Tekst źródłowy strony Mózgowie człowieka

{{Inne znaczenia|mózgowia człowieka|[[mózgowie]]}}
[[Plik:Frontal lobe animation.gif|thumb|250x250px|Mózgowie człowieka – przekrój (grafika przestrzenna)]]
'''Mózgowie''' ({{w języku|la|encephalon}} z gr. ''en'' „w, wewnątrz” i ''kephalos'' „głowa”) – część [[Ośrodkowy układ nerwowy|ośrodkowego układu nerwowego]] leżąca w [[czaszka|czaszce]]. Jest to najbardziej złożony narząd człowieka. Stopień jego rozwoju prawdopodobnie warunkuje istnienie [[świadomość|świadomości]]. Między [[neuron czuciowy|neuronami czuciowymi]] i [[motoneuron|ruchowymi]] rozmieszczone są [[włókna kojarzeniowe]]. 

Wewnątrz mózgowia wyróżnia się skupienia [[neuron|komórek nerwowych]] – [[jądro (neuroanatomia)|jądra]] i [[kora mózgu]]. Wypustki wychodzące z jąder tworzą wiązki oraz [[spoidła mózgu]].

== Podział mózgowia ==
=== Podział topograficzny ===
[[Plik:EmbryonicBrain-pl.svg|thumb|250x250px|Schematyczny podział mózgowia. Po lewej pęcherzyki mózgowe pierwotne (powstają w fazie embrionalnej człowieka), po prawej pęcherzyki mózgowe wtórne (w rozwiniętym mózgowiu)]]
W tym podziale części składowe mózgowia stanowią pierwotne pęcherzyki mózgowe [[zarodek|zarodka]] (przodomózgowie, śródmózgowie i tyłomózgowie) dzielące się dalej na wtórne pęcherzyki mózgowe. Jedynie śródmózgowie nie ulega podziałowi na wtórne pęcherzyki.
* [[przodomózgowie]] ''prosencephalon''
** [[kresomózgowie]] ''telencephalon'' (inaczej mózg ''cerebrum'')
*** [[półkula mózgu|półkule mózgu]] ''hemispheria cerebri s. telencephalon laterale''
*** [[kresomózgowie środkowe]] ''telencephalon medium''
** [[międzymózgowie]] ''diencephalon''
*** [[nadwzgórze]] ''epithalamus''
*** [[wzgórze (anatomia)|wzgórze]] ''thalamus''
*** [[niskowzgórze]] ''subthalamus''
*** [[zawzgórze]] ''metathalamus''
*** [[podwzgórze]] ''hypothalamus''

* [[śródmózgowie]] ''mesencephalon''
** [[pokrywa śródmózgowia]] ''tectum mesencephali''
** [[konary mózgu]] ''pedunculi cerebri''
* [[tyłomózgowie]] ''rhombencephalon''
** [[tyłomózgowie wtórne]] ''metencephalon''
*** [[móżdżek]] ''cerebellum''
*** [[most (mózg)|most]] ''pons''
** [[rdzeniomózgowie]] '' myelencephalon''
*** [[rdzeń przedłużony]] ''medulla oblongata''

=== Podział kliniczny ===
[[Plik:Animation of the anatomy and physiology of the human brain AS.webm|thumb|Animacja struktury anatomicznej ludzkiego mózgu, w tym pnia mózgu i móżdżku]]
* [[półkula mózgu|półkule mózgu]] ''hemispheria cerebri''
* [[móżdżek]] ''cerebellum''
* [[pień mózgu]] ''truncus encephali''
** [[śródmózgowie]] ''mesencephalon''
** [[most (mózg)|most]] ''most Varola'', łac. ''pons, pons Varoli''
** [[rdzeń przedłużony]] ''medulla oblongata''

Do pnia mózgu niektóre źródła zaliczają także międzymózgowie oraz [[jądro (neuroanatomia)|jądra]] kresomózgowia.

== Anatomia i fizjologia ==
[[Plik:Płaty mózgu.png|thumb|210px|Płaty mózgu ludzkiego. Widok od góry.]]

Jamki zarodkowych pęcherzyków mózgu utrzymują się przez cały czas kształtowania się mózgu tworząc w wykształconym już mózgu [[układ komorowy|komory mózgowe]], które wypełnione są surowiczym [[płyn mózgowo-rdzeniowy|płynem mózgowo-rdzeniowym]]. Z bocznych pęcherzykowatych wypukleń mózgu pierwotnego wytwarzają się [[oko|oczy]]; z przodu tworzy się płat [[węch]]owy. Im wyżej na filogenetycznej drabinie stoją kręgowce, tym znaczniejszy obserwuje się rozwój przodomózgowia, które w końcu tworzy właściwy mózg (''cerebrum''), składający się z dwóch [[półkula mózgu|półkul]] (prawej i lewej). U człowieka przykrywają one całą resztę mózgu.[[Plik:User-FastFission-brain.gif|thumb|250px|Obraz z [[Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego|rezonansu magnetycznego]] mózgowia. Widok od góry.]]Półkule te są pofałdowane, co znacznie zwiększa ich powierzchnię. Wyróżnia się na nich bruzdy (''sulci'', ''fissurae'') i zakręty (''gyri''). Półkule mózgowe rozwijają się kosztem międzymózgowia i śródmózgowia. Z tyłomózgowia powstaje [[móżdżek]], a rdzeniomózgowie zamienia się w [[rdzeń przedłużony]]. Masa mózgu ludzkiego wynosi u mężczyzny około 1375 g, u kobiety 1225 g, podczas gdy masa mózgu [[niemowlę]]cia to zwykle około 350 g. Obydwie półkule rozdzielone są głęboką bruzdą podłużną, a tylko w dolnej części złączone są [[ciało modzelowate|wielkim spoidłem mózgowym]], ze śródmózgowiem natomiast łączą się za pomocą szypułek mózgowych (''pedunculi cerebri''). Głęboka bruzda boczna, zwana [[Szczelina Sylwiusza|bruzdą Sylwiusza]]<ref name=Bochenek1999>{{cytuj książkę |nazwisko = Bochenek |imię = Adam |autor link = Adam Bochenek |tytuł = Anatomia człowieka |wydawca = [[Wydawnictwo Lekarskie PZWL|PZWL]] |miejsce = Warszawa |data = 1981 |wydanie = 1(2) |nazwisko2 = Reicher |imię2 = Michał |tom = 4 |tytuł tomu = Układ nerwowy ośrodkowy |strony = 317}}</ref>, przecina pod spodem półkule mózgowe, tak że dzieli każdą półkulę (od spodu) na 5 płatów:
* [[płat czołowy|czołowy]]
* [[płat ciemieniowy|ciemieniowy]]
* [[płat skroniowy|skroniowy]]
* [[płat potyliczny|potyliczny]]
* [[układ limbiczny|brzeżny]] (limbiczny)

Płat ciemieniowy przechodzi bez ostrej granicy w płat potyliczny. Wąska jama obecna w półkulach mózgowych podzielona jest przez ścianę podłużną na dwie równe części – w ten sposób powstają komory boczne mózgu (''ventriculi cereibri''). Tylna część tej ściany tzw. [[sklepienie (anatomia)|sklepienie mózgu]] wychodzi z [[ciało suteczkowate|ciał suteczkowatych]], znajdujących się u podstawy mózgu. Komory boczne i komora trzecia (w międzymózgowiu) komunikują się ze sobą przez ciasny otwór Monroe’go (''foramen Monroi''). Przedłużenia bocznych komór noszą nazwę rogów Ammona (''cornu ammonis''). Półkule mózgowe zbudowane są z [[istota szara|istoty szarej]] (zwanej [[kora mózgu|korą mózgową]]), o miąższości około 5&nbsp;mm, obfitującej w komórki zwojowe, i z [[istota biała|białej istoty rdzennej]] złożonej z włókien nerwowych. Dno komory trzeciej mieszczącej się w międzymózgowiu przedłuża się ku dołowi w [[lejek (neuroanatomia)|lejek]], na którym położona jest [[przysadka mózgowa]], gruczoł wydzielania wewnętrznego. Z międzymózgowia wychodzi również, jednak ku górze, [[szyszynka]].
[[Plik:Mozgowie czlowieka mri.png|mały|1 – płat czołowy, 2 – płat ciemieniowy, 3 – płat potyliczny, 4 – ciało modzelowate, 5 – wzgórze, 6 – podwzgórze, 7 – most, 8 – rdzeń przedłużony, 9 – rdzeń kręgowy, 10 – móżdżek.]]
[[Plik:Gray's Anatomy plate 517 brain.png|thumb|250px|Unaczynienie tętnicze mózgu:<br />
{{legenda|#0033CC|tętnica przednia mózgu,}}
{{legenda|#CC3366|tętnica środkowa mózgu,}}
{{legenda|#CCCC33|tętnica tylna mózgu.}}]]

[[Plik:Brain chrischan 300.gif|thumb|left|210px|Obraz z rezonansu magnetycznego mózgu. Widok z boku.]]
Mózg jest bardzo wrażliwym narządem, dlatego też jest bardzo dobrze chroniony. Otaczają go 3 [[opony mózgowo-rdzeniowe|opony]]. Każda z nich jest inna i każda ma inne zadania. Pierwsza, najbliżej mózgu, to silnie unaczyniona [[opona miękka]] (naczyniówka), której zadaniem jest odżywianie mózgu. Wnika ona do komór mózgu tworząc sploty naczyniówkowe, oraz we wszystkie bruzdy i zakręty mózgu. Drugą jest [[pajęczynówka]], w której znajduje się [[płyn mózgowo-rdzeniowy]], wyrównujący ciśnienie w czaszce i amortyzujący wstrząsy. Pajęczynówka jest bardzo delikatna, brak w niej naczyń krwionośnych. Ostatnią, trzecią oponą jest [[opona twarda]], która jest zarazem okostną czaszki. Dzieli się ona na blaszkę zewnętrzną i blaszkę wewnętrzną.

Unaczynienie tętnicze mózgowia pochodzi głównie z [[tętnica podstawna|tętnicy podstawnej]] (wraz z jej odgałęzieniami, parą [[tętnica tylna mózgu|tętnic tylnych mózgu]]), będącej połączeniem dwóch [[tętnica kręgowa|tętnic kręgowych]] oraz parami [[tętnica przednia mózgu|tętnic przednich]] i [[tętnica środkowa mózgu|środkowych]] mózgu (końcowych odgałęzień [[tętnica szyjna wewnętrzna|tętnicy szyjnej wewnętrznej]]). Wszystkie te tętnice łączą się na podstawie mózgowia w [[koło tętnicze mózgu]].

Objętość mózgu człowieka jest istotnym parametrem antropologicznym, średnia światowa wynosi 1350 ml (800–2000 ml). Przeciętny mózg ma około 86 mld [[neuron]]ów, przy czym każdy z nich łączy się średnio z 7 tys. innych poprzez [[synapsa|synapsy]], w sumie takich połączeń jest około <math>10^{15}.</math>

Wielkość ludzkiego mózgu jest w 94% (prawie całkowicie) uwarunkowana czynnikami genetycznymi<ref>Genetic variability of human brain size and cortical gyral patterns. AJ Bartley, DW Jones and DR Weinberger Qoute: ''Brain volume was highly correlated in MZ pairs [unbiased intraclass correlation coefficient, ICC(U) = 0.95, P < 0.00001]'' URL: [https://academic.oup.com/brain/article/120/2/257/291303].</ref>. Istotną rolę w warunkowaniu wielkości mózgu odgrywa ludzki gen ASPM<ref>Evolution of the Human ASPM Gene, a Major Determinant of Brain Size Evolution of the Human ASPM Gene; Jianzhi Zhang [http://genetics.org/cgi/content/abstract/165/4/2063].</ref>.

Większy rozmiar mózgu (jako [[indeks cefaliczny]]) jest związany z większym [[Iloraz inteligencji|IQ]], co sugeruje że różnice w wielkości mózgu między ludźmi są skorelowane do różnic inteligencji i wyników testów<ref>[http://eric.ed.gov/?id=EJ433834 “In Vivo” Brain Size and Intelligence. Willerman, Lee; And Others].</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=4080169 | tytuł = In vivo brain size, head perimeter, and intelligence in a sample of healthy adult females | opublikowany = cat.inist.fr | archiwum = https://web.archive.org/web/20141204134734/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=4080169 | zarchiwizowano = 2014-12-04}}.</ref><ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2005/12/051223123116.htm Bigger Brain Size Matters For Intellectual Ability].</ref><ref>[http://scientificamerican.com/article/high-aptitude-minds/ High-Aptitude Minds: The Neurological Roots of Genius].</ref>.

Jedną z metod przeżyciowego mierzenia (''in vivo'') wielkości mózgu jest metoda [[Voxel-based-morphometry|VBM]]. Jest to nieobciążona technika charakteryzująca objętości regionów mózgowia i różnice koncentracji tkanek w strukturalnych obrazach [[Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego|NMR]]<ref>A Voxel-Based Morphometric Study of Ageing in 465 Normal Adult Human Brains[http://sciencedirect.com/science/article/pii/S1053811901907864].</ref>.

Zasada działania mózgu polega na przekazywaniu sygnałów elektrycznych – [[potencjał czynnościowy|potencjałów czynnościowych]] – w obrębie neuronu oraz chemicznych (neuroprzekaźnik) w obrębie [[synapsa|synapsy]]. Podstawową jednostką czynnościową mózgu jest tzw. [[zespół neuronów]].

== Zobacz też ==
* [[Rozwój mózgowia człowieka|rozwój mózgowia]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj|autor = Zygmunt Urbanowicz |tytuł = Współczesne mianownictwo anatomiczne |data = 2002 |isbn = 83-88063-91-X |miejsce = Lublin |wydawca = wydawnictwo CZELEJ |oclc = 830416737}}
* {{Cytuj stronę | url = http://vod.tvp.pl/audycje/wiedza/symulator-faktu/wideo/mozg-i-uklad-nerwowy/31527 | tytuł = Symulator faktu. Mózg i układ nerwowy | opublikowany = vod.tvp.pl | archiwum = https://web.archive.org/web/20141205160109/http://vod.tvp.pl/audycje/wiedza/symulator-faktu/wideo/mozg-i-uklad-nerwowy/31527 | zarchiwizowano = 2014-12-05}}

{{Zastrzeżenia|Medycyna}}
{{Mózgowie}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Mózgowie]]