Tekst źródłowy strony Kalkulator „Curta”

[[Plik:Curta type I-CnAM 40092-IMG 6721-white.jpg|thumb|Curta I]]
[[Plik:Curta II Mechanical Calculator.JPG|thumb|Curta II]]
'''Kalkulator „Curta”''' – mały, mechaniczny kalkulator, stworzony przez [[Curt Herzstark|Curta Herzstarka]] w 1948 roku. Herzstark stworzył projekt kalkulatora podczas pobytu w obozie w [[Buchenwald (KL)|Buchenwaldzie]]<ref name=":0">{{Cytuj |tytuł = Curta calculator: The mechanical marvel born in a Nazi death camp |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = newatlas.com |url = https://newatlas.com/curta-death-camp-calculator/45506/?li_source=LI&li_medium=default-widget |język = en}}</ref>. Curt Herzstark przetrwał obóz i po [[II wojna światowa|II wojnie światowej]] wyjechał do [[Liechtenstein]]u, gdzie dokończył swoje dzieło<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cytuj |autor = BBC |tytuł = Pocket calcuator fit for a Fuhrer. |data dostępu = 2018-04-06 |url = http://www.bbc.co.uk/wiltshire/content/articles/2008/02/27/curators_choice_computing_swindon_feature.shtml |język = en}}</ref>.

== Historia ==
Kalkulatory „Curta” długo były najlepszymi poręcznymi [[kalkulator]]ami, dopóki nie zostały zastąpione kalkulatorami elektronicznymi w latach 70<ref>{{Cytuj|autor = |tytuł = ICES Insight|data = 09.2011|s = 13|url = http://www.ices.dk/sites/pub/Publication%20Reports/ICES%20Insight/INSIGHTWEB2011.pdf#page=13|data dostępu = 2018-04-06|archiwum = https://web.archive.org/web/20160303163943/http://www.ices.dk/sites/pub/Publication%20Reports/ICES%20Insight/INSIGHTWEB2011.pdf#page=13|zarchiwizowano = 2016-03-03}}</ref><ref name=":2">{{Cytuj |tytuł = Kalkulator mechaniczny Curta – SmartAge.pl |czasopismo = SmartAge.pl |data = 2016-12-08 |data dostępu = 2018-04-06 |url = http://www.smartage.pl/kalkulator-mechaniczny-curta/ |język = pl}}</ref>[[Lata 70. XX wieku|.]] Cieszyły się popularnością zwłaszcza w środowiskach geodezyjnych i inżynieryjnych<ref name=":3">{{Cytuj |tytuł = History of Computers and Computing, Mechanical calculators, 20th century, Curta |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = history-computer.com |url = http://history-computer.com/MechanicalCalculators/20thCentury/Curta.html}}</ref>. Ich przewagą nad innymi urządzeniami liczącymi były kieszonkowe wymiary<ref name=":0" />, prosta i szybka obsługa wielu działań<ref name=":3" />, duża [[Dokładność pomiaru|dokładność]]<ref name=":3" />, a także mała [[Hałas|hałaśliwość]]<ref>{{Cytuj |tytuł = Curta Handhelds |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = www.hpmuseum.org |url = http://www.hpmuseum.org/ffcurta.htm}}</ref>. 

{{Cytat
 |treść = Chciałbym mieć maszynę, która zmieści się w mojej kieszeni i umie liczyć. Jestem majstrem budowlanym. Jestem architektem. Jestem celnikiem. Muszę być w stanie to podnieść. Nie mogę iść 10 kilometrów, by użyć kalkulatora w biurze. Suwaki logarytmiczne nie są przydatne dla mojego celu – nie można na nich dodawać i odejmować.
 |autor = Curt Herzstark
 |źródło = An Interview with Curt Herzstark<ref>{{Cytuj |autor = Erwin Tomash|tytuł = An Interview with Curt Herzstark |data = 10.1987 |s = 23|url = https://conservancy.umn.edu/bitstream/handle/11299/107358/oh140cheng.pdf?sequence=1&isAllowed=y}}</ref>
 |styl = środek
}}

Wyprodukowano około 80&nbsp;000 sztuk Typu I oraz około 60 000 sztuk Typu II<ref name=":2" /><ref name=":3" />.

W 1938 r. Herzstark złożył wniosek o patent ([[Deutsches Reichspatent]] №747073<ref name=":3" /><ref>{{Cytuj |tytuł = Patente |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = www.mechrech.info |url = http://www.mechrech.info/patente/patente.html}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Espacenet – Bibliographic data |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = worldwide.espacenet.com |url = https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?FT=D&date=19440906&DB=&locale=en_EP&CC=DE&NR=747073C&KC=C&ND=1 |język = en}}</ref>) na swój nowy projekt i wykonał kilka prototypów podstawowego mechanizmu z [[bakelit]]u<ref name=":0" />. Jego plany przerwała [[II wojna światowa|wojna]]<ref name=":0" />. Projektowanie kalkulatora przyczyniło się do uratowania życia jego twórcy w obozie (kazano mu kontynuować pracę, aby [[Narodowy socjalizm|naziści]] mogli zaprezentować maszynę [[Führer]]owi jako dar po zwieńczonym sukcesem zakończeniu wojny)<ref name=":0" /><ref name=":1" />.

{{Cytat
 |treść = Widzisz, Herzstark, rozumiem, że pracujesz nad nową rzeczą, małą maszyną liczącą. Dam ci radę. Pozwolimy ci robić i rysować to wszystko. Jeśli to naprawdę jest coś warte, damy to Führerowi jako prezent, gdy wygramy wojnę. Wtedy, oczywiście, zostaniesz Aryjczykiem.
 |autor = Münich, szef wydziału, esesman
 |źródło = An Interview with Curt Herzstark<ref>{{Cytuj |autor = Erwin Tomash|tytuł = An Interview with Curt Herzstark |data = 10.1987 |s = 36, 37 |url = https://conservancy.umn.edu/bitstream/handle/11299/107358/oh140cheng.pdf?sequence=1&isAllowed=y}}</ref>
 |styl = środek
}}

Wniosek o patent został złożony ponownie pod koniec lat 40. w [[Liechtenstein]]ie<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Produkcję mechanicznych kalkulatorów rozpoczęto w 1948 roku<ref name=":2" />. Kalkulatory trafiły na rynek w 1949 roku i kosztowały 125 dolarów (przy drugiej wersji cena wzrosła do 175 dolarów)<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Powstały dwa modele, w liczbie 150&nbsp;000 sztuk<ref name=":0" />. Jedynie 3% urządzeń wróciło do fabryki w ramach [[Gwarancja (prawo cywilne)|gwarancji]], z czego większość z powodu prób rozmontowania urządzenia<ref name=":2" />.

Ostatni kalkulator „Curta” został wyprodukowany w listopadzie 1970 roku, ale sprzedaż trwała do 1972–1973 roku<ref>{{Cytuj |autor = Herzstark, Curt |tytuł = Oral history interview with Curt Herzstark [English] |data = 1987-09-10 |data dostępu = 2018-04-06 |url = https://conservancy.umn.edu/handle/11299/107358 |język = en}}</ref><ref name=":4">{{Cytuj |autor = Rick Furr |tytuł = The CURTA Calculator Page |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = webcache.googleusercontent.com |url = https://archive.ph/20121220043707/http://www.vcalc.net/cu.htm}}</ref>.

Pomimo zaprzestania produkcji kalkulatory „Curta” przeżywają swoją drugą młodość – są licznie sprzedawane na aukcjach, powstają wirtualne [[emulator]]y kalkulatorów<ref name=":0" /><ref name=":2" />, są przedmiotem zainteresowania [[Kolekcjonerstwo|kolekcjonerów]]<ref name=":0" /><ref name=":3" />. [[Programista]] [[Marcus Wu]] podjął się w 2015 roku próby [[Drukowanie przestrzenne|wydrukowania]] [[Kopia (sztuka)|kopii]] maszyny<ref name=":0" /><ref>{{Cytuj |tytuł = 3D Printed Curta Part I |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = wudev.digitaltorque.com |url = http://wudev.digitaltorque.com/2015/04/3d-printing-challenge.html}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = 3D Printed Curta Part IX |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = wudev.digitaltorque.com |url = http://wudev.digitaltorque.com/2016/08/3d-printed-curta-part-ix.html}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Thingiverse.com |tytuł = Curta Calculator Type I scaled at 3:1 by mwu |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = www.thingiverse.com |url = https://www.thingiverse.com/thing:1943171 |język = en}}</ref>.

Pierwotną nazwą kalkulatora miał być „Lilliput”, jednak na targach w [[Bazylea|Bazylei]] w 1948 roku przedstawicielka handlowa firmy zauważyła, że maszyna licząca Herzstarka jest jego dzieckiem: „kiedy ojciec jest Curtem, córka powinna być Curtą”<ref>{{Cytuj |tytuł = Cyber Heroes of the past: Curt Herzstark |data dostępu = 2018-04-07 |opublikowany = wvegter.hivemind.net |url = http://wvegter.hivemind.net/abacus/CyberHeroes/Herzstark.htm}}</ref><ref>{{Cytuj |tytuł = Curt Herzstark and a remarkable machine. {{!}} UCL Museums & Collections Blog |data dostępu = 2018-04-07 |opublikowany = blogs.ucl.ac.uk |url = http://web.archive.org/web/20150927105313/https://blogs.ucl.ac.uk/museums/2015/01/27/curt-herzstark-and-a-remarkable-machine/ |język = en-US}}</ref>.

== Budowa ==
[[Plik:Curtadsasm.JPG|mały|Częściowo rozłożony kalkulator]]
Kalkulator ma wielkość małej puszki<ref name=":2" />. Z boku zostało umieszczone osiem suwaków (typ I), służących do wprowadzania liczb, a w późniejszej wersji (typ II) było ich 11<ref name=":2" />. Na górze znajdują się dwa ''wyświetlacze'' – sześciocyfrowy (I) lub ośmiocyfrowy (II) licznik obrotów oraz jedenastocyfrowy (I) lub piętnastocyfrowy (II) wyświetlacz wyniku<ref name=":2" />. Blaszka z dziurą służy do resetowania obu wyświetlaczy<ref name=":5">{{Cytuj |autor = Paweł Borycki |tytuł = Kalkulator mechaniczny Curta |data = 22 stycznia 2015 |s = 5 |url = http://web.archive.org/web/20180407054339/http://pborycki.eu/pdf/curta.pdf}}</ref>.
Poniżej blaszki jest pierścień, którym ustala się mnożnik (1, 10, 100, 1000...), a także przełącznik trybów mnożenia i dzielenia<ref name=":5" />. Kalkulator Curta przypomina [[młynek (urządzenie domowe)|młynek do pieprzu]], nazywano go pieprzniczką<ref name=":2" />.

[[Kalkulator]] został zaprojektowany tak, aby można było go trzymać w jednej [[Dłoń|dłoni]]<ref name=":0" />.
[[Plik:Cylindre de Leibniz animé.gif|mały|[[Koło Leibniza]] (inaczej: [[bęben schodkowy]]) znajduje się wewnątrz cylindra „Curty”<ref name=":6">{{Cytuj |autor = Paweł Borycki |tytuł = Kalkulator mechaniczny Curta |data = 22 stycznia 2015 |s = 6 |url = http://web.archive.org/web/20180407054339/http://pborycki.eu/pdf/curta.pdf}}</ref><ref name=":3" />]]
Dla uniknięcia błędów osobno pokazywane są wprowadzane liczby, liczba obrotów korbki i wynik<ref name=":7">{{Cytuj |autor = Grupa Duo Asini |tytuł = Muzeum Maszyn Biurowych – Historia, serwis. |data = 2002-01-07 |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = typewriter-muzeum.pl |url = http://typewriter-muzeum.pl/index.php}}</ref>. Mechanizm zapadkowy uniemożliwia jednak obrót korbki do tyłu i uszkodzenie trybów. Nie grozi też omyłkowe skasowanie wyniku, ponieważ pierścień do zerowania odczytu jest zabezpieczony przed przypadkowym użyciem<ref name=":7" />.

[[Odejmowanie]] zostało zastąpione mechanizmem [[Dopełnienie zbioru|dopełnienia]]<ref name=":0" /><ref name=":6" />. Realizacja [[Dodawanie|dodawania]] i [[Odejmowanie|odejmowania]] odbywa się na uzupełnieniowym [[Bęben schodkowy|bębnie schodkowym]]<ref>{{Cytuj |autor = Paweł Borycki |tytuł = Kalkulator mechaniczny Curta |data = 22 stycznia 2015 |s = 8 |url = http://web.archive.org/web/20180407054339/http://pborycki.eu/pdf/curta.pdf}}</ref><ref name=":3" />. Może być używany do wykonywania dodawania, odejmowania, [[Mnożenie|mnożenia]], [[Dzielenie|dzielenia]] i, z większą trudnością, [[Pierwiastek kwadratowy|pierwiastków kwadratowych]] i innych operacji<ref>{{Cytuj |tytuł = The Amazing Curta |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = www.vintagecalculators.com |url = http://www.vintagecalculators.com/html/the_amazing_curta.html}}</ref><ref name=":3" />.

=== Specyfikacja<ref name=":3" /> ===
{| class="wikitable"
|'''Model'''
|'''Typ I'''
|'''Typ II'''
|-
|'''Odczyty „Wejście / Licznik / Wyniki”'''
|8&nbsp;×&nbsp;6&nbsp;× 11
|11&nbsp;×&nbsp;8&nbsp;× 15
|-
|'''Rejestr wprowadzanych danych ([[Mnożenie|mnożna]])'''
|8 cyfr
|11 cyfr
|-
|'''Licznik obrotów korby ([[Mnożenie|mnożnik]])'''
|6 cyfr
|8 cyfr
|-
|'''Wynik'''
|11 cyfr
|15 cyfr
|-
|'''Dodawanie lub mnożenie do'''
|11 miejsc
|15 miejsc
|-
|'''Dzielenie do'''
|6 miejsc
|8 miejsc
|-
|'''Średnica'''
|53 mm
|65 mm
|-
|'''Wysokość'''
|85 mm
|90 mm
|-
|'''Masa'''
|230 g
|360 g
|-
|'''Części'''<ref name=":4" />
|ok. 600,
w tym 139 unikalnych
|ok. 719
|}

== Przykładowe obliczenia<ref>{{Cytuj |tytuł = Long Divisions with the CURTA |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = webcache.googleusercontent.com |url = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://www.vcalc.net/Long%2520Division%2520Curta%2520IIa.pdf&gws_rd=cr&dcr=0&ei=kbvHWqm7JsSdkwXquLaYDw}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = Rick Furr |tytuł = Your Curta Calculator |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = webcache.googleusercontent.com |url = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://www.vcalc.net/cu-man2.htm&gws_rd=cr&dcr=0&ei=jbvHWvGPBoeZkwX56LToAg}}</ref> ==
'''Pomnóżmy 1234 przez 98.''' Przed przystąpieniem do działania należy zresetować oba liczniki, obracając blaszkę o 360 stopni. Na suwakach ustawiamy liczbę 1234, a mnożnik na pierścieniu ustawiamy na 100. Następnie obracamy korbkę o 360 stopni zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Wyświetlacz pokazał 123400, a na liczniku obrotów jest liczba 100, co oznacza, że 1234 pomnożyliśmy 100 razy za jednym obrotem dzięki odpowiedniemu ustawieniu mnożnika (równie dobrze można by ustawić mnożnik na 1 i sto razy kręcić korbą). Ustawmy mnożnik na 1 i wysuńmy korbkę z puszki (co spowoduje odejmowanie), a następnie obróćmy ją dwa razy. Licznik obrotów pokazuje 98, a drugi wyświetlacz pokazuje gotowy wynik – 120932.

'''Podzielmy 110 przez 15.''' Resetujemy oba liczniki, ustawiamy na suwakach liczbę 110, mnożnik dajemy na 1, wciskamy korbę i kręcimy jeden raz. Liczba ta pokaże się na wyświetlaczu, a na liczniku obrotów będzie cyfra 1, którą należy skasować blaszką. Wyciągamy korbę i suwak trybów przesuwamy w dół, by w ten sposób uzyskać tryb dzielenia. Na suwakach należy ustawić liczbę 15, po czym kręcimy korbą tak długo, aż liczba na wyświetlaczu wyniku będzie mniejsza od liczby ustawionej na suwakach, czyli siedem razy, co jest pokazane na liczniku obrotów. Na wyświetlaczu wyniku pozostaje 5, co jest resztą z dzielenia. Oznacza to, że:
<math>\frac{110}{15} = 7 \frac{5}{15}.</math>

== Galeria ==
<gallery>
Plik:Curta II-1127.jpg|Każdy kalkulator ma swój [[numer seryjny]]. Na ich podstawie można określić datę powstania danego kalkulatora<ref>{{Cytuj |tytuł = Type and Age of your Curta |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = webcache.googleusercontent.com |url = http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:http://www.curtamania.com/curta/code/type_and_age_of_your_curta.php}}</ref>
Plik:Curta II-1128.jpg|Widok z góry (widać licznik obrotów, licznik wyniku, korbę i dźwignię do zerowania liczników)<ref name=":5" />
Plik:Curta II-1126.jpg|Widok boczny (widać suwaki, pierścień mnożnika i przełącznik trybów mnożenia i dzielenia<ref name=":5" />)
Plik:Curta II-1124.jpg|Widok boczny
Plik:Curta II-1119.jpg|Widok boczny
Plik:Curta-99.jpg|Kalkulator z pojemnikiem
Plik:Curta.png|Kalkulator mieszczący się w dłoni
Plik:Curta calculator 2006 stamp of Liechtenstein.jpg|[[Znaczek pocztowy]] z kalkulatorem Curta. Jest to prawdopodobnie jedyny kalkulator zilustrowany na znaczku pocztowym (w [[Liechtenstein]]ie)<ref>{{Cytuj |tytuł = Dark Roasted Blend: Stunningly Intricate: Curta Mechanical Calculator |data dostępu = 2018-04-06 |opublikowany = Dark Roasted Blend |url = http://www.darkroastedblend.com/2008/09/stunningly-intricate-curta-mechanical.html |język = en}}</ref>
</gallery>
{{Commons|Curta calculator}}

== Zobacz też ==
* [[Stepped reckoner]]
* [[Arytmometr]]
* [[Sumator (maszyna biurowa)|Sumator]]
* [[Maszyna licząca]]

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://curta.org/ Curta.org]
* [http://www.curta.de/kr34/curta_simulator_en.htm Symulator kalkulatora Curta]
* {{Cytuj stronę | url = http://retrocalculators.com/Curta.aspx | tytuł = Film pokazujący działanie kalkulatora | opublikowany = retrocalculators.com | archiwum = https://web.archive.org/web/20080608120923/http://retrocalculators.com/Curta.aspx | zarchiwizowano = 2008-06-08}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=loI1Kwed8Pk Działanie kalkulatora]
* [http://members.chello.nl/o.veenstra3/vrml/curta_info/curta_demo.html Modele 3D]
* [http://www.curtamania.com/curta/code/type_and_age_of_your_curta.php Type & Age of your Curta] Rodzaj i wiek twojej „Curty” (w języku Angielskim)
* [https://conservancy.umn.edu/bitstream/handle/11299/107358/oh140cheng.pdf?sequence=1&isAllowed=y Wywiad z twórcą kalkulatora]
* [https://www.thingiverse.com/thing:1943171 Pliki do wydrukowania kalkulatora w 3D (Marcus Wu)]
* {{Cytuj stronę | url = http://home.teleport.com/~gregsa/curta/disas/index.htm | tytuł = Demontaż kalkulatora Curta | opublikowany = home.teleport.com | archiwum = https://web.archive.org/web/20180907012041/http://home.teleport.com/~gregsa/curta/disas/index.htm | zarchiwizowano = 2018-09-07}}

[[Kategoria:Kalkulatory]]