Tekst źródłowy strony Hermann Minkowski

{{Naukowiec infobox
 |imię i nazwisko           = Hermann Minkowski
 |grafika                   = Hermann Minkowski Portrait.jpg
 |opis grafiki              = 
 |państwo                   = 
 |wariant flagi             = 
 |data urodzenia            = [[22 czerwca]] [[1864]]
 |miejsce urodzenia         = [[Aleksota (dzielnica Kowna)|Aleksota]]
 |data śmierci              = [[12 stycznia]] [[1909]]
 |miejsce śmierci           = [[Getynga]]
 |stopień lub tytuł naukowy = profesor
 |jakich nauk               = matematycznych
 |specjalność               = 
 |almamater                 = [[Uniwersytet Albrechta w Królewcu]]
 |aktywność zawodowa        = Nauczyciel akademicki
 |jednostka1 typ            = Uczelnia
 |jednostka1 nazwa          = [[Uniwersytet Fryderyka Wilhelma w Bonn|Uniwersytet w Bonn]]<br />[[Uniwersytet Albrechta w Królewcu]]<br />[[Politechnika Federalna w Zurychu]]<br />[[Uniwersytet w Getyndze]]
 |okres zatr1               = 
 |funkcja                   =
 |doktorat data             = 1885
 |doktorat uczelnia         = 
 |doktorat dyscyplina       = 
 |habilitacja data          = 
 |habilitacja uczelnia      = 
 |habilitacja dyscyplina    = 
 |profesura data            = 
 |odznaczenia               = 
 |commons                   = Category:Hermann Minkowski
 |wikicytaty                = Hermann Minkowski
 |www                       = 
}}
'''Hermann Minkowski''' (ur. [[22 czerwca]] [[1864]] w [[Aleksota (dzielnica Kowna)|Aleksocie]]<ref name="mactutor"/>, zm. [[12 stycznia]] [[1909]] w [[Getynga|Getyndze]]<ref name="mactutor"/>) – niemiecki [[matematyk]] i [[fizyk]] pochodzenia [[Żydzi|żydowskiego]], profesor uniwersytetów w [[Uniwersytet Fryderyka Wilhelma w Bonn|Bonn]], [[Uniwersytet Albrechta w Królewcu|Królewcu]], [[Politechnika Federalna w Zurychu|Zurychu]] i [[Uniwersytet w Getyndze|Getyndze]]<ref name="epwn">{{Encyklopedia PWN | id = 3941778 | tytuł = Minkowski Hermann | data dostępu = 2021-10-02}}</ref>. Był nauczycielem [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]]<ref name="mactutor"/>. Wprowadził idee geometryczne do [[Fizyka matematyczna|fizyki matematycznej]], [[Teoria względności|teorii względności]] i [[Teoria liczb|teorii liczb]]<ref name="mactutor"/>.

== Życiorys ==
Urodził się w Aleksocie w [[Gubernia suwalska|guberni suwalskiej]] [[Królestwo Polskie (kongresowe)|Królestwa Polskiego]] (obecnie dzielnica [[Kowno|Kowna]], na [[Litwa|Litwie]]) w rodzinie przedsiębiorcy Lewina Minkowskiego i Racheli z domu Taubmann<ref name="Kobel2017"/>. W 1872 r. [[Pogromy Żydów w Imperium Rosyjskim|kampania antysemicka]] w Imperium Rosyjskim zmusiła rodzinę Minkowskich do emigracji do Królewca<ref name="Kobel2017"/>. Starszym bratem Hermanna był lekarz [[Oskar Minkowski]], odkrywca roli trzustki w powstawaniu [[Cukrzyca|cukrzycy]]<ref name="Kobel2017"/>. Studiował na [[Uniwersytet Albrechta w Królewcu|Uniwersytecie Albrechta]] w [[Królewiec|Królewcu]]. Gościnnie uczestniczył w zajęciach na [[Uniwersytet Humboldtów w Berlinie|Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma]] w Berlinie. W 1885 uzyskał doktorat swej ''alma mater'' za pracę {{w języku|de|Untersuchungen über quadratische Formen, Bestimmung der Anzahl verschiedener Formen, welche ein gegebenes Genus enthält}}. W tym czasie zaprzyjaźnił się z [[David Hilbert|Davidem Hilbertem]] i [[Adolf Hurwitz|Adolfem Hurwitzem]]<ref name="mactutor"/>. Jeszcze jako student w 1881 otrzymał nagrodę [[Francuska Akademia Nauk|Francuskiej Akademii Nauk]] za pracę z teorii [[Forma kwadratowa|form kwadratowych]]<ref name="mactutor"/>. Od 1887 wykładał na [[Uniwersytet Fryderyka Wilhelma w Bonn|uniwersytecie w Bonn]]. Pracę w Bonn uzyskał prezentując pracę {{w języku|de|Räumliche Anschauung und Minima positiv definiter quadratischer Formen}}<ref name="mactutor"/><ref>Praca został opublikowana dopiero w 1991 roku.</ref>. W 1892 został adiunktem, po czym przeniósł się na powrót do Królewca, skąd po 2 latach wyjechał uczyć w [[Politechnika Federalna w Zurychu|Zurychu]], gdzie był nauczycielem Einsteina<ref name="mactutor"/>. W 1897 poślubił w [[Strasburg]]u Auguste Adler, z którą miał dwie córki: urodzoną rok później Lily oraz Ruth urodzoną w 1902<ref name="mactutor"/>.

Uczestniczył w przygotowaniach pierwszego [[Międzynarodowy Kongres Matematyków|Międzynarodowego Kongresu Matematyków]] ({{tooltip|ICM|International Congress of Mathematicians}}) w Zurychu w 1897, w czasie którego przewodniczył obradom sekcji 1. ''Arytmetyka i algebra''. Trzy lata później w Paryżu był jednym z sekretarzy ICM. W 1904 w czasie Kongresu w [[Heidelberg]]u wygłosił wykład pt. {{w języku|de|Zur Geometrie der Zahlen}}<ref name="mactutor"/>.

Badania w dziedzinie arytmetycznych form kwadratowych <math>n</math> zmiennych nasunęły mu myśl badania własności pewnych zbiorów (mianowicie [[Zbiór wypukły|zbiorów wypukłych]]) w [[Przestrzeń (matematyka)|przestrzeniach]] <math>n</math>-[[Wymiar (matematyka)|wymiarowych]]. W roku 1896 zebrał swe wyniki w postaci geometrycznej teorii liczb.

W roku 1902 został członkiem Wydziału Matematyki na [[Uniwersytet w Getyndze|Uniwersytecie w Getyndze]], gdzie został polecony przez Hilberta, z którym blisko współpracował<ref name="mactutor"/>.

Zmarł nagle w 1909 wskutek [[Zapalenie wyrostka robaczkowego|pęknięcia wyrostka robaczkowego]]<ref name="mactutor"/>.

== Osiągnięcia ==
Jedną z zasług Minkowskiego jest wykład [[Szczególna teoria względności|szczególnej teorii względności]] w oparciu o tak zwaną [[Czasoprzestrzeń Minkowskiego|przestrzeń Minkowskiego]]. Około roku 1907 Minkowski doszedł do wniosku, że idee Einsteina oparte na wcześniejszych pracach [[Hendrik Lorentz|Lorentza]] i [[Henri Poincaré|Poincarégo]] dadzą się łatwiej przedstawić, jeśli czas i [[Przestrzeń (fizyka)|przestrzeń]] potraktować jako wymiary pewnej [[Przestrzeń (matematyka)|przestrzeni]] czterowymiarowej, a nie osobne i niezwiązane ze sobą wielkości. Można przyjąć, że to właśnie Minkowskiemu zawdzięczamy interpretację czasu jako czwartego wymiaru i istnienie terminu [[Czasoprzestrzeń Minkowskiego|czasoprzestrzeni]].

Ważnym wkładem Minkowskiego do fizyki matematycznej jest postulat niezmienności praw fizyki względem [[Grupa Lorentza|grupy przekształceń Lorentza]], który wykorzystał przy wyprowadzeniu [[Równanie pola|równań pola elektromagnetycznego]].

== Upamiętnienie ==
Na cześć Minkowskiego jedną z [[Planetoida|planetoid]] nazwano [[(12493) Minkowski|„Minkowski”]]. W rodzinnym Kownie na Aleksocie istnieje ulica braci Minkowskich<ref name="Aleksotas_Minkowskich"/>. Ulica jego imienia istnieje także w Getyndze<ref name="Minkowskiweg"/>. 

Niemieckie Towarzystwo Matematyczne ({{tooltip|DMV|Deutschen Mathematiker-Vereinigung}}) od 2020 roku przyznaje co dwa lata [[medal Minkowskiego]]<ref name="Medal"/>. Nagroda przyznawana jest naprzemiennie z [[Medal Cantora|medalem Cantora]]<ref name="Medal"/>.

== Zobacz też ==
* [[czasoprzestrzeń Minkowskiego]]
* [[Diagram czasoprzestrzenny|diagram Minkowskiego]]
* [[dodawanie Minkowskiego]]
* [[funkcjonał Minkowskiego]]
* [[nierówność Minkowskiego]]
* [[twierdzenie Minkowskiego o punktach kratowych]]
* [[Wymiar pudełkowy|wymiar Minkowskiego]]

== Przypisy ==
{{Przypisy |
<ref name="mactutor">{{cytuj stronę | url = https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Minkowski/ | tytuł = Hermann Minkowski - Biography | autor = J. J. O'Connor, E. F. Robertson | opublikowany = Maths History | język = en | data = sierpień 2015 | data dostępu = 2022-07-16 }}</ref>
<ref name="Kobel2017">{{Cytuj książkę | autor = Ewa Kobel | tytuł = Lista obecności czyli 700 postaci związanych z dawnym i współczesnym Wrocławiem | miejsce = Wrocław | wydawca = Ewa Kobel | data = 2017 |  isbn = 978-83-927040-1-0 | strony = 664}}</ref>
<ref name="Aleksotas_Minkowskich">{{OSM|droga|10058934|H. ir O. Minkovskių g., Kowno}}</ref>
<ref name="Minkowskiweg">{{OSM|droga|22494921|Minkowskiweg, Getynga}}</ref>
<ref name="Medal">{{Cytuj stronę | url = https://idw-online.de/de/news744881 | tytuł = Erste Minkowski-Medaille der Deutschen Mathematiker-Vereinigung geht an Moritz Kerz | autor = Thomas Vogt | opublikowany = idw | język = de | data = 17.04.2020 | data dostępu = 2022-07-18 }}</ref>
}}

== Bibliografia ==
* {{MacTutor|id=Minkowski}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{MathGenealogy|29675|Hermann Minkowski}} [dostęp 2021-10-30].

{{Szczególna teoria względności}}
{{Kontrola autorytatywna}}


{{SORTUJ:Minkowski, Hermann}}
<!-- Zajęcia -->
[[Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Albrechta w Królewcu]]
[[Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie]]
[[Kategoria:Niemieccy matematycy XIX wieku]]
[[Kategoria:Niemieccy matematycy XX wieku]]
[[Kategoria:Niemieccy geometrzy]]
[[Kategoria:Niemieccy teoretycy liczb]]
[[Kategoria:Niemieccy fizycy XIX wieku]]
[[Kategoria:Niemieccy fizycy XX wieku]]
[[Kategoria:Niemieccy teoretycy względności]]
[[Kategoria:Wykładowcy Politechniki Federalnej w Zurychu]]
[[Kategoria:Wykładowcy Uniwersytetu Albrechta w Królewcu]]
[[Kategoria:Wykładowcy Uniwersytetu w Bonn]]
[[Kategoria:Wykładowcy Uniwersytetu w Getyndze]]
<!-- Honory -->
[[Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami twierdzeń]]
[[Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami przestrzeni matematycznych]]
[[Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami nierówności]]
[[Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami planetoid]]
<!-- Ogólne -->
[[Kategoria:Niemieccy Żydzi]]
[[Kategoria:Ludzie urodzeni w Kownie]]
[[Kategoria:Urodzeni w 1864]]
[[Kategoria:Zmarli w 1909]]