Tekst źródłowy strony Krzysztof Gawędzki

{{Naukowiec infobox
 |miejsce śmierci           = [[Lyon]], [[Francja]]
 |almamater                 = [[Uniwersytet Warszawski]]
 |doktorat data             = 1971
 |doktorat uczelnia         = [[Uniwersytet Warszawski]]
 |doktorat promotor         = [[Krzysztof Maurin]]
 |imię i nazwisko           = Krzysztof Gawędzki
 |grafika                   = Gawedzki.jpg
 |stopień lub tytuł naukowy = profesor nauk fizycznych
 |specjalność               = fizyka matematyczna
 |aktywność zawodowa        = 
 |data śmierci              = 21 stycznia 2022
 |data urodzenia            = 2 lipca 1947
 |miejsce urodzenia         = Żarki, woj. śląskie, Polska
 |nagrody                   = [[Dannie Heineman Prize for Mathematical Physics|Dannie Heinemann Prize for Mathematical Physics]] (2022)
 |opis grafiki              = Krzysztof Gawędzki (Erlangen, 1974)
}}
'''Krzysztof Gawędzki''' (ur. [[2 lipca]] [[1947]] w [[Żarki|Żarkach]], zm. [[21 stycznia]] [[2022]] w [[Lyon]]ie)<ref>{{Cytuj stronę|url=http://www.ens-lyon.fr/en/article/research/homage-krzysztof-gawedzki|tytuł=Homage to Krzysztof Gawedzki|opublikowany=ens-lyon.fr|data=2022-01-24}}</ref> – polski [[Fizyka matematyczna|fizyk matematyczny]],
przedstawiciel Warszawskiej Szkoły Fizyki Matematycznej, absolwent i pracownik naukowy [[Uniwersytet Warszawski|Uniwersytetu Warszawskiego]], pracownik [[Uniwersytet Harvarda|Uniwersytetu Harvarda]], [[Institut des hautes études scientifiques|Institut des Hautes Études Scientifiques]] (IHÉS), profesor w {{link-interwiki|École normale supérieure de Lyon|Q=Q10159}} (ENS de Lyon), członek [[Centre national de la recherche scientifique|CNRS]]. Uznanie przyniosły mu badania nad [[Klasyczna teoria pola|klasyczną]] i [[Kwantowa teoria pola|kwantową teorią pola]], [[Mechanika statystyczna|fizyką statystyczną]], [[Turbulencja|turbulencją]], [[Supersymetria|supersymetrią]], wyższą
geometrią, [[Konforemna teoria pola|konforemną teorią pola]], topologiczną teorią pola, [[Teoria strun|teorią strun]] i teorią [[Izolator topologiczny|izolatorów topologicznych]]. W 2022 roku wspólnie z [[Antti Kupiainen|Anttim Kupiainenem]] otrzymał<ref>{{Cytuj stronę|url=https://www.aip.org/news/krzysztof-gaw%C4%99dzki-antti-kupiainen-share-2022-dannie-heineman-prize-mathematical-physics|tytuł=Krzysztof Gawędzki, Antti Kupiainen Share 2022 Dannie Heineman Prize for Mathematical Physics|opublikowany=aip.org}}</ref> [[Dannie Heineman Prize for Mathematical Physics|Nagrodę im. Danniego Heinemana w dziedzinie fizyki matematycznej]].

== Życiorys ==
Krzysztof Gawędzki urodził się w [[Żarki|Żarkach]], studiował na [[Uniwersytet Warszawski|Uniwersytecie Warszawskim]] i doktoryzował się tamże w 1971 roku<ref name="ias">{{Cytuj stronę|tytuł=Krzysztof Gawedzki|opublikowany=Institute for Advanced Study|data=9 December 2019|url=https://www.ias.edu/scholars/krzysztof-gawedzki}}</ref>. Opiekunem jego rozprawy doktorskiej pt. ''Funkcjonalna teoria pól geodezyjnych'' był [[Krzysztof Maurin]]<ref>{{MathGenealogy|title=Krzysztof Gawędzki}}</ref> (1923–2017), pod którego opieką współtworzył wraz z, m.in., [[Jerzy Juliusz Kijowski|Jerzym Kijowskim]], [[Stanisław Woronowicz|Stanisławem Woronowiczem]] Katedrę Metod Matematycznych Fizyki.

Na przełomie lat 70. i 80. Gawędzki prowadził badania na [[Uniwersytet w Getyndze|Uniwersytecie w Getyndze]] i [[Uniwersytet Harvarda|Uniwersytecie Harvarda]], a następnie w latach 1981–2001 w [[Institut des hautes études scientifiques|IHÉS]] w Bures-sur-Yvette pod Paryżem, gdzie współpracował między innymi z [[Jürg Fröhlich|Jürgiem Fröhlichem]]. Od 2001 roku był profesorem w École normale supérieure de Lyon (ENS de Lyon), a później emerytowanym pracownikiem naukowym tej uczelni<ref>{{Cytuj stronę|tytuł=Krzysztof Gawedzki, Thermodynamics of Fluctuations in Fast Processes|data=4 February 2016|opublikowany=ICFO Colloquia|url=https://icfo.eu/calendar2?event=2960|zarchiwizowano=2022-01-29|archiwum=https://web.archive.org/web/20220129113620/https://icfo.eu/calendar2?event=2960}}</ref>. Od stycznia do czerwca 2003 roku zatrudniony w [[Institute for Advanced Study|Instytucie Studiów Zaawansowanych w Princeton]]<ref name="ias" />. W 1986 roku został zaproszony na [[Międzynarodowy Kongres Matematyków]]
w [[Berkeley (Kalifornia)|Berkeley,]] gdzie wygłosił wykład pt. ''Renormalization: from magic to mathematics''<ref>{{Cytuj książkę|nazwisko=Gleason (ed.)|imię=A.M.|tytuł= International Congress of Mathematicians (1986: Berkeley, Calif.)|rozdział=K. Gawędzki. Renormalization: from magic to mathematics|rok=1986|tytuł tomu=2|strony=1278–1285}}</ref>. W 2003 roku wygłosił wykład plenarny pt. ''Simple models of turbulent transport''<ref>{{Cytuj książkę|nazwisko=Zambrini (ed.)|imię=J.-C.|tytuł=XIVth International Congress on Mathematical Physics|rozdział=K. Gawędzki. Simple models of turbulent transport|rok=2003|tytuł tomu=|strony=38–49}}</ref> na [[Międzynarodowy Kongres Fizyki Matematycznej|Międzynarodowym Kongresie Fizyki Matematycznej]] w Lizbonie.

Na początku kariery naukowej Gawędzki skupiał się w swych badaniach na geometrycznym opisie klasycznej teorii pola, supersymetrii oraz konstruktywnej kwantowej teorii pola, w szczególności – teorii renormalizacji. Na początku lat 70. rozwinął, wraz z Jerzym Kijowskim i Wiktorem Szczyrbą, kowariantny kanoniczny opis klasycznej lagranżowskiej
teorii pola<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawȩdzki|imię=K.|tytuł=On the geometrization of the canonical formalism in the classical field theory|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/ii/0034487772900146|czasopismo=Reports on Mathematical Physics|wolumin=3|wydanie=4|strony=307-326|rok=1972|doi=10.1016/0034-4877(72)90014-6 |bibcode=1972RpMP....3..307G}}</ref>. W roku 1977 sformułował i udowodnił<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawȩdzki|imię=K.|tytuł=Supersymmetries-mathematics of supergeometry|url=http://www.numdam.org/item/AIHPA_1977__27_4_335_0.pdf|czasopismo=Annales de l'Institut Henri Poincaré, section A|wolumin=27|wydanie=4|strony=335-366|rok=1977|doi=|bibcode=}}</ref>
podstawowe twierdzenie supergeometrii, znane pod nazwą Twierdzenia Gawędzkiego-Batchelor. W latach 80. współpracował z [[Antti Kupiainen|Anttim Kupiainenem]] nad zastosowaniem metod [[Renormalizacja|grupy renormalizacji]] w opisie różnych układów modelowych kwantowej teorii pola<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawȩdzki|imię=K.|autor2=A. Kupiainen|tytuł=Renormalization of a non-renormalizable quantum field theory|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0550321385900628|czasopismo=Nuclear Physics B|wolumin=262|wydanie=1|strony=33–48|rok=1985|doi=10.1016/0550-3213(85)90062-8|bibcode=1985NuPhB.262...33G}}</ref>. Wspólnie uzyskali istotne wyniki<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|tytuł=Coset construction from functional integrals|czasopismo=Nuclear Physics B|wolumin=320|wydanie=3|strony=625–668|rok=1989|doi=10.1016/0550-3213(89)90015-1|bibcode=1989NuPhB.320..625G}}</ref> w zakresie [[Konforemna teoria pola|konforemnej teorii pola]] (CFT) w dwóch wymiarach, stanowiącej laboratorium badań teoretycznych dotyczących nieperturbacyjnych aspektów teorii pól kwantowych i znajdującej bezpośrednie zastosowanie w fizyce ciała stałego, [[Mechanika statystyczna|mechanice statystycznej]] i [[Teoria strun|teorii strun]]. Szczególną rolę w dociekaniach teoriopolowych Gawędzkiego odgrywały dwuwymiarowe modele sigma Wessa-Zumino-Novikova-Wittena (WZNW) opisujące mechanikę pętli i ścieżek na zwartych grupach Liego i ich przestrzeniach jednorodnych i stanowiące prototypy tzw. wymiernych CFT.<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Felder|imię=G.|tytuł=Spectra of WZW models with arbitrary simple group|url=http://projecteuclid.org/euclid.cmp/1104161597|czasopismo=Communications in Mathematical Physics|wolumin=117|strony=127–158|rok=1988|autor2=K. Gawędzki|doi=10.1007/BF01228414}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|autor2=A. Kupiainen|tytuł=G/H conformal field theory from gauged WZW model|czasopismo=Physics Letters B|wolumin=215|wydanie=1|strony=119–123|rok=1988|doi=10.1016/0370-2693(88)91081-7|bibcode=1988PhLB..215..119G}}</ref> Prowadził on pionierskie badania nad tzw. emergentną [[Geometria nieprzemienna|widmową geometrią nieprzemienną]] teorii strun<ref>{{Cytuj książkę|nazwisko= Feldman|imię=J.S.|autor2=R.G. Froese|autor3=L.M. Rosen (eds.)|tytuł=CRM Proceedings and Lecture Notes, Vol.7|strony=57–97|rok=1994|doi=10.1090/crmp/007|rozdział=J. Fröhlich, K. Gawędzki. Conformal Field Theory and Geometry of Strings}}</ref>
(wraz z J. Fröhlichem) oraz symetriami modeli sigma WZNW stanowiącymi realizacje grup kwantowych<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|tytuł=Classical origin of quantum group symmetries in Wess-Zumino-Witten conformal field theory|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF02102735|czasopismo=Communications in Mathematical Physics|wolumin=139|strony=201–213|rok=1991|doi=10.1007/BF02102735}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Falceto|imię=F.|tytuł=On quantum group symmetries of conformal field theories|url=https://arxiv.org/pdf/hep-th/9109023|czasopismo=Preprint arXiv:hep-th/9109023|wolumin=|wydanie=|strony=|rok=1991|autor2=K. Gawędzki|doi=10.48550/arXiv.hep-th/9109023|bibcode=1991hep.th....9023F}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Falceto|imię=F.|tytuł=Lattice Wess-Zumino-Witten model and quantum groups|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/039304409390056K?via%3Dihub|czasopismo=Journal of Geometry and Physics|wolumin=11|wydanie=1-4|strony=251-279|rok=1993|autor2=K. Gawędzki|doi= 10.1016/0393-0440(93)90056-K|bibcode=1993JGP....11..251F}}</ref> (wraz z F. Falceto). Zainicjował<ref>{{Cytuj książkę|doi=10.1007/978-1-4613-0729-7_5|rozdział=K. Gawędzki. Topological Actions in Two-Dimensional Quantum Field Theories|nazwisko=t'Hooft|imię=G.|autor2=A. Jaffe|autor3=G. Mack|autor4=P. Mitter|autor5=R. Stora (eds.)|tytuł=Nonperturbative Quantum Field Theory, Cargèse Lectures 1987|seria=NATO ASI Series|rok=1988|strony=101–141|isbn=978-1-4612-8053-8}}</ref> i rozwinął program badań dwuwymiarowych modeli sigma z członem topologicznym Wessa-Zumino (istotnych w dwuwymiarowej CFT i teorii strun) przy użyciu metod wyższej geometrii, algebry homologicznej i teorii kategorii, w szczególności – teorii tzw. wiechci wiązek (ang. {{link-interwiki|Bundle gerbe|Q=Q1020771|tekst=bundle gerbes}}).

W latach 80., wraz z Kupiainenem podał rygorystyczną konstrukcję modelu teorii <math>\phi^4</math> pola bezmasowego w czterowymiarowej czasoprzestrzeni oraz modelu Grossa-Neveu w dwuwymiarowej czasoprzestrzeni<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|autor2=A. Kupiainen|tytuł=Massless lattice <math>\phi^4_4</math> theory: Rigorous control of a renormalizable asymptotically free model|czasopismo=Communications in Mathematical Physics|wolumin=99|wydanie=2|strony=197–252|rok=1985|doi=10.1007/BF01212281|bibcode=1985CMaPh..99..197G}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|autor2=A. Kupiainen|tytuł=Gross-Neveu model through convergent perturbation expansions|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF01208817|czasopismo=Communications in Mathematical Physics|wolumin=102|wydanie=1|strony=1–30|rok=1985|doi=10.1007/BF01208817|bibcode=1985CMaPh.102....1G}}</ref>.

W 1986 roku Gawędzki zastosował metody hiperkohomologii Beilinsona-Deligne'a w rygorystycznym opisie pola tła Kalba-Ramonda w członie topologicznym Wessa-Zumino dwuwymiarowego modelu sigma dla nietrywialnej topologii powierzchni świata (czyli w modelu pętlowego efektu Aharonova-Bohma), po czym użył danych hiperkohomologicznych pola do nowatorskiego geometrycznego skwantowania tej dwuwymiarowej teorii pola. Takie podejście do dwuwymiarowego modelu sigma, więc też w szczególności – do dwuwymiarowej lageranżowskiej CFT, zastosował
następnie w modelowaniu wyższej (nieprzemiennej) geometrii stanów brzegowych<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|tytuł=WZW Branes and Gerbes|url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0129055X02001557|czasopismo=Reviews in Mathematical Physics|wolumin=14|wydanie=12|strony=1281-1334|rok= 2002 |autor2=N. Reis|doi=10.1142/S0129055X02001557|bibcode=2002RvMaP..14.1281G}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|tytuł=Abelian and Non-Abelian Branes in WZW Models and Gerbes|url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0129055X02001557|czasopismo=Communications in Mathematical Physics|wolumin=258|wydanie=1|strony=23-73|rok=2005| doi=10.1007/s00220-005-1301-1|bibcode=2005CMaPh.258...23G}}</ref> (wraz z N. Reisem) oraz w konstrukcji odnośnych modeli orientifoldowych<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|tytuł=Bundle Gerbes for Orientifold Sigma Models|url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0129055X02001557|czasopismo=Advances in Theoretical and Mathematical Physics|wolumin=15|wydanie=3|strony=621-688|rok=2011 |autor2=R.R. Suszek|autor3=K. Waldorf|doi=10.48550/arXiv.0809.5125|bibcode=2008arXiv0809.5125G}}</ref> i sformułowaniu uniwersalnej zasady cechowania symetrii sztywnych<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|tytuł=Global Gauge Anomalies in Two-Dimensional Bosonic Sigma Models|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00220-010-1162-0|czasopismo=Communications in Mathematical Physics|wolumin=302|wydanie=|strony=513–580|rok=2011 |autor2=R.R. Suszek|autor3=K. Waldorf|doi=10.1007/s00220-010-1162-0|bibcode=}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|tytuł=The Gauging of Two-Dimensional Bosonic Sigma Models on World-Sheets with Defects|url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0129055X13500104|czasopismo=Reviews in Mathematical Physics|wolumin=25|wydanie=06|strony=1350010|rok=2013 |autor2=R.R. Suszek|autor3=K. Waldorf|doi=10.1142/S0129055X13500104|bibcode=2013RvMaP..2550010G}}</ref> (wraz z R.R. Suszkiem i K. Waldorfem).

W latach 2000. prowadził badania nad zjawiskiem [[Turbulencja|turbulencji]], m.in. we współpracy z Falkovichem, Kupiainenem i Vergassolą<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Falkovich|imię=G.|autor2=K. Gawędzki|autor3=M. Vergassola|tytuł=Particles and fields in fluid turbulence|czasopismo=Reviews of Modern Physics|wolumin=73|wydanie=4|strony=913-975|rok=2001|doi= 10.1103/RevModPhys.73.913|bibcode=2001RvMP...73..913F|arxiv=chao-dyn/9506010}}</ref>. Wcześniej, bo w roku 1995, Gawędzki i Kupiainen opisali anomalne skalowanie pola skalarnego w modelu jego adwekcji przez losowe pole prędkości (turbulencji)<ref>{{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|autor2=A. Kupiainen|tytuł=Anomalous Scaling of the Passive Scalar|czasopismo=Physical Review Letters|wolumin=75|wydanie=21|strony=3834–3837|rok=1995|doi=10.1103/PhysRevLett.75.3834|pmid=10059743|bibcode=1995PhRvL..75.3834G|arxiv=chao-dyn/9506010}}</ref>.

24 listopada 2021 r. Amerykański Instytut Fizyki i Amerykańskie Towarzystwo Fizyczne przyznały Krzysztofowi Gawędzkiemu i Anttiemu Kupiainenowi [[Dannie Heineman Prize for Mathematical Physics|Nagrodę im. Danniego Heinemana w dziedzinie fizyki matematycznej]] za rok 2022<ref>{{Cytuj stronę|url=https://www.aip.org/news/krzysztof-gaw%C4%99dzki-antti-kupiainen-share-2022-dannie-heineman-prize-mathematical-physics|tytuł=Krzysztof Gawędzki, Antti Kupiainen Share 2022 Dannie Heineman Prize for Mathematical Physics|opublikowany=aip.org}}</ref>. W laudacji podkreślono ich „fundamentalny wkład w kwantową teorię pola, mechanikę statystyczną i dynamikę płynów, wykorzystujący idee geometryczne, probabilistyczne i metody grupy renormalizacji”.

Zmarł 21 stycznia 2022 roku w [[Lyon]]ie we Francji w wieku 74 lat. Jest pochowany na [[Stary cmentarz na Służewie w Warszawie|Starym cmentarzu na Służewie w Warszawie]].

== Wybrane dodatkowe publikacje ==
* {{Cytuj książkę|url=https://books.google.com/books?id=5ZKUNAEACAAJ|isbn=9780821820148|tytuł=P. Deligne, P.I. Etingof, D.S. Freed, D. Kazhdan (eds.): Quantum Fields and Strings: A Course for Mathematicians (IAS/Park City Lectures 1996/97)|rok=1999|wydawca=American Mathematical Society|rozdział=K. Gawędzki. Lectures on Conformal Field Theory|strony=727–805}}
* {{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|tytuł=Conformal field theory|url=http://www.numdam.org/item/SB_1988-1989__31__95_0/|czasopismo=Astérisque|wolumin=1988/89|numer=177–178|strony=95–126|rok=1989}}
* {{Cytuj pismo|nazwisko=Gawędzki|imię=K.|tytuł=Quadrature of conformal field theories|czasopismo=Nuclear Physics B|wolumin=328|wydanie=3|strony=733–752|rok=1989|doi=10.1016/0550-3213(89)90228-9|bibcode=1989NuPhB.328..733G}}
* {{Cytuj książkę|url=https://books.google.com/books?id=Gt49AQAAIAAJ|tytuł=A. Connes, K. Gawędzki, J. Zinn-Justin (eds.): Quantum Symmetries, Les Houches Sessions LXIV|isbn=9780444828675|rok=1998|seria=Les Houches Lectures, vol. 64, 1995, Université Joseph Fourier|wydawca=Elsevier}}
* {{Cytuj książkę|url=https://books.google.com/books?id=oh56bJzT3zgC|isbn= 9780521715140|tytuł=J. Cardy, G. Falkovich, K. Gawędzki (eds.): Non-equilibrium Statistical Mechanics and Turbulence|rok=2008|wydawca=Cambridge University Press|rozdział=K. Gawędzki. Soluble models of turbulent transport|data=2008|seria=London Mathematical Society Lecture Notes Series 355|strony=44-107}}

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj stronę|tytuł=States with non-uniform temperature profiles in conformal field theory by Krzysztof Gawędzki|data=29 September 2017|opublikowany=International Centre for Theoretical Sciences|url=https://www.youtube.com/watch?v=IF8eqx5D3rA}}
* {{Cytuj stronę|autor=Gawędzki, K.|tytuł=Heat waves in 1+1 dimensional Conformal Field Theory|data=August 2018|opublikowany=Banff International Research Station|url=https://www.birs.ca//workshops//2018/18w5015/files/Gawedzki.pdf}}

{{Kontrola autorytatywna}}

{{SORTUJ:Gawędzki, Krzysztof}}
[[Kategoria:Urodzeni w 1947]]
[[Kategoria:Zmarli w 2022]]
[[Kategoria:Polscy matematycy]]
[[Kategoria:Polscy matematycy XX wieku]]
[[Kategoria:Polscy matematycy XXI wieku]]
[[Kategoria:Polscy fizycy]]
[[Kategoria:Polscy fizycy XX wieku]]
[[Kategoria:Polscy fizycy XXI wieku]]
[[Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Warszawskiego]]