Tekst źródłowy strony Mgławica Pierścień

{{Współrzędne astronomiczne|18|53|35|079|+33|01|45|03}}
{{Mgławica infobox
 |nazwa        = Mgławica Pierścień
 |zdjęcie      = Hubble image of the Ring Nebula (Messier 57).jpg
 |opis         = Mgławica Pierścień – zdjęcie wykonane przez [[Kosmiczny Teleskop Hubble’a|Teleskop Hubble’a]]{{u|zdjecie}}
 |odkrywca     = [[Antoine Darquier de Pellepoix]]
 |dzień        = styczeń
 |rok          = 1779
 |gwiazdozbiór = [[gwiazdozbiór Lutni|Lutnia]]
 |typ          = [[mgławica planetarna]], typ 4+3<ref name=SEDS>{{cytuj stronę |url = http://messier.seds.org/m/m057.html |tytuł = Messier Object 57 |nazwisko = Frommert |imię = Hartmut |nazwisko2 = Kronberg |imię2 = Christine |data = 2007-08-30 |praca = SEDS Messier Database |język = en |data dostępu = 2014-03-26}}</ref>
 |rektascensja = {{RA|18|53|35,079}}<ref name=2003A&A...408.1029K>{{Cytuj pismo |nazwisko = Kerber |imię = F. |nazwisko2 = Mignani |imię2 = R.P. |nazwisko3 = Guglielmetti |imię3 = F. |nazwisko4 = Wicenec |imię4 = A. |tytuł = Galactic Planetary Nebulae and their central stars. I. An accurate and homogeneous set of coordinates |czasopismo = Astronomy and Astrophysics |oznaczenie = 2003 |wolumin = 408 |numer = 3 |strony = 1029–1035 |doi = 10.1051/0004-6361:20031046}}</ref>
 |deklinacja   = {{DEC|+33|01|45,03}}<ref name=2003A&A...408.1029K />
 |odl_ly       = 2,3 tys. [[rok świetlny|ly]]<ref name=1997IAUS..180...40H>{{Cytuj pismo |nazwisko = Harris |imię = H.C. |nazwisko2 = Dahn |imię2 = C.C. |nazwisko3 = Monet |imię3 = D.G. |nazwisko4 = Pier |imię4 = J.R. |tytuł = Trigonometric parallaxes of Planetary Nebulae (Invited Review) |czasopismo = Planetary nebulae, Proceedings of the 180th Symposium of the International Astronomical Union (IAU) |bibcode = 1997IAUS..180...40H |oznaczenie = 1997 |strony = 40}}</ref><ref name=STScI>{{cytuj stronę |url = http://heritage.stsci.edu/1999/01/fast_facts.html |tytuł = Looking down a tunnel of gas at a doomed star |autor = NASA i zespół Hubble Heritage (STScI/AURA) |data = 1999-01-06 |praca = Hubble Heritage |język = en |data dostępu = 2007-06-08}}</ref>
 |odl_pc       = 700 [[parsek|pc]]{{u|parsek}}
 |jas_wid      = 8,8<ref name=SEDS /><ref name=SkyCatalogue>''Sky Catalogue 2000'' podaje wartość 9,7<sup>m</sup>.</ref>
 |rozm_kąt     = 1,4′ × 1,0′<ref name=SEDS />
 |wymiary      = 1,9&nbsp;×&nbsp;1,3&nbsp;[[rok świetlny|ly]]{{u|wymiary}}
 |jas_abs      = −0,3<ref name=SEDS />
 |wiek         = 6–8 tys. lat{{u|wiek}}
 |alt_ozn      = Messier 57, M57, [[New General Catalogue|NGC]] 6720, PK 063+13 1,<br />PN G063.1+13.9, BD+32 3246, IRAS 18517+3257, PLX 4377, WD 1851+329, CSI+32-18517,<br />PN VV’ 466, [LFO93] 1851+32, GCRV 11366,<br />PN VV 214, GSC2 N0223131306, PK 063+13,<br />PN ARO 9
 |mapa         = Lyra constellation PP3 map PL.svg
 |opis mapy    = Gwiazdozbiór Lutni
 |alt mapy     = 
 |commons      = Category:Ring Nebula
}}
'''Mgławica Pierścień''' (znana też jako '''Messier 57''', '''M57''' lub '''NGC 6720''') – jedna z najbardziej znanych [[mgławica planetarna|mgławic planetarnych]]. Leży w [[gwiazdozbiór Lutni|gwiazdozbiorze Lutni]]. Znajduje się w [[Droga Mleczna|naszej Galaktyce]].

== Odkrycie ==
Mgławica Pierścień jest drugą, po [[Mgławica Hantle|Mgławicy Hantle (M27)]], odkrytą mgławicą planetarną. Przyjmuje się, że odkrył ją w styczniu 1779 roku francuski astronom z Tuluzy [[Antoine Darquier de Pellepoix]]. Opisał ją jako „niepodobną do żadnej innej znanej mgławicy” i „przypominającą słabnącą [[planeta|planetę]]”. Kilka dni po nim mgławicę niezależnie odkrył [[Charles Messier]] podczas poszukiwania [[kometa|komety]]<ref name=katmessier>{{cytuj stronę |url = http://messier.seds.org/xtra/history/m-cat.html#M57 |tytuł = Charles Messier’s Original Catalog |nazwisko = Frommert |imię = Hartmut |nazwisko2 = Kronberg |imię2 = Christine |data = 2011-08-12 |praca = SEDS Messier Database |język = en |data dostępu = 2014-03-26}}</ref>. W [[katalog Messiera|jego katalogu]] znalazła się 31 stycznia 1779.

Jednak według najnowszych badań, to Messier jako pierwszy odkrył mgławicę. Darquier mógł ją zaobserwować dopiero w połowie lutego, co sam przyznał w liście do Messiera<ref>{{Cytuj pismo |tytuł = Kosmiczne Archiwum X |czasopismo = Wiedza i Życie |data = listopad 2017 |strony = 54–55 |issn = 0137-8929}}</ref>.

== Obserwacje Williama Herschela ==
Porównanie do planety mogło wpłynąć na [[William Herschel|Williama Herschela]], który wprowadził nazwę ''mgławica planetarna'' dla obiektów przypominających odkrytego przez niego [[Uran]]a. Herschel opisał M57 jako „przedziurawioną mgławicę lub pierścień [[gwiazda|gwiazd]]”. Była to pierwsza wzmianka o jej kształcie. Herschel nie zaliczył M57 do klasy mgławic planetarnych, lecz opisał ją jako „osobliwość nieba”.

Herschel zidentyfikował również kilka spośród gwiazd leżących w obrębie mgławicy i poprawnie wskazał, że żadna z nich do niej nie należy.

== Charakterystyka mgławicy ==
[[Plik:Hubble reveals the Ring Nebula’s true shape.jpg|mały|lewo|Na tym zdjęciu z Teleskopu Hubble’a widoczne są szczegóły struktury Mgławicy Pierścień]]
Obecnie przyjmuje się, że M57 znajduje się w odległości około 2,3 tys. [[rok świetlny|lat świetlnych]] (ok. 700 [[parsek]]ów) od [[Ziemia|Ziemi]]<ref name=1997IAUS..180...40H /><ref name=STScI /> i zbliża się z prędkością 19,2 km/[[sekunda|s]]<ref name=Simbad>{{cytuj stronę |url = http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&Ident=M57&NbIdent=1&Radius=10&Radius.unit=arcmin&submit=submit+id |tytuł = SIMBAD query result: M57 |język = en |data dostępu = 2007-06-08}}</ref>. Według wcześniejszych oszacowań opartych na różnych modelach dystans miał wynosić od około 1<ref name=2000S&T...100a..32K>{{Cytuj pismo |nazwisko = Kwok |imię = Sun |tytuł = What Is the Real Shape of the Ring Nebula? |czasopismo = Sky and Telescope |bibcode = 2000S&T...100a..32K |wolumin = 100 |numer = 1 |strony = 32}}</ref> do 5<ref name=Skyguide>{{cytuj książkę |nazwisko = Chartrand |imię = Mark R. |tytuł = Skyguide, a field guide for amateur astronomers |rok = 1982 |wydawca = Golden Press |miejsce = Nowy Jork |isbn = 0-307-13667-1}}</ref> tysięcy lat świetlnych.

Wymiary obserwowane mgławicy wynoszą około 1,4 na 1,0 [[minuta kątowa|minut kątowych]], co odpowiada wymiarom rzeczywistym ok. 1,9 na 1,3 roku świetlnego. Znając aktualne wymiary obserwowane i szybkość ekspansji wiek mgławicy można z grubsza oszacować na około 6-8 tysięcy lat{{u|wymiary}}. Prędkość ekspansji mgławicy szacuje się na 20–30 km/s.

=== Jasność ===
[[Obserwowana wielkość gwiazdowa|Jasność wizualna]] mgławicy wynosi około 8,8{{magnitudo}} i tak jak w przypadku większości mgławic planetarnych<ref name=planetaryneb>{{cytuj stronę |url = http://messier.seds.org/planetar.html |tytuł = Planetary Nebulae |nazwisko = Frommert |imię = Hartmut |nazwisko2 = Kronberg |imię2 = Christine |data = 2014-02-04 |praca = SEDS Messier Database |język = en |data dostępu = 2014-03-26}}</ref> jest znacznie większa niż [[jasność fotograficzna]], wynosząca w tym przypadku 9,7<sup>m</sup><ref name=SEDS />. Jest to spowodowane tym, że większość [[światło|światła]] jest emitowana w postaci kilku pojedynczych [[Linie spektralne|linii widmowych]].

[[Absolutna wielkość gwiazdowa|Jasność absolutna]] przy założeniu, że mgławica znajduje się w odległości 2,3 tys. lat świetlnych, wynosi wizualnie −0,3<sup>m</sup> (fotograficznie 0,5<sup>m</sup>) i jest około 50-100 razy większa niż jasność absolutna [[Słońce|Słońca]].

=== Skład ===
[[Masa (fizyka)|Masę]] [[materia (fizyka)|materii]] tworzącej mgławicę ocenia się na około 0,2 [[masa Słońca|masy Słońca]], natomiast jej [[gęstość]] na około 10 tysięcy [[jon]]ów na [[centymetr sześcienny]].

Na każdy [[atom]] [[fluor|fluoru]] w M57 przypada 4,25 miliona atomów [[wodór|wodoru]], 337,5 tysiąca atomów [[hel (pierwiastek)|helu]], 2,5 tys. [[tlen|tlenu]], 1250 [[azot|azotu]], 375 [[neon (pierwiastek)|neonu]], 225 [[siarka|siarki]], 30 [[argon|argonu]] i 9 [[chlor|chloru]].

Centralny obszar mgławicy wygląda na ciemniejszy, gdyż emituje głównie [[ultrafiolet]]. Wewnętrzne regiony pierścienia mają barwę zieloną pochodzącą od zjonizowanego tlenu, natomiast zewnętrzne, czerwone, zawdzięczają kolor wodorowi.

== Halo ==
Odkryte w 1935 [[Halo galaktyczne|halo]]<ref name=jcduncan>{{Cytuj pismo |nazwisko = Duncan |imię = J.C. |tytuł = A Faint Envelope around the Ring Nebula in Lyra |czasopismo = Publications of the Astronomical Society of the Pacific |oznaczenie = 10/1935 |wolumin = 47 |strony = 271–272}}</ref> M57 rozciąga się na niebie na obszarze o średnicy około 3,5 minut kątowych (niektórzy astronomowie podają 216 [[sekunda kątowa|sekund kątowych]], czyli 3,6 minuty<ref name=1987A&A...178..319M>{{Cytuj pismo |nazwisko = Moreno |imię = M.A. |nazwisko2 = Lopez |imię2 = J.A. |tytuł = Extended filamentary structures in the halo of the Lyra planetary nebula NGC 6720 |czasopismo = Astronomy and Astrophysics |bibcode = 1987A&A...178..319M |wolumin = 178 |numer = 1–2 |data = maj 1987 |strony = 319–321}}</ref>). Składa się ono najprawdopodobniej z cząsteczek [[wiatr gwiazdowy|wiatru gwiazdowego]] wyemitowanych przed utworzeniem mgławicy.

== Centralna gwiazda ==
Centralna gwiazda mgławicy, oznaczona jako [[HD 175353]], została odkryta w roku 1800 przez niemieckiego astronoma [[Friedrich von Hahn|Friedricha von Hahna]] przy użyciu teleskopu o ogniskowej długości 20 [[stopa angielska|stóp]]. Jest ona [[biały karzeł|białym karłem]] o wielkości planety, o jasności obserwowanej 14,7<sup>m</sup><ref name=SEDS /> i jasności absolutnej ok. 5-6<sup>m</sup> (niewiele słabsza niż słoneczna). Jest pozostałością podobnej, jednak prawdopodobnie nieco masywniejszej od [[Słońce|Słońca]] gwiazdy, która odrzuciła swoje zewnętrzne warstwy. Stało się to gdy gwiazda była [[czerwony olbrzym|czerwonym olbrzymem]] podobnym do [[Mira Ceti|Miry Ceti]]. Teraz [[temperatura]] gwiazdy sięga 100 tysięcy [[kelwin|K]], jednak wkrótce zacznie stygnąć, świecąc jako biały karzeł przez kilka miliardów lat, po czym zakończy swój żywot jako [[czarny karzeł]].

== Obserwacje amatorskie ==
[[Plik:73P Schwassman-Wachmann and Ring Nebula in UV Swift.jpg|thumb|Kometa [[73P/Schwassmann-Wachmann]] i Mgławica Pierścień w zakresie promieniowania UV. Zdjęcie wykonane przez [[Swift (satelita)|satelitę Swift]] (kolory fałszywe).]]
Mgławicę łatwo zlokalizować. Leży na niebie pomiędzy gwiazdami [[Beta Lyrae|β]] i [[Gamma Lyrae|γ Lyrae]], mniej więcej w jednej trzeciej odległości od β Lyr. Nie można jej zaobserwować [[gołe oko|gołym okiem]]. Można ją zobaczyć przy użyciu [[lorneta|lornetki]], jednak jej identyfikacja może być trudna z powodu małych rozmiarów obserwowanych. W małych [[teleskop]]ach amatorskich pierścień i ciemniejszy środek staje się widoczny przy około stukrotnym [[powiększenie|powiększeniu]]. Obserwowana barwa mgławicy jest zielona, gdyż większość światła jest emitowana w postaci kilku zielonych [[Linie spektralne|linii widmowych]]. Nawet w małych teleskopach można zaobserwować lekko eliptyczny kształt mgławicy.

Nawet w przypadku dużych teleskopów centralna gwiazda może zostać dostrzeżona tylko przy wyjątkowo sprzyjających warunkach lub przy pomocy [[filtr (optyka)|filtrów]].

=== Pobliskie obiekty ===
[[Beta Lyrae]] (Szeliak) jest [[gwiazda zmienna zaćmieniowa|gwiazdą zmienną zaćmieniową]]. Jej składniki mają [[typ widmowy|typy widmowe]] B7 i A8. Jej jasność obserwowana zmienia się od około 3,4 do 4,3<sup>m</sup> z okresem 12,9 dnia<ref name=1988JAVSO..17....1W>{{Cytuj pismo |nazwisko = Williams |imię = David B. |tytuł = Visual and Photoelectric Observations of Beta Lyrae, 1983-87 |czasopismo = The Journal of the American Association of Variable Star Observers |bibcode = 1988JAVSO..17....1W |wolumin = 17 |numer = 1 |strony = 1–6}}</ref>. [[Gamma Lyrae]] (Sulafat) jest [[olbrzym (gwiazda)|olbrzymem]] o typie widmowym B9 III i jasności 3,2<sup>m</sup> z optyczną towarzyszką o [[wielkość gwiazdowa|wielkości gwiazdowej]] 12<sup>m</sup> oddaloną o ok. 13,8 sekundy kątowej.

W odległości 4 minut od mgławicy przy użyciu większych instrumentów można zaobserwować [[galaktyka|galaktykę]] [[IC 1296]] o jasności obserwowanej 14,4{{magnitudo}} i [[Rozmiar kątowy|średnicy kątowej]] 24".

== Zobacz też ==
* [[Lista obiektów NGC]]
* [[lista mgławic planetarnych]]
* [[NGC 3132|Mgławica Pierścień Południowy]]

== Uwagi ==
{{Uwagi|
<ref name=zdjecie group=uwaga>Zdjęcie wykonane 16 października 1998 roku przy użyciu instrumentu [[Wide Field and Planetary Camera 2|WFPC2]]. Czas naświetlania: 1 godzina [http://heritage.stsci.edu/1999/01/fast_facts.html].</ref>
<ref name=parsek group=uwaga>Odległość w parsekach = odległość w latach świetlnych / 3,26.</ref>
<ref name=wymiary group=uwaga>Obliczono ze wzoru <math>d = 2l\cdot \operatorname{tg} \frac{\alpha}{2},</math> gdzie <math>d</math> – średnica, <math>l</math> – odległość, <math>\alpha</math> – wymiar kątowy obiektu.</ref>
<ref name=wiek group=uwaga>Przy założeniu stałej prędkości ekspansji wynoszącej około 1 [[sekunda kątowa|sekundy kątowej]] na sto lat oraz [[kula|kulistego]] kształtu mgławicy co stanowi duże uproszczenie.</ref>
}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://messier.seds.org/Mdes/dm057.html Historyczne obserwacje i opisy M57] {{lang|en}}
* {{NED|Messier 57|Messier 57}}
* [http://messier.seds.org/m/m057.html Messier 57 w SEDS.org] {{lang|en}}
* {{simbad|M 57}}
* {{Cytuj stronę | url = http://coolcosmos.ipac.caltech.edu/cosmic_classroom/multiwavelength_astronomy/multiwavelength_museum/m57.html | tytuł = Zdjęcia mgławicy w różnych zakresach promieniowania elektromagnetycznego | opublikowany = coolcosmos.ipac.caltech.edu | archiwum = https://web.archive.org/web/20070615142210/http://coolcosmos.ipac.caltech.edu/cosmic_classroom/multiwavelength_astronomy/multiwavelength_museum/m57.html | zarchiwizowano = 2007-06-15}} {{lang|en}}
* [http://www.apod.pl/apod/ap060511.html „Kometa spotyka Mgławicę Pierścień: część I”, APOD: 11 maja 2006] {{lang|pl}}

{{Katalog Messiera}}
{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Mgławice planetarne|Pierscień]]
[[Kategoria:Obiekty Messiera|M057]]
[[Kategoria:Obiekty NGC|6720]]
[[Kategoria:Gwiazdozbiór Lutni]]
[[Kategoria:Obiekty astronomiczne odkryte w 1779]]