Tekst źródłowy strony Kosmologia fizyczna

'''Kosmologia fizyczna''' (kosmologia relatywistyczna{{odn|Heller|2011|s=183}}, kosmologia przyrodnicza{{r|Urania0487}}, [[fizyka]] Wszechświata{{odn|Heller|2011|s=115}}) – dziedzina [[nauki fizyczne|nauk fizycznych]], zajmująca się badaniem i opisywaniem [[Wszechświat]]a w wielkich skalach{{r|Theuns}}{{odn|Heller|2002|s=9}}{{odn|Aldrovandi|Pereira|2005|s=1}}, jego powstania, ewolucji do stanu obecnego{{r|Politowicz}} oraz przyszłości{{odn|Verde|2008|s=1}}.

== Historia ==
{{Grafika rozwinięta

| całkowita szerokość = 200
| liczba kolumn = 2

| grafika1 = Albert Einstein Photography.jpg
| grafika2 = Studio portrait photograph of Edwin Powell Hubble (cropped).JPG
| grafika3 = WillemDeSitter2.jpg
| grafika4 = Aleksandr Fridman cropped.png
| grafika5 = Lemaitre.jpg
| grafika6 = Institute of Astronomy, Statue of Sir Fred Hoyle.jpg
| grafika7 = Roger Penrose 9529.JPG
| grafika8 = Stephen Hawking 2013.png

| opis = Znaczący kosmologowie fizyczni – w kolejnych wierszach: [[Albert Einstein]], [[Edwin Hubble]], [[Willem de Sitter]], [[Aleksandr Friedman]], [[Georges Lemaître]], [[Fred Hoyle]], [[Roger Penrose]] i [[Stephen Hawking]].
}}
Za początki kosmologii fizycznej uważane są postulaty [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]] z 1917, dotyczące [[Statyczny model Wszechświata|statyczności Wszechświata]]{{odn|Heller|1994|s=45}}{{r|Urania0389|Ellis}}, zrewidowane odkryciem w 1929 powiązań odległości do galaktyk z [[Przesunięcie ku czerwieni|przesunięciem ku czerwieni]] ich światła ([[Prawo Hubble’a-Lemaître’a|prawo Hubble’a]]){{odn|Trautman|1969|s=586}}. Późniejsze połączenie niestatycznych modeli Wszechświata [[Aleksandr Friedman|Friedmana]]-[[Georges Lemaître|Lemaître’a]] z geometrią [[Howard P. Robertson|Robertsona]]-[[Arthur Geoffrey Walker|Walkera]] zaowocowało powstaniem [[Model kosmologiczny|modelu kosmologicznego]] [[Metryka Friedmana-Lemaître’a-Robertsona-Walkera|FLRW]]{{r|Ellis}}.

W 1933 roku [[Fritz Zwicky]] (na podstawie obserwacji [[Abell 1656|gromady Coma]]) oraz [[Sinclair Smith]] (obserwując [[Gromada w Pannie|gromadę w Pannie]]) postulują istnienie [[ciemna materia|ciemnej materii]]{{r|greene294}}.

W 1948 [[Fred Hoyle|Hoyle]], [[Thomas Gold|Gold]] oraz [[Hermann Bondi|Bondi]] opracowują [[Teoria stanu stacjonarnego (kosmologia)|teorię stanu stacjonarnego]]{{odn|Heller|2008|s=64–74}}. W 1965 [[Arno Penzias|Penzias]] i [[Robert Woodrow Wilson|Wilson]] odkrywają, a [[James Peebles|Peebles]] i [[Robert H. Dicke|Dicke]] poprawnie interpretują [[mikrofalowe promieniowanie tła]]{{r|Urania0389}}. Odkrycie tego promieniowania wraz z obserwacjami szybko rozwijającej się [[radioastronomia|radioastronomii]] dezaktualizują teorię stanu stacjonarnego{{odn|Heller|2008|s=64–74}}.

W latach 70. XX wieku powstała [[kosmologia obserwacyjna]]{{r|Uweb}}. W 1971 ukazała się jedna z pierwszych książek, zawierających nazwę nauki w tytule: ''Physical Cosmology'' Jima Peeblesa{{odn|Halvorson|Kragh|2017}}. W 1981 [[Alan Guth]] formułuje hipotezę [[inflacja kosmologiczna|inflacji kosmologicznej]] (z poprawkami [[Andrei Linde|Lindego]] i [[Paul Steinhardt|Steinhardta]]){{odn|Heller|2008|s=80}}.

18 listopada 1989 [[NASA]] wynosi w [[przestrzeń kosmiczna|przestrzeń kosmiczną]] jednego z pierwszych [[sztuczny satelita|satelitów]] dedykowanych badaniom kosmologicznym – [[COBE]], badającego nieregularności mikrofalowego promieniowania tła{{r|astronautica}}. Wyniki jego badań zostają doprecyzowane w 1999 przez [[eksperyment BOOMERanG]]{{r|Crill}}. Wystrzelona w 2001 [[sonda kosmiczna|sonda]] [[Wilkinson Microwave Anisotropy Probe|WMAP]] tworzy mapę rozkładu temperatur mikrofalowego promieniowania tła{{r|nature2010}}, skorygowaną przez wystrzelonego w 2009 satelitę [[Planck (misja kosmiczna)|Planck]]{{r|esaPlanck}}.

Uruchomiony w 2006 eksperyment [[WiggleZ Dark Energy Survey]] uprawdopodobnia istnienie [[ciemna energia|ciemnej energii]]{{r|spaceinfo}}, a seria eksperymentów [[BICEP]] – [[Fala grawitacyjna|fal grawitacyjnych]]{{r|Hanson}}.

== Przedmiot badań ==
Przedmiotem badań kosmologii fizycznej jest opis Wszechświata w dużych skalach: [[Pomiary odległości (kosmologia)|odległości kosmologiczne]] są najczęściej mierzone w [[parsek]]ach, a [[masa (fizyka)|masy]] w [[masa Słońca|masach Słońca]]{{odn|Verde|2008|s=1}}. Koncepcja ta zakłada, że nic poza Wszechświatem nie istnieje, jest on izolowanym [[układ fizyczny|układem fizycznym]], którego ewolucja jest uzależniona od wzajemnego [[oddziaływanie|oddziaływania]] jego składników. Spośród czterech znanych [[Oddziaływania podstawowe|podstawowych oddziaływań]] fizycznych tylko [[grawitacja]] działa na dużych odległościach{{#tag:ref|[[Oddziaływanie elektromagnetyczne]] działa na dużych odległościach, ale [[Ładunek elektryczny|ładunki]] o przeciwnych znakach w jego źródłach kompensują się wzajemnie{{odn|Liddle|2015|s=56}}.|group="uwaga"|name="oel"}}. Dlatego ewolucja Wszechświata w wielkich skalach jest uzależniona jedynie od oddziaływania grawitacyjnego.

Grawitacja została opisana w [[Ogólna teoria względności|ogólnej teorii względności]] [[Równanie pola|równaniem pola]] [[Pole grawitacyjne|grawitacyjnego]] ([[równanie Einsteina]]):
: <math>R_{\mu\nu} - \frac{1}{2} g_{\mu\nu} R + \Lambda g_{\mu\nu} = -\frac{8 \pi}{c^4} G T_{\mu\nu}.</math>

zawierającego [[Stała kosmologiczna|stałą kosmologiczną]] Λ{{odn|Aldrovandi|Pereira|2005|s=1}}. Od wartości tej stałej (a konkretnie od jej wpływu na [[Gęstość krytyczna (kosmologia)|gęstość krytyczną]]) zależy [[kształt Wszechświata|topologia Wszechświata]] i tym samym (najprawdopodobniej) jego [[Wszechświat Friedmana#Przyszłość Wszechświata|przyszłość]]{{odn|Liddle|2015|s=56}}.

Obserwacje kosmologiczne są kluczowe do badania podstawowych właściwości czterech obszarów fizyki: [[ciemna energia|ciemnej energii]], [[ciemna materia|ciemnej materii]], [[neutrino|neutrin]] oraz [[inflacja kosmologiczna|inflacji]]{{odn|Verde|2008|s=1}}.

=== Założenia ===
Badania kosmologii fizycznej są oparte na pewnych założeniach{{odn|Verde|2008|s=1–2}}:
* [[zasada kosmologiczna]] – Wszechświat w wielkich skalach jest [[Jednorodność (kosmologia)|jednorodny]] i [[Izotropowość#W kosmologii|izotropowy]]. Właściwości (rozkład mas, promieniowanie itp.) Wszechświata nie zależą od położenia obserwatora{{r|Urania0487}}
* zasada ekstrapolacji{{r|Urania0487}} – znana nam fizyka opisuje całość Wszechświata, tzn. jest taka sama w każdym z jego regionów
* główną siłą jest grawitacja, a efekty fizyki [[Bariony|barionów]] mogą być pominięte{{u|skala}}
* grawitacja jest opisana przez ogólną teorię względności (choć w wielu aspektach sprawdza się również [[mechanika klasyczna]] [[Isaac Newton|Newtona]])
* globalną [[Przestrzeń metryczna|metryką]] jest metryka FLRW{{u|skala}}

== Model standardowy ==
{{Główny artykuł|model Lambda-CDM}}
Nie istnieje jedyny, całkowicie słuszny opis ewolucji Wszechświata, żaden z modeli kosmologicznych nie został całkowicie potwierdzony{{r|Urania0487}}. Tym niemniej na początku XXI w. ogromna ilość danych, zebranych nowymi instrumentami pomiarowymi, pozwoliła opracować standardowy model kosmologiczny ({{ang.|standard cosmological model}}), opisujący pochodzenie, skład i ewolucję Wszechświata w wielkich skalach{{odn|Verde|2008|s=1}}. W modelu'' Lambda-CDM'' [[lambda]] oznacza [[Stała kosmologiczna|stałą kosmologiczną]] Λ, odpowiadającą ciemnej energii, odpowiedzialnej za ekspansję Wszechświata, a ''CDM'' jest angielskim [[skrótowiec|akronimem]] wyrażenia ''zimna ciemna materia'' ({{ang.|Cold Dark Matter}}).

=== Ekspansja Wszechświata ===
Rozszerzanie się Wszechświata oznacza rozszerzanie się [[czasoprzestrzeń|czasoprzestrzeni]]. Każda [[Współrzędne współporuszające się|współporuszająca się]] część Wszechświata powiększa swoją objętość (powiększając jednocześnie [[Próżnia|próżnię]]). [[Ciało (fizyka)|Obiekty fizyczne]] ([[Cząstka elementarna|cząstki elementarne]], [[gwiazda|gwiazdy]], [[galaktyka|galaktyki]] itp.) nie rozszerzają się{{odn|Baryshev|2008|s=4}}. Ekspansja Wszechświata jest potwierdzonym faktem, podobnie jest z jej przyśpieszaniem{{odn|Liddle|2015|s=117–118}}.

=== Geometria ===
{{Osobny artykuł|kształt Wszechświata}}
Kształt Wszechświata jest uzależniony od związku pomiędzy [[Gęstość|gęstością]] [[Materia (fizyka)|materii]] Wszechświata a [[Gęstość krytyczna (kosmologia)|gęstością krytyczną]]. Obecnie na podstawie obserwacji nie można rozstrzygnąć, czy Wszechświat jest otwarty, zamknięty czy płaski{{r|Urania0487}}{{odn|Liddle|2015|s=118}}.

=== Wiek Wszechświata ===
{{Osobny artykuł|wiek Wszechświata}}
[[Wiek Wszechświata]] został oszacowany na około 13,7 miliarda lat. Wielkość ta jest uśrednioną wartością, uzyskaną z pomiarów za pomocą czterech niezależnych metod{{odn|Weintraub|2012|s=400–401}}:
{| class="wikitable"
|+ Pomiary wieku Wszechświata
|-
!Metoda
!Otrzymana wartość
|-
| Analiza stygnięcia i obecności [[biały karzeł|białych karłów]] w [[Droga Mleczna|Drodze Mlecznej]]
|align=center| > 11–13 mld lat, ale < 15 mld lat
|-
|Punkt odgięcia gwiazd w [[gromada kulista|gromadach kulistych]]
|align=center| 13–14 mld lat
|-
| Tempo ekspansji Wszechświata
|align=center| 13,5–14 mld lat
|-
| Analiza widma mikrofalowego promieniowania tła
|align=center| 13,5–14 mld lat
|}

=== Przyszłość ===
{{Osobna sekcja|Wszechświat Friedmana|Przyszłość Wszechświata}}
Podobnie jak kształt Wszechświata, jego przyszłość jest uzależniona od związku pomiędzy gęstością materii a gęstością krytyczną. Jeżeli gęstość materii jest mniejsza niż krytyczna, to Wszechświat będzie się rozszerzał bez końca, co odpowiada scenariuszowi [[Wielkie Zamarzanie|Wielkiego Zamarzania]] ({{ang.|Big Freeze}}). Rozszerzający się w nieskończoność Wszechświat będzie stopniowo obniżał średnią temperaturę swoich składowych.

Jeżeli gęstość materii jest większa niż krytyczna, to siła grawitacji przeważy nad siłami ekspansji i Wszechświat czeka [[Wielki Kolaps]] ({{ang.|Big Crunch}}). Ekspansja Wszechświata zatrzyma się, ewentualnie wystartuje od nowa. Najnowsze obserwacje wskazują, że rozszerzanie się Wszechświata przyśpiesza dzięki ciemnej energii, co wskazywałoby na scenariusz Wielkiego Zamarzania{{r|NASAUni}}. Poza tymi modelami jest wiele hipotez dotyczących przyszłości Wszechświata, niemożliwych do zweryfikowania zgodnie z obecną wiedzą.

=== Skład ===
W skład Wszechświata wchodzi kilkanaście różnych [[Substancja (fizyka)|substancji]] i [[Fala|fal]]{{odn|Liddle|2015|s=118–119}}:
* '''promieniowanie''' – ilość promieniowania jest określona przez temperaturę mikrofalowego promieniowania, wynoszącą 2,7249–2,7252 K
* '''[[neutrino|neutrina]]''' – ilość promieniowania jest określona przez [[neutrinowe promieniowanie tła]]
* '''[[bariony]]''' – [[nukleosynteza]] wskazuje, że bariony tworzą ok. 5% krytycznej gęstości Wszechświata
* '''[[ciemna materia]]''' – stanowi ok. 90% materii we Wszechświecie{{r|Rubin}}. [[Gorąca ciemna materia]] jest bardzo trudna do zaobserwowania{{r|Griest}}. Całkowity udział ciemnej materii w składzie Wszechświata szacowany jest na 22%{{r|Rincon}}
* '''[[ciemna energia]]''' – [[Energia (fizyka)|energia]] napędzająca ekspansję Wszechświata. Jej udział w składowych Wszechświata jest największy, szacowany na 74%{{r|Rincon}}

== Odległości w dużych skalach ==
{{Osobny artykuł|Drabina odległości kosmicznych|Pomiary odległości (kosmologia)}}
Prawdziwy bezpośredni pomiar odległości do [[Ciało niebieskie|ciała niebieskiego]] jest możliwy tylko dla tych obiektów, które są wystarczająco blisko (do około tysiąca parseków) od Ziemi. Techniki określania odległości do bardziej oddalonych obiektów opierają się na różnych korelacjach pomiędzy metodami poprawnymi dla mniejszych odległości a metodami, które działają dla dalszych. Odległości do obiektów poza naszą Galaktyką określane są serią technik, wykorzystujących właściwości [[gwiazda|gwiazd]], gromad kulistych, [[mgławica|mgławic]] i całych galaktyk lub też mają charakter statystyczno-probabilistyczny{{r|JacobyAdopted}}.

== Zobacz też ==
{{commonscat|Cosmology}}
{{wikisłownik|kosmologia fizyczna}}
* [[oś czasu dalekiej przyszłości]]
* [[Zasady antropiczne|zasada antropiczna]]
* [[zasada kopernikańska]]

== Uwagi ==
{{Uwagi|
<ref name="skala" group="uwaga">W dużych skalach, badanych przez kosmologię.</ref>
}}

== Przypisy ==
<references>
<ref name="Theuns">{{Cytuj |autor = Tom Theuns |tytuł = Physical Cosmology |url = http://icc.dur.ac.uk/~tt/Lectures/UA/L4/cosmology.pdf |s = 3 |język = en}}</ref>
<ref name="Politowicz">{{Cytuj pismo |nazwisko = Politowicz |imię = Andrzej |tytuł = Zagadka promieniowania pulsarów |url = http://www.uz.zgora.pl/wydawnictwo/miesiecznik10-2001/B17.pdf |czasopismo = Informator uniwersytecki |odpowiedzialność = [[Uniwersytet Zielonogórski]] |wydanie = 1 |strony = 29 |data = 2001-10 |archiwum = http://web.archive.org/web/20120817130048/http://www.uz.zgora.pl/wydawnictwo/miesiecznik10-2001/B17.pdf}}</ref>
<ref name="Urania0487">{{Cytuj pismo |nazwisko = Grabińska |imię = Teresa |tytuł = Elementy współczesnej kosmologii |url = http://www.urania.edu.pl/pliki/archiwum/urania_1987_04.pdf |czasopismo = [[Urania – Postępy Astronomii|Urania]] |wydawca = [[Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii|PTMA]] |wolumin = 4/1987 |strony = 103–111 |issn = 0042-0794}}</ref>
<ref name="Ellis">{{Cytuj |autor = George F.R. Ellis |tytuł = Issues in the Philosophy of Cosmology |czasopismo = [[arXiv]] |data = 2006-03-29 |arxiv = astro-ph/0602280v2 |język = en}}</ref>
<ref name="Uweb">{{Cytuj stronę |url = http://www.urania.edu.pl/zasoby/soczewki-grawitacyjne-narzedziem-kosmologii.html |tytuł = Soczewki grawitacyjne narzędziem kosmologii |nazwisko = Biesiada |imię = Marek |opublikowany = urania.edu.pl |data dostępu = 2015-12-06}}</ref>
<ref name="Urania0389">{{Cytuj pismo |nazwisko = Maślanka |imię = Krzysztof |tytuł = Refleksje o kosmologii współczesnej: kosmologia wczesnego Wszechświata (I) |url = http://www.urania.edu.pl/pliki/archiwum/urania_1989_03.pdf |czasopismo = [[Urania – Postępy Astronomii|Urania]] |wydawca = [[Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii|PTMA]] |wolumin = 3/1989 |strony = 77–80 |issn = 0042-0794}}</ref>
<ref name="astronautica">{{Cytuj stronę |url = http://www.astronautix.com/c/cobe.html |tytuł = COBE |nazwisko = Wade |imię = Mark |opublikowany = Encyclopedia Astronautica |język = en |data dostępu = 2013-09-21}}</ref>
<ref name="Crill">{{Cytuj pismo |nazwisko = Crill |imię = B.P. |tytuł = BOOMERANG: A Balloon-borne Millimeter Wave Telescope and Total Power Receiver for Mapping Anisotropy in the Cosmic Microwave Background |url = http://iopscience.iop.org/article/10.1086/376894/pdf |czasopismo = [[The Astrophysical Journal Supplement Series|ApJS]] |wolumin = 148 |strony = 527–541 |data = 2003-10 |doi = 10.1086/376894 |bibcode = 2003ApJS..148..527C |język = en |arxiv = astro-ph/0206254v2}}</ref>
<ref name="greene294">{{cytuj książkę |autor = [[Brian Greene]] |tytuł = The Fabric of the Cosmos |wydawca = Penguin Group |miejsce = Australia |rok = 2008 |strony = 294–295 |isbn = 978-0141-03762-2}}</ref>
<ref name="nature2010">{{cytuj stronę |url = http://www.nature.com/nature/journal/v467/n7317/full/467752b.html |tytuł = Probe retires to a place in the Sun |data = 2010-10-13 |opublikowany = Nature |język = en |data dostępu = 2013-03-22}}</ref>
<ref name="esaPlanck">{{cytuj stronę |url = http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Planck/Planck_reveals_an_almost_perfect_Universe |tytuł = Planck reveals an almost perfect Universe |autor = |opublikowany = European Space Agency |data = 2013-03-21 |język = en |data dostępu = 2013-03-21}}</ref>
<ref name="spaceinfo">{{Cytuj stronę |url = http://spaceinfo.com.au/2011/05/19/its-official-%E2%80%93-dark-energy-is-real/ |tytuł = It’s official – dark energy is real! |nazwisko = Nally |imię = Jonathan |data = 2011-05-19 |opublikowany = spaceinfo.com.au |język = en |data dostępu = 2015-12-25}}</ref>
<ref name="Hanson">{{Cytuj pismo |autor = D. Hanson et al |tytuł = Detection of B-mode Polarization in the Cosmic Microwave Background with Data from the South Pole Telescope |czasopismo = Physical Review Letters |wydanie = 141301 |wolumin = 111 |język = en |data = 2013-09-30 |arxiv = 1307.5830 |doi = 10.1103/PhysRevLett.111.141301}}</ref>
<ref name="JacobyAdopted">{{cytuj pismo |autor = Jacoby i inni |tytuł = A critical review of selected techniques for measuring extragalactic distances |url = https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1992PASP..104..599J&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf |czasopismo = Publications |wydawca = [[Astronomical Society of the Pacific|ASoP]] |wolumin = 104 |strony = 599–662 |język = en |data = 1992-08 |issn = 0004-6280 |doi = 10.1086/133035}}</ref>
<ref name="NASAUni">{{Cytuj stronę |url = http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_fate.html |tytuł = What is the Ultimate Fate of the Universe? |data = 2015-06-29 |opublikowany = nasa.gov |język = en |data dostępu = 2015-12-26}}</ref>
<ref name="Rubin">{{Cytuj stronę |url = https://mukto-mona.com/science/physics/DarkMatter-Rubin1998.pdf |tytuł = Dark Matter in the Universe |nazwisko = Rubin |imię = Vera |data = 1998 |opublikowany = Scientific American, Inc |strony = 106 |język = en |archiwum = https://web.archive.org/web/20160531155635/https://mukto-mona.com/science/physics/DarkMatter-Rubin1998.pdf |zarchiwizowano = 2016-05-31 |data dostępu = 2015-12-26}}</ref>
<ref name="Griest">{{Cytuj |autor = Kim Griest |tytuł = The nature of dark matter |s = 28 |język = en |czasopismo = [[arXiv]] |arxiv = astro-ph/9510089}}</ref>
<ref name="Rincon">{{Cytuj stronę |url = http://www.bbc.com/news/science-environment-13462926 |tytuł = New method ‘confirms dark energy’ |nazwisko = Rincon |imię = Paul |data = 2011-05-11 |opublikowany = bbc.com |język = en |data dostępu = 2015-12-26}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{Cytuj |autor = Hans Halvorson; Helge Kragh |url = http://plato.stanford.edu/entries/cosmology-theology/ |tytuł = Cosmology and Theology |data = 2017-04-05 |redaktor = Edward N. Zalta |praca = [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |język = en |archiwum = http://plato.stanford.edu/archives/win2017/entries/cosmology-theology/ |zarchiwizowano = 2017-12-21 |data dostępu = 2018-02-01 |wydawca = Metaphysics Research Lab, [[Uniwersytet Stanforda|Stanford University]] |opis = Winter 2017 Edition |issn = 1095-5054 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Heller |imię = Michał |autor link = Michał Heller |tytuł = Wszechświat u schyłku stulecia |wydawca = Znak |data = 1994 |miejsce = Kraków |isbn = 83-7006-348-9 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Heller |imię = Michał |autor link = Michał Heller |tytuł = Początek jest wszędzie. Nowa hipoteza pochodzenia Wszechświata |wydawca = [[Prószyński i S-ka]] |data = 2002 |miejsce = Warszawa |isbn = 83-7255-127-8 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Heller |imię = Michał |autor link = Michał Heller |tytuł = [[Podglądanie wszechświata]] |wydawca = [[Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”|Znak]] |miejsce = Kraków |data = 2011 |isbn = 978-83-240-1854-3 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Heller |imię = Michał |autor link = Michał Heller |tytuł = Ostateczne wyjaśnienia Wszechświata |wydawca = [[Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”|Universitas]] |miejsce = Kraków |data = 2008 |isbn = 978-83-242-0913-2 |odn = tak}}
* {{cytuj |autor = R. Aldrovandi, J.G. Pereira |tytuł = An introductory course of physical cosmology |url = http://www.ift.unesp.br/users/jpereira/cosmonotes.pdf |wydawca = Universidade Estadual Paulista/Instituto de Fısica Teorica |s = iii |język = en |data = 2005 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Peebles |imię = Phillip James Edwin |autor link = James Peebles |tytuł = Principles of Physical Cosmology |url = https://books.google.pl/books?id=AmlEt6TJ6jAC |wydawca = Princeton University Press |miejsce = Princeton |język = en |data = 1993 |seria = Princeton series in physics |isbn = 978-06-9101933-8 |odn = tak}}
* {{cytuj |autor = L. Verde |tytuł = A Taste of Cosmology |data = 2008 |czasopismo = [[arXiv]] |arxiv = 1504.05945 |język = en |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Liddle |imię = Andrew |tytuł = An Introduction to Modern Cosmology |url = https://books.google.pl/books?id=6n64CAAAQBAJ |wydawca = John Wiley & Sons |język = en |data = 2015 |isbn = 1118690257 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |nazwisko = Weintraub |imię = David A. |tytuł = Ile lat ma Wszechświat |wydawca = [[Prószyński i S-ka]] |miejsce = Warszawa |data = 2012 |seria = Na ścieżkach nauki |isbn = 978-83-7839-285-9 |rozdział = Zgodna odpowiedź |odn = tak}}
* {{cytuj |autor = Yu. Baryshev |tytuł = Expanding Space: The Root of Conceptual Problems of the Cosmological Physics |data = 2008 |czasopismo = [[arXiv]] |arxiv = 0810.0153 |odn = tak}}
* {{cytuj książkę |tytuł = [[Wielka encyklopedia powszechna PWN]] |nazwisko r = Trautman |imię r = Andrzej |autor r link = Andrzej Trautman |rozdział = Względności teoria |tom = 12 |wydanie = I |wydawca = [[Wydawnictwo Naukowe PWN|Państwowe Wydawnictwo Naukowe]] |miejsce = Warszawa |rok = 1969 |strony = 585–586 |odn = tak}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{otwarty dostęp}} [[Michał Heller]], nagrania na [[YouTube]], kanał „Copernicus”, [[Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych]] – [[Uniwersytet Jagielloński]] (CKBI UJ), 3 sierpnia 2011 [dostęp 2023-04-14]:
** [https://www.youtube.com/watch?v=97m8R1VkQ3g Kosmologia #1 – Z dziejów kosmologii];
** [https://www.youtube.com/watch?v=DzzlytS5gY4 Kosmologia #2 – Problem początku].
* Michał Heller i [[Marek Demiański]], [https://www.youtube.com/watch?v=iYsyR6vT32E Kosmologia wczoraj i dziś – dyskusja], kanał CKBI na YouTube, 25 kwietnia 2014 [dostęp 2023-04-14].
* {{SEP | url = cosmology/ | autor = Christopher Smeenk, [[George Ellis]] | tytuł = Philosophy of Cosmology | data = 2017-09-26 | data dostępu = 2018-01-17}}

{{Kosmologia fizyczna}}
{{Działy fizyki}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Kosmologia fizyczna| ]]