Tekst źródłowy strony Historia pierwiastków chemicznych

{{inne znaczenia|zagadnienia powstawania pierwiastków w naturze|[[Historia odkryć pierwiastków chemicznych]]}}
'''Historia pierwiastków chemicznych''' – dzieje zmian [[Skład chemiczny|chemicznego składu]] „[[Zwykła materia|zwykłej]] [[Materia (fizyka)|materii]]”<ref group="uwaga">Pojęcie „zwykła materia” nie jest jednoznaczne. Tu jest mowa o materii, która jest przedmiotem badań chemików – zbudowanej z atomów pierwiastków chemicznych lub ich jonów i elektronów (rodzaj materii [[bariony|barionowej]]). Fizycy „zwykłą materią” nazywają też np. każdą materię barionową.</ref>, od [[era promieniowania|ery promieniowania]] ([[jądro atomowe|jądra]] [[proton|wodoru]] i [[Hel (pierwiastek)|helu]]) do współczesnego [[Wszechświat]]a – z dzisiejszym zróżnicowaniem [[gęstość|gęstości]] materii oraz zawartości poszczególnych [[Pierwiastek chemiczny|pierwiastków chemicznych]].

== Współczesna teoria budowy pierwiastków chemicznych ==
Od lat 70. XX wieku za cząstki elementarne uznaje się 12 rodzajów [[Fermiony|fermionów]] (6 [[kwark]]ów i 6 [[Lepton (mechanika kwantowa)|leptonów]]) oraz 12 [[Bozony cechowania|bozonów cechowania]], przenoszących oddziaływania. Jest to oparte na teorii [[Wielki Wybuch|Wielkiego Wybuchu]] i [[Model standardowy|Modelu standardowym]] ewoluującego [[Wszechświat]]a. Zgodnie z tymi teoriami elementy struktury pierwszych atomów zaczęły powstawać w [[plazma kwarkowo-gluonowa|plazmie kwarkowo-gluonowej]] po jej ochłodzeniu do temperatury 3·10<sup>12</sup> [[Kelwin|K]], gdy od Wielkiego Wybuchu minęło 10<sup>−5</sup> sekundy. Była już wtedy zakończona [[anihilacja]], zachodząca w wyniku licznych zderzeń cząstek z [[antymateria|antycząstkami]], po której pozostał nadmiar cząstek, przede wszystkim protony (jądra atomów [[wodór|wodoru]], do dzisiaj dominującego we Wszechświecie) i neutrony. Wiązanie protonów z neutronami prowadziło do powstania jąder [[hel (pierwiastek)|helu]]{{odn|Fred Adams|2000|s=59–62}}. Jądra innych znanych pierwiastków powstawały z tych samych [[Nukleony|nukleonów]] w kolejnych erach ewolucji Wszechświata – niemal wszystkie dopiero po powstaniu [[gwiazda|gwiazd]], w wyniku [[reakcja jądrowa|reakcji termojądrowych]] („spalanie” w gwiazdach) oraz w czasie wybuchów [[supernowa|supernowych]]{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=23–30}}{{r|astronomia.pl 1}}{{odn|Fred Adams|2000|s=79–92}}.

<gallery widths="200" heights="150" perrow="3">
Plik:Periodic table pl.svg|[[Pierwiastek chemiczny|Pierwiastki chemiczne]] to zbiory wszystkich [[atom]]ów z jednakową [[liczba atomowa|liczbą (''Z'')]] [[proton]]ów w [[jądro atomowe|jądrach]], które są otoczone [[chmura elektronowa|chmurą]] ''Z'' [[elektron]]ów. W [[Układ okresowy pierwiastków|układzie okresowym]] uporządkowano je według ''Z''.
Plik:ElementsAbundance.svg|[[Częstość występowania pierwiastków we Wszechświecie]] jest bardzo zróżnicowana. Pierwiastkiem dominującym jest [[wodór]], a ilość głównych pierwiastków [[Ziemia|Ziemi]] – [[tlen]]u i [[krzem]]u – jest tysiące razy mniejsza.
Plik:CMB Timeline75 polish version (polska wersja PL).png|Historię pierwiastków wyjaśnia [[model standardowy]] – [[model kosmologiczny]] ewoluującego [[Wszechświat]]a, opisujący jego budowę z 12 [[Fermiony|fermionów]] oraz 12 [[Bozony cechowania|bozonów cechowania]], przenośników oddziaływań.
</gallery>

{{Cząstki elementarne}}
[[Plik:Proton quark structure.svg|thumb|120px|Budowa [[proton]]u<br />2 [[kwark górny|u]] + [[kwark dolny|d]] → p]]

== Model i etapy ewolucji Wszechświata ==
W trwającym ok. 13,8 mld lat okresie ewolucji struktury Wszechświata – powstawania [[galaktyka|galaktyk]], ich [[gromada galaktyk|gromad]], [[supergromada|supergromad]], wielkich ścian (np. [[Wielka Ściana]], [[Wielka Ściana Sloan]]) – wyróżnia się m.in. następujące wydarzenia, zachodzące w kolejnych dekadach kosmologicznych<ref group="uwaga">Dekada kosmologiczna jest zdefiniowana analogicznie, jak [[Dekada (elektronika)|dekada w elektronice]]. Oznacza [[rząd wielkości]] wieku Wszechświata (wynik stosowania [[logarytm]]icznej osi czasu) w sekundach lub latach. Np. poniżej dekada η=4 oznacza wiek 10<sup>η</sup> = 10<sup>4</sup> lat (a ściślej od 10<sup>4</sup> do 10<sup>5</sup> lat).</ref>{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=15–17, 79–101}}{{odn|Fred Adams|2000|s=267–268}}{{r|www wydarzenia}}:
; Era pierwotna
: η = −12,5 – [[kwark]]i wiążą się w [[hadrony]] ([[era promieniowania]]),
: η = −6 – powstanie jąder pierwszych lekkich pierwiastków ([[nukleosynteza]]),
: η = 4 – początek dominacji [[Era materii|energii materii nad promieniowaniem]],
: η = 5,5 – [[elektron]]y i [[proton]]y tworzą [[atom]]y ([[Rekombinacja (fizyka)|rekombinacja]]),
; Era gwiazdowa
: η = 6 – [[Wieki ciemne (astronomia)|koniec Wieków Ciemnych]], [[Powstawanie gwiazd|powstanie pierwszych gwiazd]], czyli początek:
::: – produkcji pierwiastków cięższych od [[hel (pierwiastek)|He]] w [[reakcja termojądrowa|reakcjach termojądrowych]],
::: – [[ewolucja gwiazd|ewolucji gwiazd]], prowadzącej m.in. do wybuchów [[supernowa|supernowych]] i syntez pierwiastków cięższych od [[żelazo|Fe]],
: η = 9 – powstanie [[Droga Mleczna|Drogi Mlecznej]],
: η = 9,5 – [[Powstanie i ewolucja Układu Słonecznego#Powstanie|powstanie Układu Słonecznego]].

Poza powstawaniem materii zbudowanej z atomów we Wszechświecie istnieją liczne inne elementy struktury o różnej wielkości, zbudowane z różnych rodzajów cząstek elementarnych i powstające w rozmaitych warunkach (np. [[gwiazda neutronowa|gwiazdy neutronowe]], [[Czarna dziura|czarne dziury]], [[ciemna materia]]) – materia, która jest przedmiotem zainteresowania fizyków i kosmologów, nie przypominająca materii zwykłej, jaką zajmują się chemicy{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=43–44, 101–107}}{{odn|Fred Adams|2000|s=147–191}}{{r|astronomia.pl 1|CERN fizyka}}.

== Powstawanie zwykłej materii ==
[[Plik:Nukleosynteza.svg|thumb|120px|[[Nukleosynteza]] (przykłady)]]
[[Plik:Fusion in the Sun.svg|thumb|120px|Nukleosynteza. Przykład [[reakcja termojądrowa|syntezy jądra]] [[hel (pierwiastek)|helu]] w [[cykl protonowy|cyklu p-p]] ([[proton]] – proton).]]
[[Plik:Helium atom QMuniv.svg|thumb|200px|Atom helu w [[stan kwantowy|stanie]] podstawowym. [[Jądro atomowe]] (rozmiar ok. 1 [[femtometr|fm]]) jest otoczone [[chmura elektronowa|chmurą elektronową]] (2 [[elektron]]y na [[orbital s|orbitalu s]]).]]
W historii „zwykłej materii” ([[język angielski|ang.]] Ordinary Matter){{r|CERN chemia}}, zbudowanej z atomów pierwiastków wymienionych w [[Układ okresowy pierwiastków|układzie okresowym]], wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje procesów{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=22}}{{odn|Fred Adams|2000|s=59–62, 76–80, 89–92}}{{r|Jarczyk art|Czerny ppt}}:
* powstawanie jąder najlżejszych pierwiastków, głównie o [[liczba atomowa|liczbach atomowych]] ''Z'' ≤ 3, oraz ich atomów i cząsteczek w przestrzeni kosmicznej (powstawanie [[obłok molekularny|obłoków molekularnych]]),
* synteza jąder pierwiastków o [[liczba atomowa|liczbach atomowych]] 4 ≤ Z ≤ 26 (od [[Beryl (pierwiastek)|Be]] do [[żelazo|Fe]]) we wnętrzu gwiazd, które powstają z molekularnych obłoków gazowych, a w kolejnych etapach ewolucji Wszechświata – z [[Protogwiazda|obłoków gazowo-pyłowych]],
* powstawanie pierwiastków cięższych od żelaza (26 < Z ≤?) w krótkich epizodach wybuchów [[supernowa|supernowych]], kończących ewolucję gwiazd masywnych.

=== Powstanie jąder atomów o ''Z'' ≤ 3 ===
{{osobny artykuł|Pierwotna nukleosynteza}}
[[Plik:Binding energy curve - common isotopes-pl.svg|thumb|200px|[[Energia wiązania]] [[nukleony|nukleonów]] w [[jądro atomowe|jądrze]] (Fe jako granica możliwości [[Reakcja termojądrowa|syntezy termojądrowej]]).]]
Składniki wszystkich jąder, protony i neutrony, powstały w wyniku połączenia tzw. [[oddziaływanie silne|oddziaływaniami silnymi]] dwóch kwarków, – „[[kwark górny|górnego]]” (''[[Kwark górny|u]]'', ładunek elektryczny +⅔) i „[[kwark dolny|dolnego]]” (''[[Kwark dolny|d]]'', ładunek −⅓):
: – proton – dwa kwarki górne i jeden dolny (''uud'', +⅔ +⅔ −⅓ = +1)
: – neutron – jeden kwark górny i dwa dolne (''udd'', +⅔ −⅓ −⅓ = 0)

W młodym, gorącym Wszechświecie z wymienionych nukleonów (początkowo występujących w jednakowych ilościach) powstały jądra najlżejszych pierwiastków, niemal wyłącznie [[deuter]]u, [[tryt]]u, helu i [[lit]]u oraz niewielkich ilości [[Beryl (pierwiastek)|berylu]] i [[bor]]u{{r|Jarczyk art}}. Powstające złożone jądra były rozbijane przez liczne wówczas wysokoenergetyczne fotony. Jądra deuteru stały się trwałe po upływie ok. 4 minut od Wielkiego Wybuchu, gdy temperatura wynosiła ok. 10<sup>9</sup> K. W tym okresie udziały ''n'' i ''p'' nie były już jednakowe, ponieważ część neutronów rozpadła się z utworzeniem protonów, których udział osiągnął 87%. W wyniku wzajemnych zderzeń deuteronów powstawały cząstki trójnukleonowe – jądra trytu i helu-3. Produktem przyłączenia kolejnego nukleonu były [[Promieniowanie alfa|jądra He-4 (cząstki α)]] i niewielkie ilości jąder litu. Po nagromadzeniu się cząstek alfa Wszechświat był już zbyt zimny, aby mogło dochodzić do kolejnych syntez. Po zakończeniu tego etapu rozwoju Wszechświata 74% nukleonów było w jądrach wodoru (protonów) i ok. 26% w jądrach helu-4, a obfitości jąder deuteru, helu-3 i litu wynosiły, odpowiednio: 10<sup>−4</sup>, 10<sup>−5</sup> i 10<sup>−10</sup>. Proporcje te są zgodne z proporcjami atomów, powstających z jąder w wyniku [[Rekombinacja (fizyka)|rekombinacji]] z elektronami, obserwowanymi współcześnie w przestrzeniach międzygwiazdowych, w których nie powstawały gwiazdy (potwierdza to słuszność Modelu standardowego). Jądra pierwiastków cięższych powstały w wyniku [[reakcja termojądrowa|syntez termojądrowych wewnątrz gwiazd]], rozpoczynających się od zderzeń [[cykl protonowy|protonów (cykl ''p–p'')]] i innych reakcji, przypominających okres pierwotnej nukleosyntezy{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=23–24}}.

[[Plik:Primordial nucleosynthesis.svg|300px]]

=== Powstanie jąder atomów o 4 ≤ ''Z'' ≤ 26 ===
Rozpoczęcie syntez jąder pierwiastków cięższych od helu, zwanych w kosmologicznym żargonie „[[Metaliczność|metalami]]”, poprzedzają długotrwałe procesy różnicowania się gęstości materii – powstawanie [[Obłok molekularny|obłoków molekularnego]] wodoru, a następnie ich [[zapadanie grawitacyjne]] w kierunku centrum (zobacz: [[niestabilność Jeansa]]). Zależnie od masy zapadającego się obłoku w jego centrum powstawał [[brązowy karzeł]] (np. Gl229B, krążący wokół Gl229 w [[Gwiazdozbiór Zająca|konsteacji Zająca]]{{r|br karzeł}}) lub [[Gwiazda#Ewolucja|gwiazda]] o różnej wielkości. Z chwilą powstania pierwszych gwiazd (nazywanych [[Populacje gwiazdowe#Gwiazdy III populacji|gwiazdami III populacji]]) – rozpoczęcia termojądrowych syntez „metali” – skończyły się [[Wieki ciemne (astronomia)|Wieki Ciemne]], trwające ok. 500 mln lat. Gwiazdy tej najstarszej populacji obecnie nie istnieją. Najstarszą ze znanych gwiazd jest [[HE0107-5240]] – gwiazda o najmniejszej [[Metaliczność|metaliczności]] (mała, a więc długowieczna){{r|HE0107-5240}}.

W początkowym okresie życia gwiazd dominują jądrowe reakcje „spalania” wodoru, prowadzące do powstawania helu-4 (zobacz – [[cykl protonowy]], [[cykl węglowo-azotowo-tlenowy|cykl CNO]]). Reakcje zachodzące w kolejnych etapach [[Ewolucja gwiazd|ewolucji gwiazdy]] zależą przede wszystkim od jej masy, decydującej o temperaturze i ciśnieniu w centrum. Gromadzące się tam jądra helu mogą ulegać dalszym syntezom, jeżeli temperatura jest dostatecznie wysoka{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=26–32}}.

W różnych warstwach bardzo dużych gwiazd mogą zachodzić reakcje „spalania” helu, węgla, tlenu, krzemu{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=26–32}}:
* 10<sup>8</sup> K – reakcja „[[Proces 3-α|trzy alfa]]”, „spalanie” helu, powstawanie jąder węgla, a obok nich (w wyższych temperaturach) również jąder [[tlen]]u, [[Neon (pierwiastek)|neonu]], [[magnez]]u i [[krzem]]u,
* 6·10<sup>8</sup> K – reakcje „spalania” węgla (w gwiazdach o masie > 8 mas Słońca), powstawanie jąder magnezu, [[sód|sodu]] i neonu,
* 10<sup>9</sup> K – reakcje „spalania” tlenu, powstawanie jąder [[siarka|siarki]], [[fosfor]]u i krzemu,
* 3·10<sup>9</sup> K – reakcje „spalania” krzemu (ostatnia reakcja przed wybuchem [[supernowa|supernowej]]), powstawanie jonów żelaza.

Historię ewolucji gwiazd o różnej początkowej wielkości ilustruje [[diagram Hertzsprunga-Russella]], z którego można odczytać m.in. przewidywaną historię [[Słońce|Słońca]] i podobnych gwiazd, należących do tzw. [[Ciąg główny|ciągu głównego]]. W tej fazie ewolucji, zajmującej zwykle 70–90% czasu życia gwiazd, w ich centrum zachodzi „spalanie” wodoru (rośnie zawartość helu). Gdy jądro gwiazdy przekształci się w hel, dalszy wzrost masy następuje wskutek „spalania” wodoru w warstwie jego otoczenia, początkowo powoli, a następnie – gdy masa jądra osiągnie ok. 10% całej masy – coraz szybciej. Jądro zaczyna się kurczyć (co wiąże się ze wzrostem temperatury), a jego otoczka rośnie – gwiazda przesuwa się wtedy na tzw. gałąź [[czerwony olbrzym|czerwonych olbrzymów]]. Na gałąź [[czerwony nadolbrzym|czerwonych nadolbrzymów]] przemieszczają się te czerwone olbrzymy, w których temperatura jądra gwiazdy przekracza 10<sup>8</sup> K i jądra helu przekształcają się w jądra węgla i tlenu. Z zewnętrznych warstw jądra uwalniana jest część materii, która ulega jonizacji pod wpływem promieniowania gwiazdy (jest obserwowana z Ziemi jako efektowna [[mgławica planetarna]]){{r|mgł planet}}. Pozostałością po wypalonej gwieździe jest [[biały karzeł]] (jądro wypalonej gwiazdy, pozbawione całej otoczki). Staje się on [[czarny karzeł|czarnym karłem]] po ochłodzeniu do 4000 K{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=26–32}}.

W przypadku gwiazd wielokrotnie większych od Słońca w jądrze jest osiągana wyższa temperatura i zachodzą syntezy cięższych jąder, do żelaza włącznie. Dalsza synteza termojądrowa nie zachodzi – [[Energia wiązania#energia wiązania jądra atomowego|energia wiązania]] kolejnych neutronów jest coraz mniejsza. Ustanie syntez prowadzi do wybuchu supernowej{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=26–32}}.

<gallery widths="200" heights="200" perrow="3">
Plik:Boomerang CMB.jpeg|[[Mikrofalowe promieniowanie tła]] – potwierdzenie pierwotnej anizotropii (zobacz: satelita [[WMAP]]), która spowodowała późniejsze zróżnicowanie gęstości Wszechświata{{r|COBE}}.
Plik:Star-forming Cloud in Cepheus.jpg|[[Obłok molekularny]] [[Cepheus B]] w [[Gwiazdozbiór Cefeusza|Gwiazdozbiorze Cefeusza]], miejsce [[Ewolucja gwiazd#Narodziny gwiazdy|powstawania gwiazd]]{{r|www Spitzer}}.
Plik:Structure of Stars (artist’s impression).jpg| [[Słońce]] jest gwiazdą [[ciąg główny|ciągu głównego]], w której zachodzi głównie „spalanie” wodoru według [[cykl protonowy|cyklu protonowego]].
Plik:Giant 1 schema.svg|Schemat powstawania [[Czerwony olbrzym|czerwonego olbrzyma]]{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=26–32}}.
Plik:Giant 2 schema.svg|Schemat powstawania [[Czerwony nadolbrzym|czerwonego nadolbrzyma]]{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=26–32}}.
Plik:Evolved star fusion shells.svg|Schemat budowy masywnej gwiazdy w chwili wyczerpania paliwa jądrowego (przed wybuchem [[Supernowa|supernowej]]).
</gallery>

=== Powstanie atomów o ''Z'' ≥ 26 ===
[[Plik:Crab Nebula.jpg|thumb|200px|[[Mgławica Kraba|Mgławica Krab]] – [[pozostałość po supernowej]] zaobserwowanej w 1054 roku (zdjęcie wykonane przez [[Kosmiczny Teleskop Hubble’a]]; kolor niebieski w części zewnętrznej – atomy tlenu, zielony – jony siarki, czerwony – podwójnie zjonizowany tlen).]]
[[Plik:ADOMAH periodic table - electron orbitals.svg|thumb|200px|[[Układ okresowy pierwiastków]] – wersja alternatywna ADOMAH.]]

Proces „spalania” krzemu (tworzenia jąder żelaza) w jądrach wielkich gwiazd jest bardzo szybki – żelazne jądro powstaje w ciągu sekundy i zaczyna się gwałtownie zapadać; wydzielają się wielkie ilości energii grawitacyjnej (są emitowane [[neutrino|neutrina]] i [[promieniowanie]]) i rośnie gęstość, osiągając 10<sup>18</sup> kg/m³. W tych warunkach jądra atomów są rozbijane i powstają swobodne neutrony. Fala uderzeniowa gwałtownie rozrywa otoczkę gwiazdy, która tworzy mgławicę, zwaną [[pozostałość po supernowej|pozostałością po supernowej]] (np. [[Mgławica Kraba]]). Po odrzuceniu otoczki pozostaje [[gwiazda neutronowa]] – obiekt o niezwykłej gęstości materii (gwiazda o promieniu 10 km ma masę zbliżoną do [[Masa Słońca|masy Słońca]]){{odn|Ewa Czuchry|2002|s=26–32}}.

W czasie eksplozji supernowej część neutronów przyłącza się do jąder żelaza. Neutrony uwięzione w jądrach o dużej masie stopniowo przekształcają się w protony, emitując elektron i neutrino (stopniowy wzrost liczby atomowej ''Z''){{odn|Ewa Czuchry|2002|s=26–32}}. Przebieg takich procesów, jak [[proces s]], [[proces r]], [[proces p]], [[proces rp]]{{r|procesy s r p}} ilustruje poniższy przykład (proces r):
:: <math>^{56}_{26}\hbox{Fe} + 8 \;^1_0 n \to \;^{64}_{26}\hbox{Fe}</math>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <math>^{64}_{26}\hbox{Fe} \; \xrightarrow{\beta^-} \xrightarrow{\beta^-} \xrightarrow{\beta^-} \xrightarrow{\beta^-} \;^{64}_{30}\hbox{Zn}</math>

czyli
:: <math>{}^{64}_{26}\hbox{Fe}\;\to\;^{64}_{27}\hbox{Co} + e^- + \overline{\nu}_e</math>
:: <math>{}^{64}_{27}\hbox{Co}\;\to\;^{64}_{28}\hbox{Ni} + e^- + \overline{\nu}_e</math>
:: <math>{}^{64}_{28}\hbox{Ni}\;\to\;^{64}_{29}\hbox{Cu} + e^- + \overline{\nu}_e</math>
:: <math>{}^{64}_{29}\hbox{Cu}\;\to\;^{64}_{30}\hbox{Zn} + e^- + \overline{\nu}_e</math>

W obłokach gazowo-pyłowych, powstających po wybuchach supernowych, tworzą się – z upływem czasu – kolejne [[dysk akrecyjny|dyski akrecyjne]] i powstają gwiazdy kolejnych populacji. Ze wzrostem metaliczności pozostałości po supernowych rośnie prawdopodobieństwo, że powstaną [[Dysk protoplanetarny|dyski protoplanetarne]] i nowa gwiazda będzie centrum [[układ planetarny|układu]]. Od wielkości supernowej zależy też pierwiastkowy skład [[planeta|planet]] (zawartość pierwiastków ciężkich). Wśród odkrytych pozasłonecznych układów planetarnych znajdują się takie, w których planety krążą wokół gwiazd neutronowych, np. [[Lich (gwiazda)|PSR 1257+12]] – centrum pierwszego pozasłonecznego układu planetarnego odkrytego przez [[Aleksander Wolszczan|Aleksandra Wolszczana]]. Informacje o odkryciu pierwszego układu planetarnego z gwiazdą podobną do Słońca opublikowano w 1999 roku{{r|pierwszy ukł plan}}. W grudniu 2011 roku [[NASA]] ogłosiła odkrycie przypominającej Ziemię planety [[Kepler-22b]] (2,4 razy większej), obiegającej gwiazdę [[Kepler-22]] podobną do Słońca (nieco mniejszą i chłodniejszą). Jeżeli planeta posiada atmosferę zdolną wytworzyć tzw. [[efekt cieplarniany]], to średnia temperatura na tej planecie może wynosić ok. 22&nbsp;°C, co pozwala przypuszczać, że istnieją warunki istnienia życia. Opisany [[układ planetarny]] znajduje się 600 [[rok świetlny|lat świetlnych]] od Ziemi{{r|druga Ziemia|Kepler-22b}}.

== Pierwiastki współczesnego Wszechświata ==
Ocenia się, że w przestrzeni międzygwiazdowej znajduje się średnio 10<sup>5</sup> atomów w metrze sześciennym. Łączna masa 6 pierwiastków – H, He, C, O, N i Ne stanowi 99% masy, w tym wodór – około 73% i hel – 25%{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=98}}. W tabeli zamieszczono informacje o względnych zawartościach 10 pierwiastków{{r|chemfan.pg.gda.pl}}.
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+ Względne zawartości pierwiastków we Wszechświecie (względem 1 dla [[krzem|Si]]){{r|chemfan.pg.gda.pl}}
|-
| width="130px"| [[wodór]]
| width="130px"| 40000
| width="130px"| [[Węgiel (pierwiastek)|węgiel]]
| width="130px"| 3,5
|-
|[[Hel (pierwiastek)|hel]] || 3100 || [[krzem]] || 1
|-
|[[tlen]] || 22 || [[magnez]] || 0,91
|-
|[[Neon (pierwiastek)|neon]] || 8,6 || [[żelazo]] || 0,61
|-
| [[azot]] || 6,6 || [[siarka]] || 0,38
|}

Powszechnie stosowanymi metodami badań składu elementów struktury Wszechświata są różne techniki [[Spektroskopia astronomiczna|spektroskopowe]]. Metody te pozwalają określać nie tylko względne zawartości poszczególnych pierwiastków, ale umożliwiają też identyfikację powstających [[związek chemiczny|związków chemicznych]]. Z użyciem [[Kosmiczny Teleskop Spitzera|Kosmicznego Teleskopu Spitzera]], przeznaczonego do badań [[Widmo (spektroskopia)|widm]] w zakresie [[Podczerwień|podczerwieni]], stwierdzono, że np. w młodej mgławicy planetarnej wokół [[Gwiazda AGB|gwiazdy AGB]] występują [[fulereny]] C<sub>60</sub> i C<sub>70</sub>{{r|fulereny}}.

== Układ Słoneczny ==
Układ Słoneczny powstał z pozostałości po supernowej, o charakterystycznej dla tej gwiazdy zawartości poszczególnych pierwiastków. Główną część masy Układu stanowi masa [[Słońce|Słońca]], więc jego skład procentowy jest podobny do składu całego układu. Przeważają w nim pierwiastki najlżejsze – wodór i hel. Zawartości pierwiastków chemicznych o większych liczbach masowych są wielokrotnie mniejsze. Związek między ich obfitością i liczbą atomową nie został ostatecznie wyjaśniony (np. beryl, lit i bor występują w ilościach znacznie mniejszych od przewidywanych, a żelazo i pierwiastki sąsiednie – wielokrotnie większych{{r|encyklopediapwnpl}}. Ilustrują to np. wyniki badań [[wiatr słoneczny|wiatru słonecznego]], wykonanych spektrofotometrycznie przez sondę [[SOHO (sonda kosmiczna)|SOHO]], wykonującą wieloletnie pomiary w [[Punkt libracyjny|punkcie Lagrange’a]]{{r|SOHO}}.

[[Planeta|Planety]] Układu powstały ze stałych cząstek obłoku w procesie [[Akrecja (astronomia)|akrecji]] [[planetozymal]]i. Przyjmuje się, że ich skład był niemal jednakowy w różnych odległościach od centrum [[Dysk akrecyjny|dysku akrecyjnego]], w różnych [[dysk protoplanetarny|dyskach protopanetarnych]], chociaż tworzone są też inne modele. Inspiracją do ich opracowywania stały się m.in. wyniki badań składu [[Merkury|Merkurego]], który zawiera dużo więcej żelaza niż inne planety Układu. Bywa to wyjaśniane grawitacyjnym sortowaniem materiału w dysku akrecyjnym (zagęszczenie cięższych minerałów w pobliżu Słońca), albo zróżnicowaniem się zawartości żelaza wskutek odparowania lżejszych składników pierwotnego Merkurego{{r|Merkury}}.

W [[Przestrzeń międzyplanetarna|przestrzeni międzyplanetarnej]], poza cząstkami elementarnymi i jonami pierwiastków, znajdują się pyły i większe obiekty stałe – pozostałości pierwotnego obłoku oraz takie, które powstały później, np. wskutek zderzeń [[planetozymal|planetazymali]]. Najdokładniej zbadano próbki zwykłej materii, dostępne na Ziemi. Takimi próbkami są [[lista meteorytów|bardzo liczne]], od dawna badane [[meteoryt]]y. Głównymi minerałami meteorytów są: [[kamacyt]] α-(Fe, Ni)(4–7%Ni), [[tenit]] γ-(Fe, Ni)(30–60% Ni), [[Oliwiny|oliwin]] (Mg, Fe)<sub>2</sub>[SiO<sub>4</sub>], [[Pirokseny|piroksen]] rombowy (Mg, Fe)<sub>2</sub>[Si<sub>2</sub>O<sub>6</sub>], [[pigeonit]] (Mg, Fe, Ca)2[Si<sub>2</sub>O6], [[Plagioklazy|plagioklaz]] (Ca, Na)[(Al, Si)AlSi<sub>2</sub>O<sub>8</sub>], [[troilit]] FeS{{r|A Pazdur}}. [[Klasyfikacja meteorytów]] wyróżnia m.in. [[chondryty oliwinowo-bronzytowe]] (zawierające m.in. [[pirokseny]] – [[krzemiany]] bardzo rozpowszechnione na Ziemi), [[meteoryt żelazny|meteoryty żelazne]] (zawierające duże ilości Fe i Ni, podobnie jak [[jądro Ziemi]]) lub [[chondryt]]y, m.in. [[chondryty węgliste]] (o dużej zawartości węgla i wody, zawierające również [[związki organiczne]], w tym [[aminokwasy]]). Wyniki badań chemicznego składu i struktury meteorytów (zależnej m.in. od temperatury, do której były nagrzewane) służą do weryfikacji modeli powstawania Układu Słonecznego{{r|chondry|chondryty}}.

Od XX wieku badane są również próbki pyłów, przechwytywanych przez [[sonda kosmiczna|sondy]] w przestrzeni kosmicznej i dostarczanych do ziemskich laboratoriów{{r|Zakurzone|DUST}}. Stosowane są też [[Spektroskop|spektrometry]], zainstalowane w [[teleskop]]ach ziemskich oraz na [[Stacja kosmiczna|stacjach]] i sondach kosmicznych. Dzięki [[Spektrometria mas|spektrometrom mas]], zainstalowanym na sondzie [[Giotto (sonda kosmiczna)|Giotto]], stwierdzono, że np. ogony komet [[kometa Halleya|Halleya]], [[Kometa Hale’a-Boppa|Hale’a-Boppa]] i [[kometa Hyakutake|Hyakutake]] zawierają m.in. [[kwasy karboksylowe]], [[aminy]] i [[amidy]] oraz wiele innych związków, nazwanych cząsteczkami życia{{r|cz pozaziemskie}}.

Spektakularnym przykładem zastosowania spektrometrii jest użycie [[Alpha Particle X-ray Spectrometer]] (APXS), zainstalowanego w [[Mars Science Laboratory]], a wcześniej w łaziku misji [[Mars Pathfinder]], w czasie której wykonano analizy licznych próbek skał i „marsjańskiej gleby” (rok 1997){{r|WŻ1998}}.
[[Plik:PIA07269-Mars Rover Opportunity-Iron Meteorite.jpg|thumb|200px|Meteoryt [[Heat Shield Rock]] na powierzchni [[Mars]]a.]]
[[Plik:Pathfinder01.jpg|thumb|200px|Łazik marsjański [[Sojourner]] misji [[Mars Pathfinder]] bada skałę ''Yogi''.]]
[[Plik:243 ida crop.jpg|thumb|200px|[[(243) Ida|Planetoida Ida]] i jej księżyc – [[Daktyl (księżyc)|Daktyl]] (misja [[Galileo (sonda kosmiczna)|sondy Galileo]], 28 sierpnia 1993).]]

{| class="wikitable" style="text-align:center"
|+ Stężenia pierwiastków (% wag.) w 5 próbkach powierzchni Marsa ([[Sojourner]]&nbsp;1997){{r|WŻ1998}}<br />i w skorupie Ziemi (średnia)
| align="center" style="background:#f0f0f0;" width="100px"| '''Pierwiastek'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;" width="60px"| '''„Gleba”<br />A-2'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;" width="60px"| '''„Gleba”<br />A-4'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;" width="60px"| '''„Gleba”<br />A-5'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;" width="60px"| '''„Barnace Bil”<br />A-3'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;" width="60px"| '''„Yogi” A-7'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;" width="60px"| '''Skorupa<br />Ziemi{{r|Earth's Crust}}'''
|-
| [[tlen]] || 42,5 || 43,9 || 43,2 || 45 || 44,6 || 46,6
|-
| [[magnez]] || 3,2 || 3,8 || 2,6 || 3,1 || 1,9 || 2,1
|-
| [[sód]] || 5,3 || 5,5 || 5,2 || 1,9 || 3,8 || 2,8
|-
| [[glin]] || 4,2 || 5,5 || 5,4 || 6,6 || 6 || 8,1
|-
| [[krzem]] || 21,6 || 20,2 || 20,5 || 25,7 || 23,8 || 27,7
|-
| [[fosfor]] || * || 1,5 || 1 || 0,9 || 0,9 ||
|-
| [[siarka]] || 1,7 || 2,5 || 2,2 || 0,9 || 1,7 ||
|-
| [[chlor]] || * || 0,6 || 0,6 || 0,5 || 0,6 ||
|-
| [[potas]] || 0,5 || 0,6 || 0,6 || 1,2 || 0,9 || 2,6
|-
| [[wapń]] || 4,5 || 3,4 || 3,8 || 3,3 || 4,2 || 3,6
|-
| [[Tytan (pierwiastek)|tytan]] || 0,6 || 0,7 || 0,4 || 0,4 || 0,5 ||
|-
| [[chrom]] || 0,2 || 0,3 || 0,3 || 0,1 || 0 ||
|-
| [[żelazo]] || 15,2 || 11,2 || 13,2 || 9,9 || 10,7 || 5
|-
| [[nikiel]] || * || * || 0,1 || * || * ||
|}

=== Wielkie planety gazowe ===
{{osobny artykuł|Gazowy olbrzym}}
[[Jowisz]], [[Saturn]], [[Uran]] i [[Neptun]] powstały w wyniku przechwytywania gazów z wirującego obłoku gazowo-pyłowego przez krzemianowe jądra (po osiągnięciu przez nie wystarczająco dużej masy). Analiza modeli teoretycznych pozwala sądzić, że w przypadku Jowisza jądro, które stanowi ok. 15% jego masy, jest otoczone [[Metaliczny wodór|metalicznym wodorem]], a następną warstwę tworzy ciekły wodór cząsteczkowy (grubość rzędu 10<sup>4</sup> km). Górna gazowa atmosfera, dostępna dla obserwacji, zawiera wodór i hel. Budowa mniejszego Saturna jest prawdopodobnie analogiczna. Uważa się, że łączny skład obu planet jest podobny do składu dysku protoplanetarnego. Masa Urana i Neptuna jest bardzo mała w stosunku do tych olbrzymów – ich skalne jądra nie mogły ściągnąć tak dużych ilości lekkich gazów z dysku{{odn|Ewa Czuchry|2002|s=90–92}}, natomiast planety te zawierają również znaczną ilość wody, metanu i amoniaku.

=== Planety grupy ziemskiej ===
{{osobny artykuł|Planeta skalista}}
Do planet ziemskich zalicza się [[Merkury|Merkurego]], [[Wenus]], układ [[Ziemia|Ziemi]] i [[Księżyc]]a oraz planetę [[Mars]]. Są to obiekty o średniej wielkości, niemal kuliste (lekko spłaszczone), zbudowane przede wszystkim z materiału w fazie stałej, wykazujące aktywność wulkaniczną i tektoniczną lub zachowujące w swojej budowie dowody wcześniejszej takiej aktywności.
[[Plik:Blender3D EarthQuarterCut.jpg|thumb|200px|Budowa [[Ziemia|Ziemi]] – [[jądro Ziemi]], [[Płaszcz ziemski|płaszcz]] i [[skorupa ziemska|skorupa]]]]
{| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 1em; text-align: center;"
|+ Orientacyjne porównanie stężeń głównych składników atmosfery planet grupy ziemskiej<br />(% cząsteczek){{r|Układ Słoneczny|imgw}}
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Składnik'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Merkury'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Wenus'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Ziemia'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Mars'''
|-
| He || 42 || || ||
|-
| Ar || || || 0,93 || 1,6
|-
| Ne || || ||rowspan=3| 0,007 || 0,00025
|-
| Kr || || || 0,00003
|-
| Xe || || || 0,000008
|-
| O<sub>2</sub> || 15 || || 21 || 0,13
|-
| O<sub>3</sub> || || || 0,003 || 0,000003
|-
| N<sub>2</sub> || || 3 || 78 || 2,7
|-
| H<sub>2</sub>O || || || || 0,03
|-
| C || || || ||
|-
| CO || || || || 0,07
|-
| CO<sub>2</sub> || || 96 || 0,03 || 95,32
|}

Powstały w procesach [[Akrecja (astronomia)|akrecji]] [[planetozymal]]i i stałych cząstek obłoku pyłowo-gazowego. Po ich częściowym lub całkowitym stopieniu, pod wpływem ciepła zderzeń, dochodziło do rozdzielania składników o różnych ciężarach właściwych – [[Dyferencjacja magmy|dyferencjacji magmowej]] (w tym procesie wydzielały się dodatkowe ilości ciepła).

Długotrwałe zachowanie płynnej lub częściowo płynnej (plastycznej) postaci części warstw umożliwia [[konwekcja|konwekcję]], która jest przyczyną ruchu [[Płyta tektoniczna|płyt tektonicznych]] [[litosfera|litosfery]] i związanych z tym zjawisk, np. [[wulkanizm]]u, aktywności [[orogeneza|orogenicznej]] i [[sejsmiczność|sejsmiczności]]. Długość okresu aktywnej tektoniki (czas stygnięcia) był różny na poszczególnych planetach. Obecnie tektonika płyt występuje tylko na Ziemi, ale w przeszłości mogła występować także na Marsie i Wenus. Czas ten zależał m.in. od wielkości planety (stąd – ilości ciepła, zgromadzonego w czasie akrecji i [[Radioaktywność|radioaktywnych izotopów]] w materii skalnej), odległości od Słońca i dostępności innych źródeł energii (zwłaszcza [[Zjawisko pływowe|pływów]]). Poza Ziemią bardzo wysoką aktywność wulkaniczną zachowała np. [[Io (księżyc)|Io]] – mały satelita [[Jowisz]]a (promień podobny do promienia [[Księżyc]]a), bardzo odległy od Słońca, lecz nieustannie rozgrzewany wskutek [[grawitacja|grawitacyjnego]] oddziaływania Jowisza i jego innych satelitów{{r|Gorący Io|Io w zbliżeniu}}.

Od wielkości planet w młodym Układzie Słonecznym oraz od ich położenia względem Słońca zależy również przebieg procesu uwalniania gazów w czasie stapiania zderzających się planetozymali oraz wychwytywania gazów z otoczenia – planety duże utrzymywały więcej gazów siłami grawitacji, a atmosfera planet położonych bliżej Słońca była intensywniej zrywana przez [[wiatr słoneczny]]. Skład pierwotnych atmosfer gazowych i ich grubość ulegała następnie stopniowym zmianom, decydującym o [[klimat|klimacie]], co jest wciąż przedmiotem badań{{r|klimat Marsa|klimat Wenus}}.

== Ziemia ==
Ziemia powstała z dysku planetarnego, który zawierał m.in. 27,1–31,4% O, 29,3–39,3% Fe, 14,3–17,4% Si, 8,7–15,9% Mg, 1,1–2,5% Ca, 1,7–3,2% Ni, 0,6–4,7% S, 1,1–1,8% Al, 0,08–0,9% Na<ref group="uwaga">Dane według sześciu różnych źródeł, przytoczonych w prezentacji prof. Anny Pazdur ''Geochemia izotopów''.</ref>{{r|A Pazdur}}. Budowa planety ukształtowała się w [[Historia Ziemi|czasie ewolucji]], która trwała 4,5 mld lat. Współczesne geosfery wyodrębniono na podstawie zawartości Ni, Fe, Cr, Si, Al i Mg (i odpowiednich minerałów){{r|A Pazdur|encyklopediapwnpl|chemfan.pg.gda.pl}}:
* [[Jądro Ziemi|Jądro (Nife)]] zawiera głównie Ni i Fe (poza tym Si, S, O), ma gęstość 10,7 g/cm³ i stanowi 31,5% masy globu. Część wewnętrzna jest stała, część zewnętrzna ciekła.
* [[Płaszcz ziemski]] o średniej gęstości 4,5 g/cm³ stanowi 68,0% masy. Składa się z płaszcza dolnego i górnego – warstw nazywanych dawniej [[Nifesima]] (główne pierwiastki: Ni, Fe, Si i Mg) i [[Crofesima]] (główne pierwiastki: Cr, Fe, Si i Mg).
* [[Skorupa ziemska]] ma gęstość 2,7 g/cm³ i stanowi 0,5% masy. [[Skorupa ziemska kontynentalna|Skorupa kontynentalna]] i subkontynentalna ([[Sial|Sial, główne pierwiastki: Si i Al]]) jest zbudowana ze [[skały magmowe|skał magmowych]], [[skały osadowe|osadowych]] i [[skały metamorficzne|metamorficznych]]). Stanowi 78,6% masy skorupy. Reszta (21,4%) to [[Skorupa ziemska oceaniczna|skorupa oceaniczna]] ([[Sima (geologia)|Sima, główne pierwiastki: Si i Mg]], [[warstwa bazaltowa]] i osady morskie).
* [[Hydrosfera]] (gęstość 1,03 g/cm³) i [[atmosfera]] stanowią odpowiednio ok. 0,024% i 0,0001% masy globu.
{| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 1em; text-align: center;"
|+ Potencjalne promieniotwórcze izotopy młodej&nbsp;Ziemi{{r|A Pazdur}}
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Izotop'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Rodzaj<br />przemiany{{r|rozpady}}'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Okres<br />połowicznego<br />rozpadu<br />(lat)'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Produkt'''
|-
| <sup>107</sup> Pd || rozpad β<sup>−</sup> || 7·10<sup>6</sup> || <sup>107</sup>Ag
|-
| <sup>182</sup>Hf || rozpad β<sup>−</sup> || 9·10<sup>6</sup> || <sup>182</sup>W
|-
| <sup>247</sup>Cm || rozpad α || 1,6·10<sup>7</sup> || <sup>235</sup>U
|-
| <sup>129</sup>J || rozpad β<sup>−</sup> || 1,7·10<sup>7</sup> || <sup>129</sup>Xe
|-
| <sup>205</sup>Pb || wychwyt K || 3·10<sup>7</sup> || <sup>205</sup>Tl
|-
| <sup>146</sup>Sm || rozpad α || 7·10<sup>7</sup> || <sup>142</sup>Nd
|-
| <sup>244</sup>Pu || rozpad α, RS || 7,6·10<sup>7</sup> || <sup>232</sup>Th
|}
{| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 1em; text-align: center;"
|+ Zawartość pierwiastków w skorupie ziemskiej (% mas.){{r|A Pazdur}}<br />
<small>SK i SKg – kontynentalna (ogółem i górna), SO&nbsp;–&nbsp;oceaniczna</small>
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Symbol'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''SKg'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''SK'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''SO'''
| align="center" style="background:#f0f0f0;"| '''Ogółem'''
|-
| O || 47,2 || 46,9 || 44,9 || 45,4
|-
| Si || 29,6 || 27,9 || 22,6 || 25,9
|-
| Al || 8,2 || 7,9 || 7,9 || 7,9
|-
| Fe || 4,3 || 6,1 || 7,6 || 6,3
|-
| Mg || 1,8 || 2,9 || 4,6 || 3,2
|-
| Ca || 2,7 || 5 || 8,5 || 5,7
|-
| Na || 2.0 || 1,8 || 1,8 || 1,8
|-
| K || 2.4 || 1,7 || 0,3 || 1,3
|-
| Ti || 0,3 || 0,4 || 0,8 || 0,5
|}

Poza wymienionymi pierwiastkami oraz innymi, obecnie występującymi w próbkach ziemskich skał, pierwotna Ziemia zawierała prawdopodobnie pierwiastki o większych liczbach atomowych, które uległy już samorzutnemu rozkładowi. W szczególnych sytuacjach dochodziło do reakcji łańcuchowych (np. naturalny [[reaktor jądrowy]] w Oklo w [[Gabon]]ie{{r|Oklo}}). Spośród do dzisiaj rozpowszechnionych materiałów rozszczepialnych najczęściej opisywany jest uran-235 ([[Czas połowicznego rozpadu|T<sub>1/2</sub>]] = 7,1·10<sup>8</sup> lat), występujący w licznych minerałach (np. [[uraninit]], [[karnotyl]], [[autunit]], [[tobernit]] i [[kurit]]), stosowany do produkcji [[paliwo jądrowe|paliwa jądrowego]]{{r|uran}}. Brana jest pod uwagę możliwość wykorzystania w energetyce innych [[Materiał paliworodny|materiałów paliworodnych]], np. zawierających [[tor (pierwiastek)|tor]]{{r|tor uran|tor uran2}}.

; Dynamika Ziemi
Łączne zawartości pierwiastków wchodzących w skład Ziemi praktycznie nie ulegają zmianom (udział procesów rozszczepienia jąder, które zachodzą w warunkach naturalnych i prowadzonych w reaktorach jądrowych jest minimalny), losy ziemskich pierwiastków są jednak złożone. Od chwili powstania globu uczestniczą one w nieustannym obiegu, związanym z przebiegiem [[geologia|procesów geologicznych]], a od chwili powstania pierwszych [[organizm]]ów [[Życie|żywych]] – również procesów [[Metabolizm|metabolicznych]] (trwanie cykli reakcji [[biochemia|biochemicznych]]){{r|van Andel}}.

W ramach geologii stworzono modele powstawania pierwszych [[kraton]]ów, a następnie [[kontynent]]ów. Wyjaśniono zagadnienia związane z [[Wędrówka kontynentów|wędrówką kontynentów]], m.in. mechanizmy [[Ekspansja dna oceanicznego|spreadingu]] i [[Subdukcja|subdukcji]], [[orogeneza|orogenezy]] i [[wulkanizm]]u, w tym różnice między składem i wiekiem płyty kontynentalnej i oceanicznej. Badania składu [[magma|magmy]] wydobywającej się na powierzchnię w czasie [[erupcja wulkanu|erupcji wulkanów]], m.in. [[lawa|lawy]] powstającej w [[Ryft|dolinach ryftowych]], umożliwiły poznanie składu [[Płaszcz ziemski#Ewolucja chemiczna|płaszcza ziemskiego]]. Próbek magmy pochodzącej z głębszych warstw (z granicy między jądrem i dolnym płaszczem) dostarczają wulkany, powstające wskutek istnienia [[Pióropusz płaszcza|pióropuszy lawy]] nad tzw. [[Plama gorąca|plamami gorąca]]. Najczęściej podawanym przykładem jest pióropusz leżący nad plamą gorąca pod [[Płyta pacyficzna|płytą pacyficzną]], którego niemal niezmienne położenie pod przesuwającą się płytą wyjaśnia mechanizm powstawania kolejnych wysp [[Hawaje (archipelag)|łańcucha Archipelagu Hawajskiego]] (zob. [[Grzbiet Hawajski]] i [[nieciągłość Gutenberga]]){{r|van Andel}}.

Pierwiastki Ziemi uczestniczą również w [[Cykl skalny|cyklu skalnym]] – zamkniętym obiegu składników chemicznych, związanym z powstawaniem [[skały magmowe|skał magmowych]], ich [[wietrzenie]]m (po wydźwignięciu na powierzchnię, np. powstaniu [[wyspa wulkaniczna|wyspy wulkanicznej]]), a następnie powstawanie [[skały osadowe|skał osadowych]], ulegających z biegiem czasu kolejnym przemianom – [[metamorfizm]]owi i ponownemu stapianiu. Ważnym czynnikiem cyklu skalnego, poza tektoniką płyt, jest oddziaływanie atmosfery i hydrosfery (czynniki klimatyczne){{r|van Andel}}.
{{Grafika rozwinięta
|opis       = 
|położenie  = center
|grafika1   = Subduktion int.JPG
|szerokość1 = 287
|alt1       = 1
|opis1      = [[Subdukcja]] – zagłębianie się [[płyta oceaniczna|oceanicznej płyty]] [[litosfera|litosfery]] (A) pod [[płyta kontynentalna|płytę kontynentalną]] (B) wskutek konwekcji w [[płaszcz ziemski|płaszczu]] (C). Wynikiem [[Tektonika płyt|tektoniki płyt]] są m.in. zmiany składu poszczególnych fragmentów [[skorupa ziemska|skorupy ziemskiej]] (zob. [[Wymrażanie frakcyjne|frakcyjne topnienie i krystalizacja]], [[Rekrystalizacja (geologia)|rekrystalizacja]]) oraz [[atmosfera|atmosfery]] i [[hydrosfera|hydrosfery]]
|grafika2   = Rockcycle.jpg
|szerokość2 = 250
|alt2       = 2
|opis2      = [[Cykl skalny]]: 1 – [[magma]]; 2 – krystalizacja, 3 – [[skały magmowe]], 4 – [[wietrzenie]], 5 – [[sedymentacja]], 6 – powstawanie [[skały osadowe|ska osadowych]], 7 – tektoniczne pogrzebanie i [[metamorfizm]], 8 – [[skały metamorficzne]] 9 – topnienie
}}

=== Wpływ życia na obieg pierwiastków na Ziemi ===
Od chwili powstania pierwszych organizmów żywych uczestniczą również w cyklach reakcji biochemicznych. Powstanie pierwszych [[Autotrofizm|autotrofów]], a zwłaszcza [[fotosynteza|fotosyntetyzujących]] [[sinice|sinic]] (zob. [[archaik]]), spowodowało zmiany składu [[Hydrosfera|hydrosfery]] i [[Atmosfera Ziemi|atmosfery]] – zwiększenie zawartości tlenu w oceanach i powietrzu{{r|VanAndel}}. Nie zaobserwowano podobnych zmian na innych planetach Układu Słonecznego – mimo podobieństwa składu mineralnego i obecności wody (również w fazie ciekłej, okresowo lub stale, zob. np. [[Europa (księżyc)|Europa]]).

W wyniku dalszego [[Historia życia na Ziemi|rozwoju życia na Ziemi]] powstawały kolejne, coraz bardziej złożone szlaki przepływu pierwiastków, biorących bezpośredni lub pośredni udział w procesach życiowych. Dotyczy to procesów zachodzących w różnej skali:
* [[metabolizm|procesów metabolicznych]] (np. [[szlak metaboliczny|szlaki]] i [[cykl metaboliczny|cykle metaboliczne]]) na poziomie pojedynczych komórek oraz ukierunkowanego transferu materii pomiędzy komórkami różnych [[mikroorganizm]]ów i wewnątrz powstałych [[organizm wielokomórkowy|organizmów wielokomórkowych]]{{r|Harper|Karpiak}}
* cykli metabolicznych, zachodzących w skali [[Biosfera|biosfery]]{{r|Weiner}}

Wewnątrz organizmów żywych następuje koncentracja węgla, azotu, siarki i innych pierwiastków. Przenoszone są one pomiędzy organizmami w wyniku istnienia [[Sieć troficzna|sieci troficznych]], które składają się na poszczególne [[ekosystem]]y i całą biosferę, tworząc globalne [[Cykl biogeochemiczny|cykle biogeochemiczne]] (np. cykle obiegu [[Obieg węgla w przyrodzie|węgla]], [[Obieg azotu w przyrodzie|azotu]], [[Obieg siarki w przyrodzie|siarki]], [[Obieg fosforu w przyrodzie|fosforu]], ulegające zmianom w kolejnych etapach [[Historia Ziemi|historii Ziemi]]){{r|HistZiemiPWN}}.

Systematyczny i długotrwały przepływ i gromadzenie się pewnych pierwiastków na danym obszarze doprowadziły do utworzenia niektórych złóż surowców naturalnych, np. pokładów rud żelaza z czasów powstawania atmosfery tlenowej, pokładów [[Węgiel kamienny|węgla kamiennego]] z okresu [[karbon]]u lub złóż [[Siarka|siarki]] w osadach z [[miocen]]u-[[torton]]u, powstałych w wyniku biologicznej redukcji [[Siarczan wapnia|siarczanu wapnia]]. Eksploatacja tych złóż oraz inne obszary działalności mogą zmieniać naturalne szlaki globalnego metabolizmu (przewidywalność skutków tych działań jest ograniczona){{r|Dobrzański}}.

Radykalnie odróżnia to obieg pierwiastków ziemskich od obiegów na innych planetach Układu Słonecznego. Tylko na Ziemi jednym z istotnych czynników globalnego obiegu pierwiastków jest życie, istniejące dzięki nieustannemu dopływowi energii promieniowania słonecznego (lokalne zmniejszenie się [[entropia|entropii]] następuje wskutek jej wzrostu poza [[układ termodynamiczny|układem termodynamicznym]], jakim jest Ziemia, zob. m.in. [[negentropia]], [[Ilya Prigogine]] i [[Termodynamiczna strzałka czasu#Interpretacja według Prigogine'a|interpretacja strzałki czasu]]){{r|IVZT}}.
{{Grafika rozwinięta
|opis       = 
|położenie  = center
|grafika1   = StromatolitheAustralie2.jpeg
|szerokość1 = 220
|alt1       = 1
|opis1      = Australijskie [[stromatolity]] – ślady życia [[sinice|sinic]], odpowiedzialnych za zmianę składu atmosfery ziemskiej. Do takich zmian nie doszło np. na [[Mars]]ie i&nbsp;[[Wenus]]{{r|Woda na Marsie 1|Woda na Marsie 2}} lub księżycach wielkich planet{{r|woda na księżycach|woda na Europie}} mimo obecności wody.
|grafika2   = Atmosfera Ziemi.svg
|szerokość2 = 227
|alt2       = 2
|opis2      = Przypuszczalne zmiany stężenia tlenu i&nbsp;dwutlenku węgla w&nbsp;atmosferze Ziemi; linia ciągła –&nbsp;współczesna zawartość [[tlen]]u (niebieski) i&nbsp;[[Dwutlenek węgla|dwutlenku węgla]] (czerwony); linia przerywana –&nbsp;orientacyjne informacje o&nbsp;stężeniach w&nbsp;przeszłości Ziemi{{r|van Andel}}
|grafika3   = Cykl Calvina.svg
|szerokość3 = 156
|alt3       = 3
|opis3      = [[Cykl Calvina]] – reakcje ciemnej fazy [[fotosynteza|fotosyntezy]] ([[życie]] jako czynnik zmieniający skład [[Powietrze|powietrza atmosferycznego]])
|grafika4   = Smreczyński Staw 4.jpg
|szerokość4 = 221
|alt4       = 4
|opis4      = [[Smreczyński Staw]] w [[Tatry Zachodnie|Tatrach Zachodnich]] – przykład systemu, przebudowującego się dzięki strumieniowi [[promieniowanie słoneczne|energii słonecznej]] (zob.&nbsp;[[System (geologia)|system]] i&nbsp;[[ekosystem]])
}}

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
{{Przypisy|
* <ref name="encyklopediapwnpl">{{encyklopedia PWN|id = 3956909|tytuł=pierwiastek chemiczny|data dostępu=2011-11-30}}</ref>
* <ref name="HE0107-5240">{{cytuj stronę|url=http://www.wiw.pl/nowinki/astronomia/200211/20021108-001.asp|tytuł=Gwiezdna archeologia|autor=Jarosław Włodarczyk|data dostępu=2011-12-03}}</ref>
* <ref name="astronomia.pl 1">{{cytuj stronę|url=http://astronomia.pl/kosmologia/index.php?id=147|tytuł=Ewolucja Wszechświata|autor=Źródło: „Tablice matematyczne, fizyczne, chemiczne, astronomiczne” – Tomasz Szymczyk, Stanisław Rabiej, Anna Pielasz, Jan Desselberger – PPU „PARK” sp. z.o.o. – {{ISBN|83-7266-054-9}}|data=2002 07 26|opublikowany=Astronomia.pl|data dostępu=2011-12-01}}</ref>
* <ref name="www wydarzenia">{{cytuj stronę|url=http://www.astronomia.pl/kosmologia/index.php?id=46|tytuł=Główne wydarzenia w biografii Wszechświata|praca=Tabela opracowana na podstawie książki „Ewolucja Wszechświata” F. Adams, G. Laughlin, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000|opublikowany=www.astronomia.pl|data dostępu=2011-12-01}}</ref>
* <ref name="Układ Słoneczny">{{cytuj stronę|url=http://www.astronomia.pl/uklad_sloneczny/index.php?id=19|tytuł= Dane o planetach|praca=Układ Słoneczny |opublikowany=www.astronomia.pl|data dostępu=2011-12-01}}</ref>
* <ref name="imgw">{{cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20150402112212/http://www.imgw.pl/wl/internet/zz/klimat/0202_sklad.html|tytuł=Skład i budowa atmosfery|praca=IMGW o klimacie|opublikowany=www.imgw.pl|data dostępu=2011-12-01}}</ref>
* <ref name="CERN chemia">{{cytuj stronę|url=http://www.fuw.edu.pl/~ajduk/Public/SCIENCE/ordinaryMatter.html|tytuł=Zwykła materia|opublikowany=Europejska Organizacja Badań Jądrowych ([[CERN]])|praca=Badanie atomu|data dostępu=2015-03-01}}</ref>
* <ref name="CERN fizyka">{{cytuj stronę|url=http://www.fuw.edu.pl/~ajduk/Public/SCIENCE/ParticlesUniverse.html |tytuł= Cząstki elementarne i Wszechświat|opublikowany=Europejska Organizacja Badań Jądrowych|praca=Badanie atomu|data dostępu=2015-03-01}}</ref>
* <ref name="COBE">{{cytuj stronę|url=https://web.archive.org/web/20160430051543/http://cmb.phys.cwru.edu/boomerang/press_images/index.html|tytuł=Sound waves in the embryonic Universe|praca=Original Boomerang Press Page (Spring of 2000) |opublikowany=cmb.phys.cwru.edu|język=en|data dostępu=2017-12-10}}</ref>
* <ref name="www Spitzer ">{{cytuj stronę|url=http://www.spitzer.caltech.edu/images/2234-sig06-021-Story-of-Stellar-Birth|tytuł=Story of Stellar Birth|autor=S. Carey, J. Ingalls (SSC/Caltech)|data=09.08.06|praca=NASA/JPL-Caltech|opublikowany=www.spitzer.caltech.edu|język=en|data dostępu=2011-12-05}}</ref>
* <ref name="br karzeł">{{cytuj pismo|nazwisko=Włodarczyk |imię=Jarosław |tytuł=Brązowe karły są na świecie|url= http://web.archive.org/web/20160306075419/http://archiwum.wiz.pl/1996/96020100.asp|czasopismo=Wiedza i Życie|wydawca=Prószyński i S-ka|wydanie=2|issn=0137-8929|data=luty 1996}}</ref>
* <ref name="pierwszy ukł plan">{{cytuj pismo|autor=[[Michał Różyczka]]|tytuł=Pierwszy układ planetarny podobny do naszego|url=http://web.archive.org/web/20160306063430/http://archiwum.wiz.pl/1999/99062000.asp |czasopismo=Wiedza i Życie|wydawca=Prószyński i S-ka|wydanie=6|issn=0137-8929|data=czerwiec 1999}}</ref>
* <ref name="druga Ziemia">{{cytuj stronę|url=http://www.rp.pl/artykul/765362-Odlegla-planeta-jak-druga-Ziemia.html|tytuł=Odległa planeta jak druga Ziemia|autor=Krzysztof Urbański|data= 2011-12-07|praca=Rzeczpospolita > Wiadomości > Nauka > Kosmos |opublikowany=Presspublica Sp. z o.o.|data dostępu=2011-12-08}}</ref>
* <ref name="Kepler-22b">{{cytuj stronę|url=http://wyborcza.pl/1,75476,10768289,Druga_Ziemia_na_sterydach.html#ixzz1fwBpRc4Q|tytuł=Druga Ziemia na sterydach|autor=Tomasz Ulanowski|praca=Gazeta Wyborcza > Nauka > artykuły|data dostępu=2011-12-08}}</ref>
* <ref name="procesy s r p">{{Cytuj|url=http://www.scienceinschool.org/2007/issue5/fusion/polish|tytuł=Fuzja we Wszechświecie: skąd pochodzi twoja biżuteria|autor= Paola Rebusco, Henri Boffin i Douglas Pierce-Price; tłum. Helena Howaniec|data=23 sierpnia 2007| issn= 1818-0361 |opublikowany=Science in School|data dostępu=2011-12-04}}</ref>
* <ref name="mgł planet">{{cytuj pismo|autor=Jarosław Włodarczyk|tytuł=Gwiazdy pięknie umierają|url=http://web.archive.org/web/20160306020746/http://archiwum.wiz.pl/1996/96040800.asp|czasopismo=Wiedza i Życia|wydawca=Prószyński i S-ka|wydanie=4|data=kwiecień 1996}}</ref>
* <ref name="cz pozaziemskie">{{cytuj pismo|autor = Max P. Bernstein, Scott A. Sandford, Louis J. Allamandola |tytuł = Pozaziemskie cząsteczki życia|czasopismo = Świat Nauki |wydawca=Prószyński i S-ka |strony = 50–54 |data = wrzesień 1999}}</ref>
* <ref name="fulereny">{{cytuj stronę|url=http://astrofizyk.blogspot.com/2010/11/odkrycie-fulerenow-w-materii.html|tytuł=Detection of C60 and C70 in Young Planetary Nebula|autor=Jan Cami, Jeronimio Bernard-Salas i wsp|data=3 września 2010|praca=Science|język=en|data dostępu=2011-12-04}}</ref>
* <ref name="SOHO">{{cytuj stronę|url=http://sohowww.nascom.nasa.gov/gallery/Particle/large/cel001_prev.jpg|tytuł=Solar Wind Elements. Isotopes observed by CELIAS MTOF |praca=Strona internetowa NASA|opublikowany=wwwsoho.nascom.nasa.gov|język=en|data dostępu=2011-12-05}}</ref>
* <ref name="Jarczyk art">{{Cytuj pismo |autor = [[Lucjan Jarczyk]] |tytuł = Powstanie pierwiastków we Wszechświecie |url = http://web.archive.org/web/20120417193651/http://www.if.uj.edu.pl/Foton/98/pdf/04%20jarczyk2.pdf|czasopismo = Foton |wolumin = 98 |strony = 16–27 |data = 2007 |data dostępu = 2016-01-31}}</ref>
* <ref name="Czerny ppt">{{cytuj stronę|url= http://www.slideshare.net/koron1997/pierwiastki|tytuł= Pochodzenie pierwiastków we Wszechświecie |autor=Bożena Czerny (Centrum Astronomiczne im. M. Kopernika)|praca=prezentacja ppt|opublikowany=www.slideshare.net |data= |data dostępu=2011-11-27}}</ref>
* <ref name="A Pazdur">{{cytuj stronę|url=http://www.carbon14.pl/c14new/download/pdf/dydaktyk/apazdur/15_Geochemia_izotopow.pdf|tytuł=Geochemia izotopów|autor=Anna Pazdur|praca=Materiały dydaktyczne|opublikowany=Politechnika Śląska|data dostępu=2011-12-01}}</ref>
* <ref name="Zakurzone">{{cytuj pismo|autor= Michał Różyczka |tytuł=Zakurzone planetoidy; Skąd się bierze pył? |url=http://web.archive.org/web/20161014213350/http://archiwum.wiz.pl:80/1999/99041400.asp|czasopismo=Wiedza i Życia|wydawca=Prószyński i S-ka|wydanie=4 |data=kwiecień 1999}}</ref>
* <ref name="DUST">{{cytuj pismo|autor=Michał Różyczka|tytuł= Stardust|url= http://web.archive.org/web/20161014214039/http://archiwum.wiz.pl:80/1999/99021300.asp|czasopismo=Wiedza i Życia|wydawca=Prószyński i S-ka|wydanie= 2|data=luty 1999}}</ref>
* <ref name="Gorący Io ">{{cytuj pismo|nazwisko= |imię= |tytuł=Gorący księżyc Io|url=http://web.archive.org/web/20160306063443/http://archiwum.wiz.pl/1998/98110300.asp |czasopismo=Wiedza i Życie|wydawca=Prószyński i S-ka|strony=|issn=0137-8929|data=}}</ref>
* <ref name="Io w zbliżeniu ">{{cytuj pismo|nazwisko=Różyczka |imię= Michał|tytuł=Io w zbliżeniu|url=http://web.archive.org/web/20161014214558/http://archiwum.wiz.pl:80/1999/99111400.asp |czasopismo=Wiedza i Życie|wydawca=Prószyński i S-ka|strony=|issn=0137-8929|data=1999}}</ref>
* <ref name="Merkury">{{cytuj pismo|autor= Robert M. Neson|tytuł=Merkury: zapomniana planeta |czasopismo=Świat Nauki |wydanie=1 (77) |strony=24–31 |data=styczeń 1998}}</ref>
* <ref name="WŻ1998">{{cytuj pismo|nazwisko=Pecul|imię=Magdalena |tytuł=Chemia na Marsie|url=http://web.archive.org/web/20160306020734/http://archiwum.wiz.pl/1998/98012300.asp|czasopismo=Wiedza i Życie|wydawca=Prószyński i S-ka|strony=26–27|issn=0137-8929|data=styczeń 1998}}</ref>
* <ref name="klimat Wenus">{{cytuj pismo|autor=Mark A. Bulock, David H. Grinspoon|tytuł=Globalna zmiana klimatu na Wenus|czasopismo=Świat Nauki |wydanie=1 (65) |strony=26–33|data=maj 1999}}</ref>
* <ref name="klimat Marsa">{{cytuj pismo|autor=Jeffrey S. Kargel, Robert S. Strom |tytuł= Globalna zmiana klimatu na Marsie|czasopismo=Świat Nauki |wydanie=1 (65) |strony=48–56 |data=styczeń 1997}}</ref>
* <ref name="Earth's Crust">{{cytuj stronę| url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/tables/elabund.html |tytuł=Abundances of the Elements in the Earth’s Crust| nazwisko= Nave|imię = R.|opublikowany=HyperPhysics| język=en |data dostępu=2013-11-23}}</ref>
* <ref name="Oklo">{{cytuj stronę|url=http://www.if.pw.edu.pl/~pluta/pl/dyd/mtj/zal00/Zberecki/oklo.htm|tytuł=Naturalny reaktor jądrowy w Oklo|autor=Krzysztof Zberecki|praca=2001|opublikowany=www.if.pw.edu.pl|data dostępu=2011-12-01}}</ref>
* <ref name="uran">{{cytuj pismo|autor=Zbigniew P. Zagórski |tytuł=Nie taki uran straszny...|url=http://web.archive.org/web/20200324094416/http://archiwum.wiz.pl:80/2001/01030100.asp|czasopismo=Wiedza i Życia|wydanie=3|data=marzec 2001}}</ref>
* <ref name="tor uran">{{Cytuj stronę |url = http://web.archive.org/web/20140816053508/http://www.ncbj.gov.pl/sites/default/files/repository/2688/Perspektywy%20wykorzystania%20toru%20w%20energetyce%20j%C4%85drowej.pdf |tytuł = Perspektywy wykorzystania toru w energetyce jądrowej |autor = Stefan Chwaszczewski |data = 2013-08-20 |opublikowany = Narodowe Centrum Badań Jądrowych |język = pl |data dostępu = 2015-02-05}}</ref>
* <ref name="tor uran2">{{Cytuj stronę |url = http://ecomanager.pl/tor-w-reaktorach-jadrowych-perspektywy/ |tytuł = Tor w reaktorach jądrowych – perspektywy |autor = Łukasz Koszuk (Zakład Energetyki Jądrowej, Narodowe Centrum Badań Jądrowych) |praca = Ecomanager Numer 11/2011 (20-21) |język = pl |data dostępu = 2015-02-05}}</ref>
* <ref name="rozpady">{{cytuj stronę|url=http://www.if.pw.edu.pl/~pluta/pl/dyd/mtj/zal4/Rozpad/Internet/rozpad.html|tytuł=Rozpad Promieniotwórczy|autor=Maciej Bulaszewski, Piotr Janeczko (pod kier. prof. Jana Pluty)|praca=Materiały dydaktyczne Instytutu Fizyki PW|opublikowany=www.if.pw.edu.pl|data dostępu=2011-12-07}}</ref>
* <ref name="chemfan.pg.gda.pl">{{cytuj stronę|url=http://chemfan.pg.gda.pl/UOP/pierwias/rozpowsz.htm|tytuł=Rozpowszechnienie pierwiastków w przyrodzie|opublikowany=chemfan.pg.gda.pl |data dostępu=2011-11-30}}</ref>
* <ref name="chondryty">{{cytuj stronę|url=http://www.astronomia.pl/uklad_sloneczny/index.php?id=759|tytuł=Chondryty|autor=Monika Dudek|data=2007 02 15|praca=Polski portal astronomiczny|opublikowany=Astronomia.pl|data dostępu=2011-12-01}}</ref>
* <ref name="chondry">{{cytuj stronę|url=http://www.woreczko.pl/meteorites/features/glossary-Chondrules.htm|tytuł=Chondry (chondrules)|autor=Jan Woreczko|data=2002–2010|praca=Meteorites|opublikowany=Jan Woreczko & Wadi|data dostępu=2011-12-07}}</ref>
* <ref name="van Andel">{{cytuj książkę|autor=[[Tjeerd H. van Andel]] |tytuł=Nowe spojrzenie na starą planetę. Zmienne oblicze Ziemi|wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN|miejsce=Warszawa|data=1997|isbn=83-01-12244-7}}</ref>
* <ref name="woda na księżycach">{{cytuj pismo|nazwisko=Różyczka |imię= Michał|tytuł=„Mokre” księżyce|url=http://web.archive.org/web/20160306063511/http://archiwum.wiz.pl/1999/99020500.asp |czasopismo=Wiedza i Życie|wydawca=Prószyński i S-ka|strony=|issn=0137-8929|data=}}</ref>
* <ref name="woda na Europie">{{cytuj pismo|nazwisko=Różyczka |imię=Michał |tytuł=Galileo, Europa i woda|url=http://web.archive.org/web/20190826005344/http://archiwum.wiz.pl:80/1998/98051900.asp |czasopismo=Wiedza i Życie|wydawca=Prószyński i S-ka|strony= |issn=0137-8929 |data=}}</ref>
* <ref name="Woda na Marsie 1">{{cytuj pismo|nazwisko=Różyczka |imię=Michał |tytuł=Lodowy biegun Marsa|url=http://web.archive.org/web/20161014214132/http://archiwum.wiz.pl:80/1999/99041800.asp |czasopismo=Wiedza i Życie|wydawca=Prószyński i S-ka|strony= |issn=0137-8929 |data=}}</ref>
* <ref name="Woda na Marsie 2">{{cytuj pismo|nazwisko= Pecul|imię=Magdalena |tytuł=Mars podobny do Ziemi|url=http://web.archive.org/web/20190826014924/http://archiwum.wiz.pl:80/1998/98030500.asp |czasopismo=Wiedza i Życie|wydawca=Prószyński i S-ka|strony= |issn=0137-8929 |data=}}</ref>
* <ref name="HistZiemiPWN">{{cytuj książkę |autor = Steven M. Stanley |tytuł = Historia Ziemi |wydawca = [[Wydawnictwo Naukowe PWN]] |rozdział = Główne cykle geochemiczne |strony = 307–340 |miejsce = Warszawa |data = 2002-01-01 |isbn = 83-01-13625-1}}</ref>
* <ref name="Weiner">{{cytuj książkę |nazwisko = Weiner |imię = January |autor link = January Weiner |tytuł = Życie i ewolucja biosfery. Podręcznik ekologii ogólnej |wydawca = [[Wydawnictwo Naukowe PWN]] |miejsce = Warszawa |data = 2003 |strony = 80–101 |isbn = 83-01-14047-X}}</ref>
* <ref name="Dobrzański">{{cytuj książkę |autor = Praca zbiorowa |tytuł = Interdyscyplinarne podstawy ochrony środowiska. Kompendium do nauczania i studiowania |wydawca = Zakład Narodowy im. Ossolińskich |miejsce = Wrocław-Warszawa-Kraków |data = 1993 |strony = 24–37 |isbn = 83-04-04157-X |rozdział = Przyrodnicze podstawy ochrony biosfery i ekosystemów |nazwisko r = Dobrzański|imię r = Grzegorz}}</ref>
* <ref name="VanAndel">{{cytuj książkę|autor= Tjeerd H. Van Andel (tłum Władysław Studencki)|tytuł=Nowe spojrzenie na Starą Planetę. Zmienne oblicze Ziemi|wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN|miejsce=Warszawa|data=1997 |strony = 24–37|isbn=83-01-12244-7}}</ref>
* <ref name=Harper>{{Cytuj książkę |autor = Murray Robert K., Granner Daryl K, Rodwell Victor W. |tytuł = Biochemia Harpera ilustrowana, wyd. 6 |wydawca = PZWL |data = 2012 |isbn = 9788320045543}}</ref>
* <ref name="Karpiak">{{Cytuj książkę |autor = Stanisław E. Karpiak |tytuł = Biochemia zwierząt |wydawca = Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne |miejsce = Warszawa |data = 1986 |isbn = 8309010176}}</ref>
* <ref name="IVZT">{{Cytuj stronę |url = http://www.if.pw.edu.pl/~zajac/wykl3/node3.html |tytuł = IV Zasada Termodynamiki |praca = Materiały dydaktyczne Instytutu Fizyki PW |opublikowany = www.if.pw.edu.pl |data dostępu = 2015-03-02}}</ref>
}}

== Bibliografia ==
* {{cytuj książkę|nazwisko = Czuchry (red.) |autor2 = i współautorzy |imię = Ewa |tytuł=Fizyka. Spojrzenie na czas, przestrzeń i materię |wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN|miejsce=Warszawa|data=2002|seria=Encyklopedia PWN|isbn=83-01-13766-5|odn = tak|autor link=Ewa Czuchry}}
* {{cytuj książkę|nazwisko=Adams|imię=Fred|tytuł=Ewolucja Wszechświata|wydawca=Wydawnictwo Naukowe PWN|miejsce=Warszawa|data=2000|isbn=83-01-13203-5|nazwisko2=Laughin|imię2=Greg}}

{{Kontrola autorytatywna}}
[[Kategoria:Pierwiastki chemiczne| ]]
[[Kategoria:Astrofizyka]]