockerbie.html |tytuł = Kto naprawdę odpowiada za zamach nad Lockerbie |autor = Robert Stefanicki |data = 2011-07-28 |opublikowany = wyborcza.pl |język = pl |data dostępu = 2013-07-28}}</ref><ref name="earthquake">{{cytuj stronę |url = https://earthquake-today.info/accidents/vzryv-samoleta-nad-lokerbi/ |tytuł = Взрыв самолета над Локерби |autor = Ditia Cwietow |data = 2012-09-27 |opublikowany = earthquake-today.info |język = ru |data dostępu = 2013-07-28}}</ref>. W wyniku sankcji kraj odniósł 900 milionów dolarów straty<ref>Vandewalle 2008, s. 42.</ref>.

Innym problemem, który pojawił się w relacjach z Zachodem, był incydent ze stycznia 1989 roku, kiedy to dwa libijskie samoloty bojowe zostały zestrzelone przez USA nad libijskim wybrzeżem<ref>Bruce St John 2012, s. 202.</ref>. Wiele państw afrykańskich sprzeciwiło się sankcjom ONZ nałożonym na Libię, jednym z afrykańskich liderów, którzy byli im przeciwni, był między innymi Mandela, który skrytykował je w trakcie spotkania z Kaddafim w 1997 roku. Przy okazji Mandela pochwalił Libię za walkę z [[apartheid]]em i przyznał Kaddafiemu [[Order Dobrej Nadziei]]<ref>Kawczynski 2011, s. 147; Bruce St John 2012, s. 205–206.</ref>. Sankcje zostały cofnięte w 1998 roku, gdy Libia zgodziła się na ekstradycję podejrzanych do Szkockiego Sądu w Holandii<ref>Kawczynski 2011, s. 146–148; Bruce St John 2012, s. 206.</ref>. Ostatecznie w kwietniu 1999 al-Kaddafi wydał zgodę na ekstradycję zamachowców<ref name="wyborcza" /><ref>{{cytuj stronę |url = http://www.newsru.com/world/21aug2009/politzek.html |tytuł = Ливия объявила осужденного за взрыв над Локерби политзаключенным |data = 2009-08-21 |opublikowany = newsru.com |język = ru |data dostępu = 2013-07-28}}</ref>. 16 sierpnia 2003 rząd libijski podpisał ugodę i wziął na siebie odpowiedzialność za zamach nad Lockerbie<ref name="earthquake" /> oraz zobowiązał się wypłacić rodzinie każdej z ofiar po 10 milionów [[Dolar amerykański|dolarów]], w efekcie czego sankcje ONZ zostały zniesione<ref name="vremya" /><ref>{{cytuj stronę |url = http://ria.ru/economy/20030814/419718.html |tytuł = „Дело Локерби”: помощь в обмен на снятие эмбарго |data = 2003-08-14 |opublikowany = ria.ru |język = ru |data dostępu = 2013-07-28}}</ref>.

==== Panafrykanizm, prywatyzacja, złagodzenie kursu międzynarodowego i reformy gospodarcze (1999–2011) ====
Od połowy lat 90. Al-Kaddafi prowadził bardziej umiarkowaną politykę. Gdy XX wiek dobiegał końca, Kaddafi sfrustrowany zanikiem panarabskich ideałów marginalizował odwołania do arabskiego nacjonalizmu. Zwrócił się w stronę [[panafrykanizm]]u i zaczął zwracać większą uwagę na afrykańską tożsamość kraju<ref>Kawczynski 2011, s. 142; Bruce St John 2012, s. 227.</ref>. W latach 1997–2000, Libia podpisała umowy o współpracy lub porozumienia o dwustronnej współpracy z dziesięcioma państwami kontynentu<ref>Bruce St John 2012, s. 229.</ref>, a w 1999 roku przystąpiła jako członek założyciel do Wspólnoty Państw Sahelu i Sahary<ref>Kawczynski 2011, s. 189.</ref> (pozostałymi założycielami były [[Burkina Faso]], Czad, Mali, Niger i Sudan). W czerwcu 1999 odwiedził w RPA Mandelę<ref>Bruce St John 2012, s. 226.</ref>, a w następnym miesiącu wziął udział w szczycie OJA w [[Algier]]ze gdzie wezwał do większej integracji politycznej i gospodarczej kontynentu oraz zaproponował utworzenie Stanów Zjednoczonych Afryki<ref>Bruce St John 2012, s. 227–228.</ref>. Projekt utworzenia Stanów poparły [[Erytrea]], [[Ghana]], [[Senegal]], [[Zimbabwe]], i [[Republika Zielonego Przylądka]]<ref>„Gaddafi calls for United States of Africa, one army”. Mmegi Online.</ref><ref>„Cape Verde president: United States of Africa on the horizon”. Sambala Devolopments.</ref> natomiast RPA, [[Nigeria]] i [[Kenia]] wyraziły zainteresowanie pomysłem<ref>„Ambitious plan for a new Africa: Welcome to the U.S.A (that’s the United States of Africa)”. The Independent.</ref>. Kaddafi chciał też włączyć do Stanów kraje [[Karaiby|Karaibów]] z liczną [[Diaspora (naród)|diasporą]] afrykańską – [[Haiti]], [[Jamajka|Jamajkę]] i [[Dominikana|Dominikanę]], a także inne wyspy regionu<ref>United States of Africa may take off in 2017, says Wade, from Guardian Newspapers.</ref>.

Wraz z lipcem 2002 roku znalazł się w gronie założycieli [[Unia Afrykańska|Unii Afrykańskiej]] (UA) mającej na celu zastąpienie [[Organizacja Jedności Afrykańskiej|OJA]]. Na ceremonii otwarcia, stwierdził, że państwa afrykańskie powinny odrzucać pomoc warunkową z krajów rozwiniętych, co kontrastowało z orędziem wygłoszonym przez prezydenta RPA, [[Thabo Mbeki]]ego<ref>Kawczynski 2011, s. 190; Bruce St John 2012, s. 229.</ref>. Na trzecim szycie UA, który odbył się w Libii w lipcu 2005 roku, wezwał do dalszego poziomu integracji – wprowadzenie jednolitego [[paszport]]u UA, utworzenia wspólnego systemu obrony i wspólnej [[Waluta|waluty]], w trakcie przemowy wykorzystał hasło „Stanów Zjednoczonych Afryki”<ref>Kawczynski 2011, s. 190–191; Bruce St John 2012, s. 230.</ref>. W czerwcu 2005 roku Libia dołączyła do [[Wspólny Rynek Afryki Wschodniej i Południowej|Wspólnego Rynku Afryki Wschodniej i Południowej]]<ref>Bruce St John 2012, s. 231.</ref>. W sierpniu 2008 roku został ogłoszony przez komisję tradycyjnych afrykańskich przywódców (wodzów) „[[Król królów|Królem Królów]]”<ref>Kawczynski 2011, s. 188; Bruce St John 2012, s. 270–271.</ref>. 1 lutego 2009 w [[Addis Abeba|Addis Abebie]] w Etiopii odbyła się jego ceremonia [[Koronacja|koronacyjna]], co zbiegło się z jego wyborem na szefa Unii Afrykańskiej na okres jednego roku{{r|Reuters}}<ref>Kawczynski 2011, s. 190; Bruce St John 2012, s. 272.</ref>. W październiku 2010 roku przeprosił w imieniu narodów arabskich przywódców afrykańskich za ich udział w handlu niewolnikami w Afryce<ref>„Gaddafi apologizes for Arab slave traders”. Press TV.</ref>.
[[Plik:Jakaya Kikwete and Muammar al-Gaddafi, 12th AU Summit, 090202-N-0506A-678.jpg|mały|240px|Mu’ammar al-Kaddafi i [[Prezydenci Tanzanii|prezydent Tanzanii]] [[Jakaya Kikwete]] na szczycie [[Unia Afrykańska|UA]] w [[Addis Abeba|Addis Ababie]] (2009)]]
[[Plik:George Papandreou & Muammar Gaddafi.JPG|mały|240px|Mu’ammar al-Kaddafi podczas spotkania z premierem Grecji [[Jorgos Papandreu|Jorgosem Papandreu]] (2010)]]
Nowy wiek oznaczał dla Libii powrót na arenę międzynarodową. W 1999 roku, Libia zaczęła tajne rozmowy z brytyjskim rządem w celu normalizacji stosunków<ref>Vandewalle 2011, s. 215.</ref>. W 2001 roku al-Kaddafi potępił [[Zamachy z 11 września 2001 roku|zamach z 11 września 2001 roku]] przygotowany przez [[Al-Ka’ida|Al-Kaidę]], wyraził współczucie dla ofiar i wezwał do zaangażowania Libii w [[Wojna z terroryzmem|wojnę z terroryzmem]] wojującego islamizmu<ref>Vandewalle 2011, s. 220; Kawczynski 2011, s. 176; Bruce St John 2012, s. 243.</ref>. Jego rząd w dalszym ciągu tłumił wewnątrz kraju ruch islamistyczny, a jednocześnie Kaddafi wezwał do szerszego stosowania prawa szariatu<ref>Bruce St John 2012, s. 254.</ref>. Libia nawiązała bliższe połączenia z Chinami i [[Korea Północna|Koreą Północną]] a kwietniu 2002 roku Libię odwiedził przewodniczący Chińskiej Republiki Ludowej [[Jiang Zemin]]<ref>Bruce St John 2012, s. 235.</ref>. Pod wpływem amerykańskiej [[II wojna w Zatoce Perskiej|inwazji na Irak]], w grudniu 2003 roku, Libia wyrzekła się posiadania broni masowego rażenia, zlikwidował program broni chemicznej i jądrowej<ref>Vandewalle 2011, s. 217; Kawczynski 2011, s. 162, 184; Bruce St John 2012, s. 244.</ref>. W rezultacie poprawiły się stosunki z USA<ref>Kawczynski 2011, s. 178–179; Bruce St John 2012, s. 245.</ref>, a w marcu 2004 roku brytyjski premier [[Tony Blair]] spotkał się z Kaddafim na jednej z libijskich pustyń<ref>Kawczynski 2011, s. 240–241; Bruce St John 2012, s. 240–241.</ref>. W kwietniu 2004 roku Kaddafi odwiedził siedzibę [[Unia Europejska|Unii Europejskiej]] w [[Bruksela|Brukseli]] co w rezultacie doprowadziło do poprawy stosunków rządu z państwami UE<ref><Kawczynski 2011, p. 175; Bruce St John 2012, s. 237.</ref>. UE zakończyła sankcje wobec Libii, a w październiku 2010 roku wypłaciła Libii 50 milionów [[euro]], które przeznaczone zostały na zatrzymanie afrykańskich imigrantów próbujących dostać się do Europy, Kaddafi popierał zatrzymanie imigracji do Europy, twierdząc, że jest to konieczne, aby zapobiec europejskiej tożsamości kulturowej w nowej „Czarnej Europie”<ref name="Bruce St John 2012, s. 274">Bruce St John 2012, s. 274.</ref>. W 2007 wypuścił z kraju oskarżane o zarażenie wirusem [[Ludzki wirus niedoboru odporności|HIV]] kilkuset niemowląt [[Bułgaria|bułgarskie]] pielęgniarki i palestyńskiego lekarza, którym w Libii groziła kara śmierci{{r|Reuters}}. Według ujawnionego w 2012 dokumentu rząd libijski miał w 2007 roku wesprzeć kampanię [[Nicolas Sarkozy|Nicolasa Sarkozy’ego]] kwotą 50 mln dolarów<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.mediapart.fr/journal/international/280412/sarkozy-kadhafi-la-preuve-du-financement |tytuł = Sarkozy-Kadhafi. La preuve du financement |data = 2012 |opublikowany = Mediapart}}</ref>.
Polepszenie stosunków z zachodem nie wyeliminowało całkowicie zgrzytów z krajami tego regionu – na wiosnę 2010 roku po tym, gdy [[Szwajcaria|szwajcarska]] policja oskarżyła dwóch członków jego rodziny o przestępstwo potępione w tym kraju, Kaddafi wezwał do ''[[dżihad]]u'' przeciwko Szwajcarii, a stosunki między oboma krajami zostały dwustronnie zerwane<ref name="Bruce St John 2012, s. 274" />.

W 2006 roku Libia została usunięta z amerykańskiej listy państw sponsorujących terroryzm<ref>Kawczynski 2011, s. 176.</ref>. Mimo poprawy relacji ze światem zachodnim al-Kaddafi kontynuował antyzachodni dyskurs ideologiczny. Nawiązał dobre relacje z rządem Wenezueli prezydenta [[Hugo Chávez]]a. W 2001 roku Chávez (po zaproszeniu od Kaddafiego) odwiedził Libię<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.eluniversal.com/1999/02/04/apo_art_04112DD |tytuł = Invitaciones reacciones e informes |opublikowany = El Universal |data = 4 lutego 1999 |archiwum = http://archive.is/Q3fZQ |zarchiwizowano = 2013-10-24}}</ref>. W czasie wizyty obaj przywódcy omówili sytuację międzynarodową, poziom produkcji OPEC i spadek cen ropy naftowej<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.eluniversal.com/2001/10/28/apo_art_28184FF |tytuł = Libia |opublikowany = El Universal |data = 28 października 2001 |archiwum = http://archive.is/3RVcw |zarchiwizowano = 2013-10-24}}</ref>. W 2004 roku prezydent Wenezueli został odznaczony Międzynarodową Nagrodą Praw Człowieka Al-Kaddafiego<ref name="eluniversal.com">{{Cytuj stronę |url = http://www.eluniversal.com/2006/05/18/pol_ava_18A709147 |tytuł = Chávez deja Libia y llama a unirse contra hegemonía de EEUU |opublikowany = El Universal |data = 18 maja 2006 |archiwum = http://archive.is/EeANa |zarchiwizowano = 2013-10-24}}</ref>. Chávez nazywał Kaddafiego przyjacielem i podkreślił, że łączy ich ten sam światopogląd<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.eluniversal.com/2004/11/25/pol_art_25188C |tytuł = Chávez comparte tesis „social” de Gadafi su „amigo y hermano” |opublikowany = El Universal |data = 25 listopada 2004 |archiwum = http://archive.is/0JWar |zarchiwizowano = 2013-10-24}}</ref>. W 2006 roku, podczas trzeciej wizyty Cháveza, przywódcy podpisali ogólny traktat współpracy ekonomicznej i kulturalnej, a Chávez wezwał do wzajemnego zjednoczenia przeciwko „amerykańskiej hegemonii”<ref name="eluniversal.com" />. Na Drugim Szczycie Ameryki Południowej-Afryki w Wenezueli we wrześniu 2009 roku al-Kaddafi wezwał do utworzenia antyimperialistycznego frontu państw Afryki i Ameryki Łacińskiej. Zaproponował utworzenie Południowego Sojuszu Atlantyckiego, który miał rywalizować z blokiem [[NATO]]<ref>„Gaddafi proposes 'Nato of the South’ at South America-Africa summit”. The Times (UK).</ref>. W tym samym miesiącu skierował się do [[Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych|Zgromadzenia Ogólnego ONZ]] ze słowami potępienia „zachodniej agresji”<ref>Bruce St John 2012, s. 276.</ref><ref>„UN general assembly: 100 minutes in the life of Muammar Gaddafi”. The Guardian (New York).</ref><ref>„Libyan Leader Delivers a Scolding in U.N. Debut”. The New York Times (New York).</ref>. Polityka zagraniczna Wenezueli i Libii miała również różnice – o ile Wenezuela wysuwała się do roli czołowego przeciwnika Stanów Zjednoczonych w Ameryce Południowej, Libia starała się poprawić relacje z tymże mocarstwem<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/15/AR2006051501443.html Williams, Daniel. Lack of Surprise Greets Word of U.S.-Libya Ties. ''Washington Post''].</ref><ref>[http://www.nbcnews.com/id/12837050/ MSNBC.com. Venezuela’s Chavez meets with Gadhafi in Libya: Meeting comes as leaders move on opposite trajectories in U.S. relations. ''Associated Press''].</ref>.

Gospodarka Libii uległa prywatyzacji, ale – mimo odrzucenia socjalistycznej polityki nacjonalizacji przemysłu, opisanej w „Zielonej książeczce” – rząd dalej twierdził, że ustrojem gospodarczym Libii jest „socjalizm ludowy”, a nie [[kapitalizm]]<ref name="Bruce St John 2012, s. 250">Bruce St John 2012, s. 250.</ref>. Zadowolonych z reform al-Kaddafi w przemówieniu w marcu 2003 roku wezwał do prywatyzacji na szeroką skalę<ref name="Bruce St John 2012, s. 250" />. W 2003 roku przemysł naftowy został w dużej mierze sprzedany prywatnym korporacjom<ref>Bruce St John 2012, s. 247.</ref>. Do 2004 roku bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Libii wyniosły 40 miliardów dolarów, w porównaniu z 2003 rokiem odnotowano więc sześciokrotny wzrost<ref>Kawczynski 2011, s. 180; Bruce St John 2012, s. 248.</ref>. Przeciwko liberalnym gospodarczo reformom wystąpiły szerokie kręgi libijskiego społeczeństw, doszło do wielu demonstracji publicznych<ref name="ReferenceH">Vandewalle 2011, s. 228; Bruce St John 2012, s. 249–250.</ref>. Choć w marcu 2006 roku nad Powszechnym Kongresem Ludowym władzę przejęli twardogłowi rewolucjoniści, którzy ograniczyli tempo zmian, reformy nie zostały zatrzymane aż do upadku rządów al-Kaddafiego<ref name="ReferenceH" />. W 2010 roku ogłoszono plan wedle którego, połowa libijskiej gospodarki miała zostać sprywatyzowana w następnym dziesięcioleciu<ref>Bruce St John 2012, s. 263–264.</ref>. Choć liberalizacji ekonomicznej nie towarzyszyła większa liberalizacja systemu politycznego i Kaddafi w dalszym ciągu zajmował w kraju najważniejszą rolę<ref>Vandewalle 2011, s. 231.</ref> to w marcu 2010 rząd przekazał radom gminnym szereg uprawnień<ref>Bruce St John 2012, s. 257.</ref> W rządzie wzrosła liczba technokratów i reformatorów, najbardziej znanym z nich był syn Kaddafiego i planowany spadkobierca przywódcy, [[Sajf al-Islam al-Kaddafi|Sajf al-Islam]], który otwarcie krytykował nieprzestrzeganie w kraju praw człowieka. Sajf prowadził grupę, która zaproponowała opracowanie nowej konstytucji, która jednakże nigdy nie została przyjęta<ref>Vandewalle 2011, s. 225; Bruce St John 2012, s. 249–269.</ref>. Sajf popierał popularyzowanie Libii wśród zagranicznych turystów, a w 2008 założył kilka prywatnych kanałów medialnych, które jednak po tym, gdy krytykowały rząd, zostały znacjonalizowane w 2009 roku<ref>Kawczynski 2011, s. 216, 227–228.</ref>.

=== Wojna domowa w Libii ===
{{osobny artykuł|Wojna domowa w Libii}}
Po rozpoczęciu [[Arabska wiosna|arabskiej wiosny]] w 2011 roku, al-Kaddafi wypowiedział się po stronie tunezyjskiego prezydenta [[Zajn al-Abidin ibn Ali|Zajna al-Abidina ibn Alego]] i zagroził [[Rewolucja w Tunezji|tamtejszej rewolucji]]. Stwierdził też, że Tunezyjczycy będą zadowoleni, jeśli ibn Ali wprowadzi tam system Dżamahirijji<ref>Bruce St John 2012, s. 278.</ref>. Pod koniec stycznia opozycjonista Dżamal al-Hadżi zaapelował w internecie o zorganizowanie demonstracji mających na celu „wywalczenie większej wolności w Libii”. 27 stycznia 2011 rząd ustosunkował się do apelu, znosząc podatki i cła na krajowe i importowane produkty żywnościowe<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-middle-east-12272483 |tytuł = Protests as Hezbollah poised to form Lebanon government |data = 24 stycznia 2011 |opublikowany = BBC News |język = en |data dostępu = 2011-02-02}}</ref>. W obawie przed protestami krajowymi, rząd wdrożył także środki zapobiegawcze, w tym oczyszczenie korpusu oficerskiego armii z potencjalnych dezerterów<ref>Bruce St John 2012, s. 282–283.</ref>. Zmiany te jednak nie uspokoiły nastrojów społecznych i w lutym doszło do wystąpień przeciwko [[reżim]]owi. W przeciwieństwie do wielu innych państw pogrążonych w rozruchach arabskiej wiosny, Libia była jednorodna religijnie i nie miała silnego ruchu islamistycznego. Antyrządowe nastroje w tym kraju związane były z bezrobociem i niezadowoleniem z systemu<ref>Kawczynski 2011, s. 231; Bruce St John 2012, s. 279–281.</ref>.

Przywódca oskarżył rebeliantów o powiązania z Al-Ka’idą, ogłosił, że umrze jako męczennik i nie ma zamiaru opuścić kraju<ref name="Kawczynski 2011, s. 242">Kawczynski 2011, s. 242.</ref>. Po starciach zbrojnych z opozycją, część starszych polityków zrezygnowała z urzędów lub przeszła na stronę protestujących<ref name="Kawczynski 2011, s. 242" />. Powstanie rozprzestrzeniło się w mniej rozwiniętej gospodarczo wschodniej części państwa<ref name="Vandewalle 2011, s. 236">Vandewalle 2011, s. 236.</ref>. Pod koniec lutego, wschodnie miasta, w tym Bengazi, Misrata, [[Al-Bajda (Libia)|Al-Bajda]] i [[Tobruk]] znalazły się pod kontrolą rebeliantów<ref>Bruce St John 2012, s. 284.</ref>. W Bengazi buntownicy założyli opozycyjną wobec al-Kaddafiego [[Narodowa Rada Tymczasowa|Narodową Radę Tymczasową]] (NRT)<ref>Bruce St John 2012, s. 286; Human Rights Watch 2012, s. 16.</ref>. W pierwszych miesiącach konfliktu wszystko wskazywało na to, że siły wierne rządowi zwyciężą w wojnie domowej<ref name="Vandewalle 2011, s. 236" />. W trakcie działań wojennych obie strony konfliktu naruszały prawa człowieka, dokonując aresztowań, tortur, linczów czy ataków odwetowych<ref>Human Rights Watch 2012, s. 17–18.</ref>. W dniu 26 lutego Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych zawiesiła Libię w prawach członka ONZ-owskiej Rady Praw Człowieka, wdrożyła wobec tego kraju sankcje i wezwała [[Międzynarodowy Trybunał Karny]] do śledztwa w sprawie tłumienia rebelii<ref name="John, s 2012">Vandewalle 2011, s. 236; Bruce St John, s. 284; Human Rights Watch 2012, s. 16.</ref>. W marcu Rada Bezpieczeństwa wprowadziła zakaz lotów nad Libią<ref>Vandewalle 2011, s. 236; Human Rights Watch 2012, s. 16.</ref>. Rada wyraźnie zabroniła też ingerencji obcych wojsk na terenie kraju, co zignorował [[Katar]], który wysłał do kraju setki żołnierzy wspierających opozycję. Francja i [[Zjednoczone Emiraty Arabskie]] natomiast udzielały rebeliantom szkolenia i dozbrajały ich<ref>Human Rights Watch 2012, s. 16.</ref>.

==== Odsunięcie od władzy ====
Wraz z ofensywą powstańców, [[Operacja Unified Protector|wspieranych z powietrza]] przez siły [[NATO]], wzrastało uznanie międzynarodowe dla Narodowej Rady Tymczasowej. 23 sierpnia 2011 [[II bitwa o Trypolis|powstańcy zdobyli]] kwaterę al-Kaddafiego w [[Trypolis]]ie, zmuszając go do ucieczki, a NRT efektywnie (''de facto'') przejęła władzę w kraju{{r|trypolis}}. 16 września 2011 NRT została oficjalnie uznana przez ONZ, a jej przedstawiciel uzyskał mandat w [[Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych|Zgromadzeniu Ogólnym]]{{r|onz}}. Ambasadorzy libijscy w wielu krajach oficjalnie wypowiedzieli się przeciw [[Dyktatura|rządzącemu dyktatorowi]] i poparli protesty. Demonstracje przerodziły się w rewoltę, a następnie w wojnę domową. W oparciu o rezolucję Rady Bezpieczeństwa ONZ do walki z wojskami wiernymi al-Kaddafiemu przystąpiła koalicja wielu państw (np. Francja, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Kanada, Włochy, Belgia), między innymi wysyłając samoloty nad tereny objęte konfliktem. 27 czerwca 2011 roku Międzynarodowy Trybunał Karny wydał nakazy aresztowania Mu’ammara al-Kaddafiego, jego syna Sajfa al-Islama oraz szefa wywiadu Abd Allaha as-Sanusiego<ref name="John, s 2012" />. Z pomocą NATO w postaci osłony powietrznej, milicje buntowników parły w stronę zachodniej części kraju, gdzie pokonywały wojska lojalistów i objęły kontrolę nad centrum kraju<ref>Bruce St John 2012. s. 285.</ref>. Rebelianci uzyskali wsparcie [[Berberowie|berberyjskiej]] społeczności Amazhigów z [[Dżabal Nafusa]], którzy jako że nie mówili w języku arabskim, byli prześladowani w okresie kaddafistowskim, dzięki czemu otoczyli lojalistów al-Kaddafiego w kilku kluczowych obszarach zachodniej Libii<ref>Bruce St John 2012. s. 286.</ref>. W sierpniu buntownicy zajęli Zlitan i Trypolis, tym samym kończąc rządy Kaddafiego. 25 sierpnia [[Liga Państw Arabskich|Liga Arabska]] uznała NRT za oficjalnego przedstawiciela państwa libijskiego<ref>{{cytuj stronę |url = https://www.news24.com/News24/Rebels-to-take-Libyas-seat-at-Arab-League-20110825 |tytuł = Rebels to take Libya’s seat at Arab League |opublikowany = news24.com |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20170826031716/http://www.news24.com/Africa/News/Rebels-to-take-Libyas-seat-at-Arab-League-20110825 |zarchiwizowano = 2017-08-26 |data dostępu = 2016-10-02}}</ref>.

==== Śmierć ====
Mu’ammar al-Kaddafi został zabity 20 października 2011 roku. Postrzelono go w nogi i w głowę podczas próby ucieczki przed atakiem lotniczym NATO na konwój 15 ciężarówek, co wydarzyło się ok. godz. 8.30. W ataku lotniczym zginęło 50 osób. NATO twierdzi, iż nie wiedziała, że konwój transportuje obalonego dyktatora<ref>{{cytuj |url = https://web.archive.org/web/20111023235346/http://www.tvn24.pl/12691,1721678,0,1,nato-nie-wiedzialo--do-kogo-strzela,wiadomosc.html |tytuł = NATO nie wiedziało, do kogo strzela |data = 2011-10-21 |opublikowany = tvn24.pl |data dostępu = 2011-10-21}}</ref>. Sam al-Kaddafi zdołał ukryć się w betonowym przepuście pod autostradą i został tam znaleziony i pochwycony przez bojowników Narodowej Rady Libijskiej (NRL)<ref>{{cytuj |url = http://www.tvn24.pl/0,1721530,0,1,krzyczal-nie-strzelac,wiadomosc.html |tytuł = Współplemieniec wydał Kaddafiego powstańcom? |data = 2011-10-21 |opublikowany = tvn24.pl |data dostępu = 2011-10-21 |archiwum = https://archive.is/8482u |zarchiwizowano = 2013-05-04}}</ref>. Następnie został wciągnięty na platformę ciężarówki. Zakrwawiony był targany przez tłum. Jako możliwych zabójców, którzy oddali strzał w głowę al-Kaddafiego, wskazano bojowników Muhammada al-Bibiego lub Ahmada asz-Szajbaniego<ref>{{cytuj stronę |url = http://konflikty.wp.pl/title,Tak-wyglada-czlowiek-ktory-zastrzelil-Kadafiego,wid,13915100,wiadomosc.html?ticaid=1d3c4 |tytuł = Tak wygląda człowiek, który zastrzelił Kadafiego |data = 20 października 2011 |opublikowany = wp.pl |język = pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20140809164000/http://konflikty.wp.pl/title,Tak-wyglada-czlowiek-ktory-zastrzelil-Kadafiego,wid,13915100,wiadomosc.html?ticaid=1d3c4 |zarchiwizowano = 2014-08-09 |data dostępu = 2011-10-20}}</ref><ref>{{cytuj stronę |url = http://konflikty.wp.pl/kat,126314,title,Wstrzasajace-zdjecia-z-Al-Dzaziry-zolnierze-ciagneli-zakrwawione-cialo-Kadafiego-po-ulicy,wid,13914817,wiadomosc.html |tytuł = Wstrząsające zdjęcia z Al-Dżaziry – żołnierze ciągnęli zakrwawione ciało Kadafiego po ulicy |data = 20 października 2011 |opublikowany = wp.pl |język = pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20111021052843/http://konflikty.wp.pl/kat,126314,title,Wstrzasajace-zdjecia-z-Al-Dzaziry-zolnierze-ciagneli-zakrwawione-cialo-Kadafiego-po-ulicy,wid,13914817,wiadomosc.html |zarchiwizowano = 2011-10-21 |data dostępu = 2011-10-20}}</ref>.

Ciało przetransportowano do Misraty, gdzie na podłodze chłodni wystawiono je na widok publiczny, wraz z ciałami Mutasima al-Kaddafiego i byłego ministra obrony Abu Bakra Junisa Dżabra, którzy również zginęli w Syrcie. Nocą z 22 na 23 października, w kostnicy w Misracie, lekarze sądowi przeprowadzili sekcję zwłok. Wynikło z niej, iż zmarł od rany postrzałowej, miał kule w głowie i brzuchu<ref>{{cytuj |url = https://web.archive.org/web/20111025112116/http://wyborcza.pl/1,75248,10519743,Sekcja_zwlok_Kaddafiego_jednak_sie_odbyla__Zmarl_od.html |tytuł = Sekcja zwłok Kaddafiego jednak się odbyła. Zmarł od rany postrzałowej |opublikowany = Wyborcza.pl |data = 2011-10-23 |data dostępu = 2011-10-22}}</ref>.

Według jednego z dowódców NRL, Abd al-Madżida Mlegty, pochówek byłego libijskiego przywódcy odbył się około południa we wtorek 25 października 2011, w nieznanym miejscu na pustyni, by zapobiec ewentualnym aktom wandalizmu. Osoby będące przy pochówku przysięgły na Koran, że nie wyjawią miejsca spoczynku dyktatora. Razem z al-Kaddafim pochowano jego syna [[Al-Mutasim al-Kaddafi|Mutasima al-Kaddafiego]] oraz byłego ministra obrony i dowódcę armii Abu Bakra Junisa Dżabra. Osobisty duchowny al-Kaddafiego Chalid Tantusz odmówił muzułmańskie modlitwy nad ciałami. W obrzędach uczestniczyli także dwaj jego kuzyni: dawny szef Gwardii Ludowej, Mansur Dhao Ibrahim, oraz Ahmed Ibrahim (obaj zostali pojmani wraz z pułkownikiem). Według Mlegty, gdy duchowny zakończył odmawianie modlitwy, ciała przekazano ''dwóm zaufanym ludziom NRL'', którzy ''zabrali je daleko na pustynię''. W linczu z 20 października zginęło też 66 lojalistów przywódcy (ofiar mogło być więcej)<ref>Human Rights Watch 2012. s. 34–40.</ref>.

W poniedziałek 24 października 2011 szef Narodowej Rady Libijskiej Mustafa Abdel Dżalil poinformował o utworzeniu komisji, która ma zbadać okoliczności śmierci byłego libijskiego przywódcy. 27 października 2011 Narodowa Rada Libijska zapowiedziała, że jego zabójcy staną przed sądem. W następnym roku jeden z autorów linczu, Omran Shaaban, został zabity przez sympatyków al-Kaddafiego<ref>{{cytuj stronę |url = http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/201292652225974150.html |tytuł = Libyan behind Gaddafi capture dies in France |data = 2012-09-26 |opublikowany = .aljazeera.com |język = en |data dostępu = 2016-10-02}}</ref>.

Po zakończeniu wojny brytyjski dziennik [[The Daily Telegraph|Daily Telegraph]] zasugerował, że pewna brytyjska prywatna firma ochroniarska mogła być zaangażowana w wywiezienie Mu’ammara al-Kaddafiego z Libii podczas ostatnich dni wojny. Firma miała pośredniczyć w wynajęciu 50 najemników (w tym 19 z RPA), którzy mieli przetransportować dyktatora do Nigru. W akcji udział mieli brać członkowie najemniczej firmy [[Simon Mann|Simona Manna]]. Podczas przygotowywania akcji dwóch najemników zginęło. Według dziennika firma, która przyjęła zlecenie, ostatecznie zdradziła swoje plany NATO, co umożliwiło zaatakowanie konwojów z al-Kaddafim 20 października pod Syrtą<ref>{{cytuj |url = http://www.tvn24.pl/12691,1723135,0,1,brytyjscy-ochroniarze-mieli-wywiezc-kaddafiego-z-libii,wiadomosc.html |tytuł = Brytyjscy ochroniarze mieli wywieźć Kaddafiego z Libii? |data = 2011-06-24 |opublikowany = tvn24.pl |data dostępu = 2011-06-24 |archiwum = https://archive.is/i1ebZ |zarchiwizowano = 2013-05-03}}</ref>.

== Dziedzictwo ==
[[Plik:16th anniversary of the Revolution.jpg|mały|Znaczek pocztowy z 1985 roku z okazji 16 rocznicy [[Rewolucja libijska w 1969|Rewolucji 1 września]]]]
Postać kontrowersyjna jeszcze za życia, jak i po śmierci pozostaje obiektem sporów. Zwolennicy chwalą jego administrację za utworzenie społeczeństwa bezklasowego na drodze reform prawnych<ref name="ReferenceI">Blundy & Lycett 1987, s. 19; Kawczynski 2011, s. 196–200.</ref>. Podkreślają jego osiągnięcia w zwalczaniu bezdomności i zapewnieniu dostępu do żywności i wody pitnej. Podkreślają, że za jego rządów, wszyscy Libijczycy korzystali z bezpłatnej nauki na poziomie uniwersyteckim i wskazują na drastyczny wzrost szybkości alfabetyzacji po rewolucji 1969<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 107" />. Zwolennicy chwalą go również za osiągnięcia w służbie zdrowia i wprowadzenie systemu darmowej opieki zdrowotnej, podkreślając, że za jego czasów z kraju wyeliminowano choroby takie jak [[cholera]] i [[Dur brzuszny|tyfus]] a długość życia podniosła się<ref name="ReferenceI" />. Biografowie Blundy i Lycett zauważają, że w pierwszym dziesięcioleciu przywództwa Kaddafiego, jakość życia dla większości Libijczyków „niewątpliwie zmieniła się na lepsze”, a także poprawiły się ich warunki materialne<ref>Blundy & Lycett 1987, p. 107.</ref>. Według Lilliana Craiga Harrisa, w pierwszych latach jego administracji znacznie wzrosło bogactwo narodowe, standard życia i wpływy międzynarodowe Libii<ref>Harris 1986, s. 63.</ref>. Wysokie standardy obniżyły się w latach 80. w wyniku stagnacji gospodarczej<ref>Harris 1986, s. 68.</ref>. Kaddafi twierdził, że jego projekt polityczny jest „konkretną [[Utopia|utopią]]” i że jest realizowany poprzez „ludową zgodę”<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 15">Blundy & Lycett 1987, s. 15.</ref>. Niektórzy islamscy zwolennicy przywódcy wierzyli, że został on obdarzony ''[[baraka]]'' (błogosławieństwem)<ref name="Harris 1986, s. 43">Harris 1986, s. 43.</ref>.

Krytycy określali go jako despotycznego czy aroganckiego<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 31.</ref>, a zachodnie rządy i prasa przedstawiały go jako dyktatora uciskającego ludzi<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 15" />. Administracja Reagana uważała go za „wroga publicznego nr 1”<ref name="Anderson, Scott 2003">Anderson, Scott (2003). „The Makeover: Libya’s Muammar Qaddafi”. New York Times.</ref> a sam prezydent nazwał go „wściekłym psem Bliskiego Wschodu”<ref name="ReferenceG" /><ref>„For Reagan, Gadhafi Was A Frustrating 'Mad Dog'”. NPR.</ref>. Według krytyków, Libijczycy pod administracją Kaddafiego, ze względu na wszechobecny nadzór żyli w atmosferze strachu<ref>Harris 1986, s. 68; Blundy & Lycett 1987, s. 29; Kawczynski 2011, s. 196, 208.</ref>. W opiniach zachodnich komentatorów Libia opisywana była jako „państwo policyjne”<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 28.</ref>. Obrońcy praw człowieka zwracali uwagę na pozasądowe egzekucje takie jak w więzieniu w Abu Salim, gdzie w trakcie tłumienia buntu więźniów zginęło 1270 osadzonych<ref>Kawczynski 2011, s. 210–212.</ref>. Według dziennikarki Annick Cojean i psychologa Seham Sergewa wyżsi urzędnicy Libii w tym sam al-Kaddafi są odpowiedzialni za gwałty, w tym na osobistych ochroniarzach płci żeńskiej przywódcy (al-Kaddafi dysponował oddziałem tzw. „Gwardii Amazonek“)<ref>Leyla Sanai (25 października 2013). „Book review: Gaddafi’s Harem, By Annick Cojean, trans. Marjolijn de Jager”. London: The Independent UK.</ref><ref>Squires, Nick (29 kwietnia 2011). „Gaddafi and his sons 'raped female bodyguards'”. The Telegraph (Londyn).</ref>.

Reakcje międzynarodowe po śmierci al-Kaddafiego były podzielone. Prezydent USA [[Barack Obama]] uważał, że śmierć przywódcy oznacza zniesienie tyranii w Libii<ref>David Jackson (20 października 2011). „Obama: Gadhafi regime is 'no more'”. USA Today.</ref>, a brytyjski premier [[David Cameron]] oświadczył, iż jest dumny z roli swojego kraju w obaleniu „tego brutalnego dyktatora”<ref>„Gaddafi death hailed by David Cameron”. The Independent (Londyn).</ref>. Innego zdania był dawny przywódca Kuby, [[Fidel Castro]], który stwierdził, że al-Kaddafi „przejdzie do historii jako jedna z wielkich postaci narodów arabskich”<ref>„Fidel Castro: If Gaddafi resists he will enter history as one of the great figures of the Arab nations”. Panorama.</ref> czy też prezydent [[Hugo Chávez]], który nazwał go „wielkim wojownikiem, rewolucjonistą i męczennikiem”<ref>Romo, Rafael (22 października 2011). „Gadhafi’s friend to the death, Chavez calls Libyan leader 'a martyr'”. CNN.</ref>. Nelson Mandela wyraził smutek na wieść o jego śmierci i pochwalił al-Kaddafiego za jego antyapartheidowskie zaangażowanie i poparcie dla Afrykańskiego Kongresu Narodowego<ref>Chothia, Farouk (21 października 2011). „What does Gaddafi’s death mean for Africa?”. BBC News.</ref>. Po jego śmierci żałoba nastała w całej Afryce Subsaharyjskiej, w której powszechnie uznawany był za bohatera<ref>Kron, Josh (22 października 2011). „Many in Sub-Saharan Africa Mourn Qaddafi’s Death”. The New York Times.</ref> np. w Sierra Leone ku jego pamięci tamtejsze społeczności muzułmańskie urządziły czuwania<ref>Turay, Aruna. „Sierra Leone Muslims Plan Vigil for Gaddafi”. Awareness Times.</ref>. Daily Times Nigeria nazwała obalonego władcę „wielkim człowiekiem”<ref>Chiagozie Nwonwu (27 października 2011). „Remembering Gaddafi the hero”. Daily Times of Nigeria./.</ref>. Portal AllAfrica.com przyznał, że wielu Libijczyków i Afrykanów opłakuje jego śmierć, co zostało zignorowane przez zachodnie media i musi minąć 50 lat zanim historycy zdecydują czy Al-Kaddafi był „męczennikiem czy złoczyńcą”<ref>„Nigeria: Muammar Gaddafi, 1942–2011 – a Strong Man’s Sad End”. AllAfrica. 21 października 2011.</ref>.

Po klęsce kaddafistów w wojnie domowej, system rządów Kaddafiego został zdemontowany i zastąpiony przez rząd tymczasowy<ref>Sami Zaptia (20 października 2012). „On the first anniversary of Qaddafi’s death – is Libya better off a year on?”. Libya Herald.</ref>. W styczniu 2013 roku oficjalnie przemianowano Dżamahirijję na ''Państwo Libijskie''<ref>Sami Zaptia (9 stycznia 2013). „GNC officially renames Libya the „State of Libya” – until the new constitution.”. Libya Herald.</ref>.

== Ideologia ==
Już jako uczeń przyjął ideologię arabskiego nacjonalizmu i socjalizmu, na który szczególny wpływ miał [[naseryzm]] – myśl egipskiego prezydenta Gamala Abdela Nasera, którego al-Kaddafi uważał za bohatera<ref>Harris 1986, s. 43; Blundy & Lycett 1987, s. 18.</ref>. We wczesnych latach 70. sformułował własne podejście do arabskiego nacjonalizmu i socjalizmu. Doktrynę nazwał Trzecią Teorią Międzynarodową. Została ona opisana przez niego jako połączenie [[Socjalizm utopijny|utopijnego socjalizmu]], arabskiego nacjonalizmu i trzecioświatowej teorii rewolucyjnej<ref>Bazzi, Mohamad (27 maja 2011). „What Did Qaddafi’s Green Book Really Say?”. The New York Times.</ref>. Zasady tej teorii przedstawił w trzech tomach Zielonej książki, w której starał się „wyjaśnić strukturę idealnego społeczeństwa”<ref>Harris 1986, s. 57.</ref>. Nacjonalistyczne poglądy przekonały go do potrzeby zjednoczenia świata arabskiego w ramach jednego państwa narodowego<ref>Harris 1986, s. 59.</ref>. Swoje podejście do ekonomii opisywał jako [[islamski socjalizm]]”<ref name="Harris 1986, s. 48">Harris 1986, s. 48.</ref>, choć biografowie Blundy i Lycett zauważają, że socjalizm al-Kaddafiego miał „ciekawie [[Marksizm|marksistowski]] wydźwięk”<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 98.</ref>. Politolog Sami Hajjar twierdzi, że kaddafistowski socjalizm zaproponował uproszczoną teorię [[Karl Marx|Karola Marksa]] i [[Friedrich Engels|Fryderyka Engelsa]]<ref>Hajjar 1982.</ref>. Model Dżamahirijji uznawał za wzorcowy model do naśladowania dla państw arabskich, islamskich i [[Ruch Państw Niezaangażowanych|niezaangażowanych]]<ref>Harris 1986, s. 54.</ref>.

Uważał, że jego teoria jest nową drogą dla wszystkich tych, którzy odrzucają zarówno materialistyczny kapitalizm i ateistyczny komunizm, a także dla ludzi, których ''brzydzi'' „niebezpieczna konfrontacja pomiędzy Układem Warszawskim a NATO” i dla tych, „którzy wierzą, że wszystkie narody świata są braćmi pod patronatem [[Bóg|Boga]]”<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 87.</ref>. Światopogląd al-Kaddafiego został uformowany przez jego środowisko, a mianowicie przez – islamską wiarę, beduińskie wychowanie i obrzydzenie działaniami europejskich kolonizatorów w Libii<ref name="Harris 1986, s. 43" />. Był napędzany poczuciem „boskiej misji”, wierzył, że działa z woli Boga i musi osiągać swoje cele „bez względu na koszty”<ref>Harris 1986, s. 45, 50.</ref>. Wychowany w sunnickim odłamie islamu, przywódca wezwał do wprowadzenia szariatu w całej Libii<ref>Mohamed Eljahmi (2006). „Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant”. The Middle East Quarterly.</ref>. Pragnął jedności całego świata islamskiego<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 19.</ref> i propagował wiarę islamską w innych miejscach globu – w 2010 roku w trakcie wizyty we Włoszech zachęcał do konwersji na islam włoskie kobiety<ref>„Europe should convert to Islam: Gaddafi”. The Times of India (India).</ref>. Sfinansował budowę i renowację dwóch meczetów w Afryce, w tym meczet w [[Kampala|Kampali]] w Ugandzie<ref>Thome, Wolfgang H. (25 marca 2008). „Libya Gaddafi causes a stir, opens new national mosque in Uganda”. eTurboNews.com.</ref>. Jego pobożność nie zagwarantowała mu jednak poparcia konserwatywnych duchownych, którzy byli przeciwni jego interpretacji islamu. Wielu z nich krytykowało jego próby zachęcania kobiet do obejmowania funkcji społecznych typowych w islamie dla mężczyzn (np. siły zbrojne). Al-Kaddafi w opozycji do duchownych dążył do poprawy statusu kobiet (uważał płcie za „różne, lecz równe”)<ref>Harris 1986, s. 33, 53.</ref>. Podstawową częścią ideologii al-Kaddafiego był [[antysyjonizm]]. Uważał on, że państwo izraelskie nie powinno istnieć i że każdy kompromis Arabów z rządem Izraela jest zdradą narodu arabskiego<ref>Harris 1986, s. 54; Blundy & Lycett 1987, s. 18.</ref>. Gardził Stanami Zjednoczonymi ze względu na poparcie tego kraju dla Izraela. Uważał USA za kraj imperialistyczny<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 19, 197.</ref>. Od końca lat 90. jego antyizraelskie wypowiedzi były bardziej umiarkowane<ref name="Anderson, Scott 2003" />. W 2007 roku opowiedział się za utworzeniem „Isratinu”, czyli wspólnego demokratycznego państwa żydowsko-palestyńskiego<ref>„Gaddafi as orator: A life in quotes”. Al Jazeera.</ref>, a także zaapelował o budowę wspólnej kultury i wzajemny szacunek<ref>„The One-State Solution”, „The New York Times”.</ref>.

== Życie prywatne ==
Cenił sobie prywatność<ref name="Harris 1986, s. 43" />. Określał się jako „prosty rewolucjonista” i „pobożny muzułmanin”, wezwany przez Boga do kontynuowania pracy Nasera<ref name="Harris 1986, s. 48" />. Według reporterki Mirelli Bianco, jego przyjaciele uważali go za szczególnie wiernego i hojnego, a także zauważyła, że uwielbiał dzieci<ref>Bianco 1975, s. 10–12.</ref>. Jak twierdziła reporterka według jego ojca, Mu’ammar już w dzieciństwie był „zawsze poważny, małomówny” a cecha ta pozostała mu w wieku dorosłym<ref name="Bianco 1975, s. 7">Bianco 1975, s. 7.</ref>. Zdaniem ojca, Mu’ammar był odważny, inteligentny, pobożny i ukierunkowany na rodzinę<ref name="Bianco 1975, s. 7" />. Inne źródła z kolei opisują Kaddafiego jako „niezwykle próżnego” kobieciarza<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 24">Blundy & Lycett 1987, s. 24.</ref><ref name="ReferenceJ">Harris 1986, s. 53–54; Lycett 1987, s. 22–23.</ref>. Według Blundy’ego i Lycceta, al-Kaddafi miał dużą szafę i czasem zmieniał swój strój kilka razy dziennie<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 24" />. Sam Kaddafi uważał się za ikonę mody, stwierdził kiedyś że „Cokolwiek noszę, staje się modą, zakładam koszulę i nagle wszyscy ją zakładają”<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 24" />. W latach 70. i 80. pojawiły się doniesienia o jego zalotach względem kobiet reporterów i członkiń jego świty<ref name="ReferenceJ" />. Według [[Brazylia|brazylijskiego]] [[Chirurgia plastyczna|chirurga plastycznego]], al-Kaddafi był jego pacjentem w 1995 roku<ref>„Gaddafi’s Plastic Surgery: Brazilian Surgeon Claims He Operated On Dictator”. ''Huffington Post''.</ref>. CIA uważało że Kaddafi cierpiał na [[Zaburzenia depresyjne|depresję]] kliniczną, z kolei według władz izraelskich cierpiał na [[Padaczka|epilepsję]] i [[Guzki krwawnicze|hemoroidy]]<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 21">Blundy & Lycett 1987, s. 21.</ref>.

Był fanem muzyki [[Ludwig van Beethoven|Ludwiga van Beethovena]]. Jego ulubionymi powieściami były ''[[Chata wuja Toma]]'' [[Harriet Beecher Stowe]], ''Roots: The Saga of an American Family'' [[Alex Haley|Alexa Haleya]] i ''The Outsider'' [[Colin Wilson|Colina Wilsona]]. Był również wielkim miłośnikiem piłki nożnej<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 22.</ref>.

Po objęciu władzy przeniósł się do koszar Bab al-Azizia dwie mile od centrum Trypolisu. Jego dom i biuro w koszarach były [[Schron|bunkrem]] zaprojektowanym przez [[Republika Federalna Niemiec (1949–1990)|zachodnioniemieckich]] inżynierów, reszta członków jego rodziny mieszkała osobno, w dużym dwupiętrowym budynku. W kompleksie mieszkaniowym znajdowały się również dwa korty [[tenis]]owe, boisko do piłki nożnej, kilka ogrodów i namiot beduiński, w którym zabawiał gości. Miał też kilka [[wielbłąd]]ów<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 1.</ref>. W latach 80. jego styl życia był uważany za skromny w porównaniu do tego, który serwowali sobie inni arabscy przywódcy<ref>Blundy & Lycett 1987, s. 32.</ref>. Miał własny samolot [[Airbus A340]], który w 2003 roku kupił od księcia [[Al-Walid ibn Talal ibn Abd al-Aziz Al Su’ud|Al-Walida ibn Talala]] z [[Arabia Saudyjska|Arabii Saudyjskiej]]<ref>Brown, David; Sweeney, Charlene; Kerbaj, Richard (20 kwietnia 2009). „Lockerbie bomber’s private jet to freedom courtesy of Gaddafi”. The Times (Londyn).</ref>. Samolot był luksusowo wyposażony, w tym [[jacuzzi]]<ref>„Libya: Gaddafi’s private jet becomes leather-lined lounge for rebels”. The Telegraph.</ref>. Według doniesień prasowych miał mieć rzekomo pokaźny majątek w Szwajcarii i Wielkiej Brytanii<ref>Risen, James; Lichtblau, Eric (9 marca 2011). „Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels”. The New York Times.</ref><ref>Kerbaj, Richard (6 stycznia 2011). „Gaddafi’s £1bn UK Properties”. The Sunday Times.</ref>.

== Rodzina ==
{{Rodzina Muammara Kaddafiego}}

Pierwszą żonę, Fatihę al-Nuri poślubił w 1969 roku. Fatiha była córką generała Chalida pracującego w administracji króla Idrisa i wywodziła się z [[Klasa średnia|klasy średniej]]. Mieli jednego syna, Muhammada Kaddafiego (urodzony w 1970). Rozwiedli się w roku urodzenia Muhammada<ref name="ReferenceK">Harris 1986, s. 53; Blundy & Lycett 1987, s. 22.</ref>. Drugą żoną al-Kaddafiego była Safia Farkash, z domu el-Brasai, była pielęgniarka z plemienia Obeidat urodzona w Baydzie<ref>Charkow, Ryab (22 stycznia 2011). „Moammar Gadhafi and his family”. CBC News. Retrieved 22 February 2011.</ref>. Poznali się w 1969 roku, tuż po jego wejściu do rządu gdy trafił on do szpitala z zapaleniem wyrostka robaczkowego, sam Kaddafi twierdził, że była to miłość od pierwszego wejrzenia<ref name="ReferenceK" />. W związku małżeńskim para pozostała aż do śmierci. Mieli siedmioro biologicznych dzieci – Saif al-Islama (1972), Al-Saadiego (1973), Mutassima (1974–2011), Hannibala Muammar (1975), Ayesh (1976), Saifa al-Araba (1982–2011), i [[Chamis al-Kaddafi|Chamisa]] (1983–2011?). Al-Kaddafi [[Adopcja|adoptował]] ponadto dwójkę dzieci – Hannę i Milada<ref>„Saif al-Islam al-Gaddafi v. The Daily Telegraph”.</ref>.

== Publiczny wizerunek ==
W okresie jego rządów w Libii panował [[kult jednostki]]<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 20">Blundy & Lycett 1987, s. 20.</ref>. Jego twarz pojawiała się na wielu przedmiotach, w tym na znaczkach pocztowych, zegarkach i tornistrach. Cytaty z Zielonej książki pojawiały się w wielu różnych miejscach, od ulic do ścian lotnisk i długopisów. Cytaty Kaddafiego pojawiały się również w tekstach piosenek [[muzyka pop|popowych]] libijskich wykonawców. Sam al-Kaddafi twierdził, że nie lubił tego kultu jednostki jednak tolerował go ze względu na wolę Libijczyków<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 20" />. Przez krytyków nazywany był [[Populizm|populistą]]<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 20" />. W zależności od biografa był on dobrym lub złym mówcą<ref name="Bianco 1975, s. 7" /><ref>Blundy & Lycett 1987, s. 18.</ref><ref name="Kawczynski 2011, s. 191">Kawczynski 2011, s. 191.</ref>. Bez wątpienia jednak znany był ze swoich długich wypowiedzi, w których zazwyczaj krytykował politykę USA i Izraela<ref name="Kawczynski 2011, s. 191" /><ref>Blundy & Lycett 1987, s. 17.</ref>. W podejściu do obcych mocarstw był nastawiony konfrontacyjnie<ref>Harris 1986, s. 51.</ref>. Na ogół unikał zachodnich ambasadorów i dyplomatów, uważając ich za szpiegów<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 21" />. Znany z ekscentrycznych ― a wręcz dziwacznych ― wypowiedzi, uważał np., że wirus [[H1N1]] jest bronią biologiczną produkowaną przez zagraniczne wojska a muchy tse-tse i komary są „bożą armią, która chroni nas [Afrykanów] przed kolonizatorami” (owady te roznoszą malarię i śpiączkę afrykańską), a także uważał, że [[Ludzki wirus niedoboru odporności|HIV]] nie jest wirusem „agresywnym”, lecz „cichym”<ref>Geldenhuys, Deon (2003). „The rule-breaking conduct of Qaddafi’s Libya”. ''Strategic Review for Southern Africa''.</ref>. Ze względu na bezpieczeństwo regularnie zmieniał miejsca snu, a czasem uziemiał inne libijskie samoloty, gdy sam udawał się w podróż tym środkiem transportu<ref name="Harris 1986, s. 50" />. Podczas swoich podróży do [[Rzym]]u, [[Paryż]]a, [[Moskwa|Moskwy]] i [[Nowy Jork|Nowego Jorku]] przebywał w kuloodpornym tradycyjnym namiocie beduińskim<ref>„When in Rome, Gaddafi will do as the Bedouins”. Sydney Morning Herald.</ref><ref>„Moammar Gadhafi Won’t Stay in Bedford Tent After All”. ABC.</ref><ref>O’Connor, Anahad (2009). „Qaddafi Cancels Plans to Stay in New Jersey”. The New York Time.</ref>. Począwszy od lat 80. zorganizował swoją żeńską „Gwardię Amazonek”, której członkinie miały rzekomo być zaprzysiężone do życia w celibacie<ref name="Blundy & Lycett 1987, s. 112" />. Do opieki nad nim i swoją rodziną wynajął kilka [[Ukraina|ukraińskich]] pielęgniarek a wszędzie podróżował z zaufaną pielęgniarką Haliną Kołotniską<ref>„WikiLeaks cables: Muammar Gaddafi and the 'voluptuous blonde'”. The Guardian.</ref>.

== Odznaczenia i wyróżnienia ==
=== Odznaczenia państwowe ===
* {{flaga|BUL}} [[Order Stara Płanina]]<ref>{{Cytuj stronę |url = http://paper.standartnews.com/bg/article.php?d=2007-04-04&article=184427 |tytuł = „Орденът на Кадафи бил от чисто злато”. Standart. |archiwum = https://web.archive.org/web/20130916104015/http://paper.standartnews.com/bg/article.php?d=2007-04-04&article=184427 |zarchiwizowano = 2013-09-16 |data dostępu = 2014-09-25}}</ref> (1978)
* {{flaga|Czechosłowacja}} [[Order Lwa Białego|Order Białego Lwa I klasy]]<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.expats.cz/prague/article/weekly-czech-news/gaddafis-camels-in-eastern-bloc/ |tytuł = „From Libya, with love. Gaddafi’s camels in Eastern Bloc”. Expats.cz. |archiwum = https://web.archive.org/web/20111209215622/http://www.expats.cz/prague/article/weekly-czech-news/gaddafis-camels-in-eastern-bloc/ |zarchiwizowano = 2011-12-09 |data dostępu = 2014-09-25}}</ref> (1982)
* {{flaga|GMB}} Wielki Komandor Orderu Republiki Gambii<ref>{{Cytuj stronę |url = http://gambiajournal.blogspot.com.es/2011/09/our-disturbing-relationship-with.html |tytuł = Our disturbing relationship with Gaddafi |opublikowany = gambiajournal.blogspot.com.es |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20160419181841/http://gambiajournal.blogspot.com.es/2011/09/our-disturbing-relationship-with.html |zarchiwizowano = 2016-04-19 |data dostępu = 2014-09-25}}</ref> (2009)
* {{flaga|YUG|1992}} Wielka Gwiazda Orderu Gwiazdy Serbii<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.alb-net.com/kcc/102699.htm#5 |tytuł = Gaddafi Given Yugoslavia’s Top Medal By Milosevic |opublikowany = Reuters |data = 26 października 1999 |archiwum = https://web.archive.org/web/20110515031023/http://www.alb-net.com/kcc/102699.htm#5 |zarchiwizowano = 2011-05-15 |data dostępu = 2014-09-25}}</ref> (1999)
* {{flaga|Malta}} [[Xirka Ġieħ ir-Repubblika]] (1975)<ref name="opm.gov.mt">{{Cytuj stronę |url = https://opm.gov.mt/en/Documents/Honours-and-Awards-2017/Past-recipients-of-Honorary-honours-awards-EN.pdf |tytuł = Past Recipients of Honorary Honours or Awards |opublikowany = Government of Malta |język = en |data dostępu = 2018-11-01}}</ref><ref>{{Cytuj stronę |url = https://opm.gov.mt/imsehbin?l=1 |tytuł = Members and Honorary Members of the Xirka Ġieħ ir-Repubblika |opublikowany = opm.gov.mt |data = 5 grudnia 1975 |archiwum = http://archive.is/G9KB |zarchiwizowano = 2012-08-05 |język = en |data dostępu = 2011-04-01}}</ref> (pozbawiony 26 sierpnia 2011)
* {{flaga|Malta}} ''Honorary Companion of Honour with Collar'' Narodowego Orderu Zasługi{{r|opm.gov.mt}} (2004)
* {{flaga|Nigeria}} [[Order Republiki Federalnej]]<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.dailytimes.com.ng/blog/how-gaddafi-died-bearing-gcfr-title |tytuł = How Gaddafi died bearing GCFR title |autor = Atom Lim |data = 17 stycznia 2011 |opublikowany = Daily Times of Nigeria |archiwum = http://archive.is/Ae3wM |zarchiwizowano = 2013-06-18}}</ref> (1997)
* {{flaga|POL}} [[Order Zasługi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej|Wielka Wstęga Orderu Zasługi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej]] (1978)
* {{flaga|Republika Południowej Afryki}} [[Order Dobrej Nadziei]]<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/17863.stm „Gaddafi defiant over Lockerbie bomb trial”. BBC.]</ref> (1997)
* {{flaga|Uganda}} Order Katonga<ref>[http://www.mail-archive.com/ugandanet@kym.net/msg14274.html Wairagala Wakabi (7 lipca 2004). „War Debt: Gaddafi Gets Tough With Uganda”. Mail-archive.com].</ref> (2004)
* {{flaga|UKR}} [[Order Księcia Jarosława Mądrego|Order Księcia Jarosława Mądrego I klasy]] (2003)
* {{flaga|UKR}} [[Order Bohdana Chmielnickiego (Ukraina)|Order Bohdana Chmielnickiego I klasy]] (2008)
* {{flaga|VEN}} [[Order Oswobodziciela|Wielki Łańcuch Orderu Oswobodziciela]]<ref>{{Cytuj |url = http://www.noticias24.com/actualidad/noticia/92523/chavez-y-gadaffi-se-reunen-en-margarita-para-su-encuentro-bilateral/ |tytuł = Condecoró a Gadafi con la Orden del Libertador y le dio una réplica de la espada |opublikowany = noticias24.com |data = 28 września 2009 |język = es |data dostępu = 2012-01-13 |archiwum = https://web.archive.org/web/20120111032848/http://www.noticias24.com/actualidad/noticia/92523/chavez-y-gadaffi-se-reunen-en-margarita-para-su-encuentro-bilateral/ |zarchiwizowano = 2012-01-11}}</ref> (2009)

=== Wyróżnienia ===
Doktor ''[[Doktor honoris causa|honoris causa]]'' [[Białoruski Państwowy Uniwersytet Informatyki i Radioelektroniki|Białoruskiego Państwowego Uniwersytetu Informatyki i Radioelektroniki]] (2010)<ref>Tytuł odebrany 7 kwietnia 2011 roku, przywrócony 22 czerwca tego samego roku.</ref><ref>{{cytuj stronę |url = https://belsat.eu/pl/news/3490/ |tytuł = Kaddafi – ponownie doktorem honoris causa na Białorusi |autor = Michał Janczuk |opublikowany = [[Biełsat TV]] |data = 22 czerwca 2011 |data dostępu = 2018-11-01}}</ref>, sudańskiego [[Uniwersytet Chartumski|Uniwersytetu Chartumskiego]] (1996, tytuł odebrano mu w 2011), [[Korea Południowa|południowokoreańskiego]] Uniwersytetu Myongji (2000), Uniwersytetu Algierskiego (2005), Uniwersytet Megatrend w Serbii (2007) i Uniwersytetu Kartagińskiego w Tunezji (2008)<ref>„'Dr. Muammar Gaddafi’ Buys His Ways To A Ph. D. Degree In Islamic Studies”. Esinislam.com.</ref><ref>„Serbian University Defends Qaddafi Honorary Doctorate”. Radio Free Europe.</ref><ref>„Gaddafi awarded Doctorate Honoris Causa by Algiers University”. China Daily (Reuters).</ref><ref>Qadafi to Be Given Honorary Doctorate by Myongji University. Highbeam.com (Korea Times).</ref><ref>„Khartoum University revokes honorary Gaddafi Phd”. The New Age.</ref>. Jego imieniem nazwano trzy stadiony w tym w stolicy Pakistanu, meczety w [[Rwanda|Ruandzie]]<ref>[http://theafricapaper.com/2012/08/07/ramadan-islam-in-rwanda/ „Ramadan: Islam in Rwanda”. Theafricapaper.com].</ref>, [[Sierra Leone]]<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.statehouse.gov.sl/index.php/component/content/article/531-president-koroma-prays-with-muslims-at-gaddafi-mosque |tytuł = President Koroma Prays with Muslims at Gaddafi Mosque |opublikowany = State House of the Republic of Sierra Leone |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20141129035742/http://www.statehouse.gov.sl/index.php/component/content/article/531-president-koroma-prays-with-muslims-at-gaddafi-mosque |zarchiwizowano = 2014-11-29 |data dostępu = 2014-09-25}}</ref>, Tanzanii<ref>{{Cytuj stronę |url = http://www.mccannmission.org/broadband/newsletter29.html |tytuł = Newsletter #29 |opublikowany = McCann Mission Today |data = październik 2010 |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20160304235654/http://www.mccannmission.org/broadband/newsletter29.html |zarchiwizowano = 2016-03-04 |data dostępu = 2014-09-25}}</ref> Ugandzie, a także bazę wojskową w ugandyjskim [[Jinja (miasto)|Jinja]]<ref>{{Cytuj stronę |url = https://www.observer.ug/index.php?option=com_content&view=article&id=25688:patriotism-1000-students-camp-in-gaddafi-barracks |tytuł = Patriotism: 1,000 students camp in Gaddafi barracks |autor = Sulaiman Kakaire |opublikowany = The Observer |data = 4 czerwca2013 |język = en |data dostępu = 2018-11-01}}</ref>.

== Transkrypcja imienia i nazwiska ==
Ze względu na różny sposób transkrypcji z języka arabskiego i różnorodność wymowy (w zależności od dialektu) spotyka się wiele form latynizowanych imienia i nazwiska libijskiego przywódcy.

<center><math>{\color{OliveGreen}M
\begin{cases}u\\o\end{cases}
\begin{cases}\varnothing\\'\end{cases}
a
\begin{cases}mm\\m\end{cases}
\begin{cases}a\\e\end{cases}
r}
~~~~
{\color{MidnightBlue}\begin{cases}al\\el\\Al\\El\\\varnothing\end{cases}
\begin{cases}-\\\textvisiblespace\\\varnothing\end{cases}}
{\color{RedViolet}\begin{cases}Q\\G\\Gh\\K\\Kh\end{cases}
\begin{cases}a\\e\\u\end{cases}
\begin{cases}d\\dh\\dd\\ddh\\dhdh\\dth\\th\\zz\end{cases}
a
\begin{cases}f\\f\!f\end{cases}
\begin{cases}i\\y\end{cases}}</math></center>

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
<references>
<ref name="armia">{{cytuj |url = http://wyborcza.pl/1,75477,9156534,Armia_i_plemiona_Libii.html |tytuł = Armia i plemiona Libii |autor = Robert Stefanicki |data = 2011-02-23 |opublikowany = Gazeta Wyborcza |s = 1 |język = pl |data dostępu = 2011-02-24}}</ref>
<ref name="Reuters">{{cytuj |url = https://www.reuters.com/article/idAFTRE60U0V620100131 |tytuł = Gaddafi chides African Union after leadership change |data = 31 stycznia 2010 |opublikowany = Reuters |język = en |data dostępu = 2010-02-01}}</ref>
<ref name="trypolis">{{cytuj stronę |url = https://www.reuters.com/article/idAFL5E7JN29T20110823 |tytuł = Libyan rebels overrun Gaddafi HQ, say he’s ‘finished’ |data = 24 sierpnia 2010 |opublikowany = Reuters |język = en |data dostępu = 2011-09-20}}</ref>
<ref name="onz">{{cytuj stronę |url = https://www.reuters.com/article/idAFS1E78F18620110916 |tytuł = UN assembly recognizes Libya’s interim government |data = 16 września 2011 |opublikowany = Reuters |język = en |data dostępu = 2011-09-20}}</ref>
.
</references>

== Bibliografia ==
* {{Cytuj |autor = [[Marek Dziekan|Marek M Dziekan]]; |tytuł = Pisarze muzułmańscy VII-XX w. Mały słownik |data = 2003 |isbn = 83-7192-201-9 |miejsce = Warszawa |wydawca = Verbinum |s = 73–74 |oclc = 830494087}}
* ''Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte''. Human Rights Watch. 2012.
* Bearman, Jonathan (1986). ''Qadhafi’s Libya''. London: Zed Books. {{ISBN|978-0-86232-434-6}}.
* Mirella, Bianco (1975). ''Gadafi: Voice from the Desert''. Margaret Lyle (translator). London: Longman. {{ISBN|0-582-78062-4}}.
* Blundy, David; Lycett, Andrew (1987). ''Qaddafi and the Libyan Revolution.'' Boston and Toronto: Little Brown & Co. {{ISBN|978-0-316-10042-7}}.
* Bruce St. John, Ronald (2012). ''Libya: From Colony to Revolution'' (revised edition). Oxford: Oneworld. {{ISBN|978-1-85168-919-4}}.
* {{Cytuj |autor = John K. Cooley |tytuł = Libyan Sandstorm |data = 1983 |isbn = 978-0-283-98944-5 |miejsce = London |wydawca = Sidgwick & Jackson |oclc = 9408465}}
* {{Cytuj |autor = Brian Lee Davis |tytuł = Qaddafi, Terrorism, and the Origins of the U.S. Attack on Libya |data = 1990 |isbn = 0-275-93302-4 |miejsce = New York |wydawca = Praeger |oclc = 60035776}}
* El-Khawas, Mohamad A. (1986). ''Qaddafi: His Ideology in Theory and Practice''. Amana. {{ISBN|978-0-915597-24-6}}.
* {{Cytuj pismo |autor = Hajjar, Sami G |tytuł = The Marxist Origins of Qadhafi’s Economic Thought |czasopismo = The Journal of Modern African Studies |data = wrzesień 1982 |wolumin = 20 |numer = 3 |strony = 361–375 |doi = 10.1017/s0022278x00056871 |jstor=160522 |język = en}}
* {{Cytuj |autor = Lillian Craig Harris |tytuł = Libya: Qadhafi’s Revolution and the Modern State |data = 1986 |isbn = 0-8133-0075-4 |miejsce = Boulder, Colorado |wydawca = Westview Press |oclc = 13700085}}
* {{Cytuj |autor = Lindsey Hilsum |tytuł = Sandstorm: Libya in the Time of Revolution |data = 2012 |isbn = 978-0-571-28803-8 |miejsce = London |wydawca = Faber and Faber |oclc = 785724033}}
* {{Cytuj |autor = Daniel Kawczynski |tytuł = Seeking Gaddafi: Libya, the West and the Arab Spring |data = 2011 |isbn = 978-1-84954-148-0 |wydanie = Updated ed |miejsce = London |wydawca = Biteback |oclc = 751807187}}
* Metz, Helen Chapin (2004). ''Libya.'' US GPO. {{ISBN|1-4191-3012-9}}.
* Monti-Belkaoui, Janice; Monti-Belkaoui, Ahmed (1996). ''Qaddafi: The Man and His Policies''. Avebury. {{ISBN|978-1-85972-385-2}}.
* Pargeter, Alice (2012). ''Libya: The Rise and Fall of Qaddafi''. New Haven: Yale University Press. {{ISBN|978-0-300-13932-7}}.
* Simons, Geoff (2003). ''Libya and the West: From Independence to Lockerbie''. Oxford: Centre for Libyan Studies. {{ISBN|1-86064-988-2}}.
* Vandewalle, Dirk (2008), ''„Libya’s Revolution in Perspective: 1969–2000”'', Libya Since 1969: Qadhafi’s Revolution Revisited, Palgrave Macmillan, s. 9–53, {{ISBN|0-230-33750-3}}.
* Vandewalle, Dirk (2011), ''„From International Reconciliation to Civil War'': 2003–2011”, Libya Since 1969: Qadhafi’s Revolution Revisited (revised edition), Palgrave Macmillan, s. 215–239, {{ISBN|0-230-33750-3}} Death of a Dictator: ''Bloody Vengeance in Sirte''. Human Rights Watch. 2012.

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.990px.pl/index.php/2011/02/23/wiele-twarzy-kaddafiego/ Galeria portretów, zdjęć al-Kaddafiego] {{lang|pl}}
* {{Cytuj |tytuł = Kira Salak: Rediscovering Libya |data dostępu = 2023-05-14 |opublikowany = kirasalak.com |url = http://www.kirasalak.com/Libya.html}}

{{Przywódcy Libii}}
{{Premierzy Libii}}
{{Wojna domowa w Libii}}
{{Przewodniczący Unii Afrykańskiej}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Kaddafi al-, Mu’ammar}}
[[Kategoria:Premierzy Libii]]
[[Kategoria:Libijscy wojskowi]]
[[Kategoria:Przewodniczący Unii Afrykańskiej]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Lwa Białego]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Dobrej Nadziei]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Księcia Jarosława Mądrego]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Bohdana Chmielnickiego (Ukraina)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Oswobodziciela]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Republiki Federalnej (Nigeria)]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej]]
[[Kategoria:Odznaczeni Xirka Ġieħ ir-Repubblika]]
[[Kategoria:Bohaterowie KRLD]]
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Flagi Narodowej]]
[[Kategoria:Rodzina Mu’ammara al-Kaddafiego|!]]
[[Kategoria:Ofiary zabójstw w Libii]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1942]]
[[Kategoria:Zmarli w 2011]]