Tekst źródłowy strony Allorodzicielstwo

[[Plik:Adolf Eberle Die Naturkunde-Stunde.jpg|thumb|W [[Rodzina wielopokoleniowa|tradycyjnych rodzinach wielopokoleniowych]] [[Rodzice|rodziców]] często zastępowali [[Relacja rodzinna|dziadkowie]], [[rodzeństwo]], [[Ciocia|ciotki]] i&nbsp;inni{{u|u2}}.<br />
Opieka [[Pokrewieństwo|krewnych]] nie ograniczała się do troski o&nbsp;[[Żywienie człowieka|wyżywienie]] i&nbsp;bezpieczeństwo. Kontakt z&nbsp;rodziną sprzyjał [[Dobrostan subiektywny#Rodzina a rozwój inteligencji i osobowości dziecka|rozwojowi inteligencji i&nbsp;osobowości dzieci]] (zob. [[teorie rozwoju osobowości]], np. [[Teoria rozwoju psychospołecznego|teoria]] [[Erik Erikson|Eriksona]], [[Koncepcja rozwoju intelektualnego|koncepcja]] [[Jean Piaget|J. Piageta]] i in.)]]
'''Allorodzicielstwo'''{{u|u1}} – zastępcza [[Potomstwo#Opieka nad potomstwem u zwierząt|opieka rodzicielska]] nad młodymi [[osobnik]]ami, niebędącymi bezpośrednim [[Potomstwo|potomstwem]] opiekuna lub opiekunów{{u|u27}} (członków [[Grupa społeczna|grup społecznych]], [[Stado|stad]], rojów owadów itp.), również nad młodymi przedstawicielami innych [[Gatunek (biologia)|gatunków]]{{u|u25}}.

Pojęcie „alloparenting” zostało użyte po raz pierwszy w 1975 roku przez [[Biologia|biologa]] [[Edward Osborne Wilson|E.O. Wilsona]], współtwórcę [[Socjobiologia|socjobiologii]]{{r|EncBrit|SEP-Soc-biol}} (autora książki ''{{link-interwiki|Sociobiology: The New Synthesis|Q=Q1760020}}''). [[Altruizm|Altruistyczne]] [[Zachowanie|zachowania]] allorodziców początkowo uznawano za sprzeczne z zasadami „[[Dobór naturalny|walki o byt]]”. Współczesne modele [[Altruizm krewniaczy|altruizmu krewniaczego]] wskazują, że zmniejszenie [[Dostosowanie|dostosowania]] opiekunów–[[Pokrewieństwo|krewnych]] jest ceną wzrostu [[Dostosowanie włączne|dostosowania włącznego]] nosicieli tych samych [[allel]]i. Zwiększa to [[szanse na przetrwanie]] [[Populacja (biologia)|populacji]] w zmieniających się [[Struktura ekosystemu|ekosystemach]] i utrzymanie [[Równowaga biocenotyczna|równowagi biocenotycznej]].

Allorodzicielstwo jest przedmiotem [[Interdyscyplinarność|interdyscyplinarnych]] [[Badania naukowe|badań naukowych]], w których biorą udział m.in. [[Etologia|etolodzy]], [[Genetyka|genetycy]], [[Endokrynologia|endokrynolodzy]], [[Neuronauka|neuronaukowcy]], [[Neurofilozofia|neurofilozofowie]]{{u|u7}} (zob. {{link-interwiki|nauki behawioralne|Q=Q3919817}}{{r|n-behaw}}).

== Przyczyny allorodzicielstwa ==
Allorodzicielstwo mogło się pojawić w początkowym okresie [[Historia życia na Ziemi#Organizmy wielokomórkowe|rozwoju życia na Ziemi]], znanym z zachowanych [[skamieniałości]] (np. [[skamieniałość przewodnia]]), wśród pierwszych [[Populacja (biologia)|populacji]] [[organizm]]ów [[Rozmnażanie płciowe|rozmnażających się płciowo]]. Ślady [[Biostratygrafia|biostratygraficzne]] pozostawiły organizmy zdolne [[Adaptacja (biologia)|adaptować się]] do nieustannie zmieniających się warunków życia. W powstających [[ekosystem]]ach o dużej [[Różnorodność biologiczna|bioróżnorodności]] i coraz bardziej złożonej [[Struktura ekosystemu|strukturze]] wydanie [[Potomstwo|potomstwa]] i jego odchowanie (do osiągnięcia [[Dojrzałość płciowa|dojrzałości płciowej]]) wymagało zwiększania [[Inwestycje rodzicielskie|zaangażowania rodzicielskiego]]{{r|SEP-Soc-biol|Krebs}}:
* w zdobywanie [[Odżywianie|pożywienia]] w warunkach [[Konkurencja (ekologia)|konkurencji]]
* w zapewnianie bezpieczeństwa, w tym w ochronę przed [[Oddziaływania antagonistyczne|antagonistycznym oddziaływaniem]] członków innych populacji (zob. [[łańcuch pokarmowy]], [[sieć troficzna]], [[Piramida ekologiczna|piramida]] [[Charles Sutherland Elton|Eltona]])
Sukces [[Rozmnażanie|reprodukcyjny]] [[organizm]]ów różnych [[Gatunek (biologia)|gatunków]] był osiągany dzięki stosowaniu odpowiednich [[Strategia życiowa|strategii życiowych]]. Wyodrębniane są dwa typy strategii (zob. [[krzywa przeżywalności]]){{r|SEP-Soc-biol|Krebs}}:
* strategia '''r''' – duża absolutna [[rozrodczość]], rekompensująca wysoką [[śmiertelność]] bardzo licznego potomstwa
* strategia '''K''' – mała liczba potomstwa i intensywna opieka nad młodymi osobnikami
Gatunki stosujące strategię '''r''', takie jak socjalne gatunki [[Pszczoły|pszczół]] i inne [[owady społeczne]], przetrwały dzięki otaczaniu potomstwa opieką całego roju. W przypadku gatunków stosujących strategię ''K'' o przetrwanie potomstwa troszczą się rodzice z pomocą [[Pokrewieństwo|krewnych]] i innych członków [[Stado|stad]], [[Ptaki#Tworzenie stad i innych grup|kolonii]] itp.{{r|SEP-Soc-biol|Krebs}}

== Korzyści z allorodzicielstwa ==
Najczęściej opisywanym przykładem zespołowej opieki nad potomstwem są [[owady społeczne]]. Tworzą one zbiorowości o strukturach wykształconych w różnym stopniu, od [[Owady społeczne#Owady parasocjalne|parasocjalnych]] do [[Eusocjalność|eusocjalnych]] (zob. {{link-interwiki|ewolucja eusocjalności|Q=Q5418647}}).

Eusocjalne pszczoły zdołały przetrwać miliony lat. Na podstawie badań [[skamieniałości]] [[Rośliny nasienne|roślin kwiatowych]], pochodzących z [[Kreda późna|późnej kredy]] (ok. 100–66 mln lat p.n.e.), stwierdzono, że już wówczas ich [[Biochemia zapylania|zapylanie]] odbywało się z udziałem owadów ([[Zoogamia#ewolucja|zoogamia]]){{r|Crepet-1992}}. Wiek [[bursztyn]]ów, zawierających [[Inkluzja (mineralogia)|zainkludowane]] pszczoły (często wiele okazów w jednej bryle), oszacowano na 1,5–2 mln lat{{r|pasieka}}).

Ewolucyjny sukces owadów wiąże się z sukcesem [[Rośliny|roślin]] [[Owadopylność|owadopylnych]], żyjących z nimi w [[Mutualizm|mutualistycznym]] związku. Są one współcześnie [[Producent (biologia)|producentami]] w większości [[Struktura ekosystemu|ekosystemów Ziemi]]{{u|u28}}. Będąc podstawą [[Piramida ekologiczna|piramid ekologicznych]] umożliwiają życie na wyższych [[Poziom troficzny|poziomach troficznych]]{{r|Krebs}}, dzięki czemu oparte na ścisłej kooperacji strategie owadów mają znaczenie również dla człowieka, współcześnie zajmującego w biosferze pozycję dominującą (zob. [[drapieżnik szczytowy]]).
{{Galeria
| Nazwa = [[Egocentryzm]] i [[altruizm]]
| wielkość = 220
| pozycja = right|Plik:Macierzynstwo 1905.jpg|[[Noworodek|Noworodki]] i [[niemowlę]]ta są [[Egocentryzm|egocentryczne]] – oczekują zabezpieczenia ich podstawowych [[Potrzeba|potrzeb]] (zob. [[style przywiązania się u dzieci]]).|Plik: There's no crying in baseball! (4549295140) 2.jpg|Dziecko szybko zaczyna okazywać [[współczucie]] swoim najbliższym („wyobraźnia serca”[http://znanewiersze.pl/wislawa-szymborska/drobne-ogloszenia])|Plik:Bruck Family Scene.jpg|Umiejętność spostrzegania świata z perspektywy innych osób ([[empatia]]) pojawia się później, w wyniku obserwacji dalszego otoczenia (rodzina, znajomi, obcy, w tym „[[Ten Inny|Inni]]”)|Plik:Egocentrism1.Musfica.png|Naturalny dziecięcy [[egocentryzm]] stopniowo zanika (zob. m.in. [[psychologia rozwoju człowieka]], [[rozwój emocjonalny]], [[teoria umysłu]], [[współczucie]], [[altruizm]]).
}}
Swoją pozycję człowiek zawdzięcza w dużym stopniu również allorodzicielstwu wśród [[Naczelne|naczelnych]]. W publikacjach na ten temat często cytowana jest opinia [[Carol Gilligan]], pomysłodawczyni [[Etyka troski|etyki troski]]{{r|CarolGilligan}}{{u|u14}}:
{{Cytat
 |treść = Bez allorodzicielstwa, czyli zbiorowego wychowywania dzieci, gatunek ludzki nigdy by nie powstał”.
}}
Allorodzicielstwo stało się niezbędne po przystosowaniu [[Człowiekowate|hominidów]] do [[Dwunożność#Hominidy|dwunożności]].
Skutkiem [[Pionizacja|pionizacji]] było zwężenie [[Kanał rodny|kanału rodnego]], które nastąpiło równocześnie z ewolucyjnym wzrostem główki dziecka (zob. [[:Plik:THE OUTLINE OF SCIENCE image127.jpg|wzrost objętości mózgu]]). [[Ciąża człowieka#Czas trwania ciąży|Czas trwania ciąży]] stał się ewolucyjnym kompromisem między rozwiązaniami zakończonymi śmiercią [[Wcześniactwo|niedonoszonego dziecka]] lub śmiercią jego matki{{r|Medina}}{{odn|Dunbar|2016|s=78–79, 261–265}} – jest on zbyt krótki dla zakończenia [[Okres prenatalny|rozwoju]] [[Płód|płodu]], w tym rozwoju [[Układ nerwowy człowieka|układu nerwowego]]{{u|u11}}. Takie [[dostosowanie]] [[Człowiek rozumny|naszego gatunku]] spowodowało, że poza organizmem matki [[Neurogeneza postnatalna|neurogeneza zachodzi nadal]], a [[Noworodek|noworodki]] i [[niemowlę]]ta są zupełnie niesamodzielne{{odn|Medina}} (zob. [[Dobrostan subiektywny#Rodzina a rozwój inteligencji i osobowości dziecka|rodzina a rozwój inteligencji i osobowości dziecka]]).

Skłoniło to wczesnych ''[[Człowiek (rodzaj)|Homo]]'' (zob. np. [[Paleolityczny styl życia#Paleolityczne społeczeństwo|społeczeństwo paleolityczne]]) do dłuższego przebywania w grupach, w których w opiece nad najmłodszymi dziećmi matce pomagali inni – babki, ciotki, starsze rodzeństwo, również mężczyźni{{r|Kramer-1|Kramer-2|Hagen}}. Istotną rolę odgrywały babcie – przypuszcza się, że ewolucyjnym [[Przekwitanie#Hipotezy dotyczące znaczenia menopauzy|uzasadnieniem menopauzy]] jest wyodrębnienie niepłodnej „[[Kasta (zoologia)|kasty]]” opiekunek potomstwa ({{link-interwiki|hipoteza babki|Q=Q846698}}){{r|Alvarez|Meehan}}.

Pierwsze praludzkie [[Zbiorowość społeczna|zbiorowości społeczne]], których ważnym zadaniem była wspólna troska o potomstwo, były również miejscem powstania i rozwoju [[Mowa (językoznawstwo)|mowy]] – narodzin [[Cywilizacja|cywilizacji]] i [[Kultura|kultury]] [[Człowiek rozumny|człowieka współczesnego]]{{odn|Dunbar|2016|s=277–320}}. John Medina stwierdził, że staliśmy się też „niesłychanie towarzyskimi istotami”, dla których [[samotność]] jest doznaniem bolesnym{{u|u17}}. Człowiek stał się bardziej [[Empatia|empatyczny]] – pomagając innym czuje się mniej samotny (unika [[Cierpienie#W psychologii|cierpienia]]){{r|Medina}}.

== Przegląd wyników badań ==
Opracowanie [[Teoria|teorii]] allorodzicielstwa wymaga współdziałania przedstawicieli [[Nauki przyrodnicze|nauk przyrodniczych]], [[Nauki społeczne|społecznych]] i [[Nauki humanistyczne|humanistycznych]], reprezentujących takie dyscypliny, jak np. [[psychologia]] i [[zoopsychologia]], [[genetyka]] i [[Ewolucjonizm (biologia)|ewolucjonizm w biologii]], [[neurobiologia]], [[neuronauka]], [[etyka]] i [[neuroetyka]], [[kognitywistyka]], a również [[Ewolucjonizm (nauki społeczne)|ewolucjonizm w naukach społecznych, historii]] i [[Ewolucjonizm (myśl polityczna)|myśli politycznej]], [[memetyka]] itp.{{r|memetyka}}

W czasie debat, toczonych od chwili zaobserwowania altruistycznych zachowań wśród zwierząt, powtarzają się przede wszystkim pytania:
; Czy istnienie allorodzicielstwa przeczy koncepcji „samolubnego genu”?: – dlaczego [[Ewolucja biologiczna|ewolucja]] nie wyeliminowała gatunków, w których powszechne są zachowania „nieracjonalne” – utrudniające osiągnięcie własnego {{link-interwiki|sukces reprodukcyjny|tekst=sukcesu reprodukcyjnego|Q=Q751093}} (zob. [[dostosowanie]] ang. ''fitness'')?
; Co neuronauka mówi o moralności?: – czy lub w jakim zakresie altruizm wśród ludzi, [[Dobrowolność|dobrowolnie]] (zob. [[wolna wola]]) ponoszących koszty na rzecz innej osoby lub grupy, mających za sobą nie tylko długą historię [[Ewolucja biologiczna|ewolucji biologicznej]], ale również ewolucję [[Kultura|kulturową]], można porównywać z altruizmem zwierząt?
; Czy zaangażowanie w allorodzicielstwo regulują hormony?: – jakie są neurobiologiczne mechanizmy zachowań altruistycznych?

=== Elementy ewolucjonizmu ===
W długiej [[Historia myśli ewolucyjnej|historii myśli ewolucyjnej]] miały miejsce liczne konflikty, w tym nowożytny spór o możliwości wyjaśnienia zachowań [[Altruizm|altruistycznych]] w oparciu o [[Darwinizm|teorię Darwina]]. Wątpliwości w tym zakresie miał sam [[Charles Darwin|Darwin]], dostrzegający w problemie [[Eusocjalność|eusocjalności]] [[Błonkoskrzydłe|błonkoskrzydłych]] zagrożenie dla swojej teorii. Za dowód wielkiej intuicji uważa się jego stwierdzenie, że pojęcie [[dobór naturalny]] należy stosować zarówno do rodziny, jak osobników. Możliwości wykazania słuszności tego przypuszczenia pojawiły się po kolejnych odkryciach – sformułowaniu [[Prawa Mendla|praw]] [[Gregor Mendel|Mendla]], a następnie stworzeniu podstaw [[Genetyka populacyjna|genetyki populacyjnej]]{{r|Woyciechowski}} i jej rozwoju (np. problem „poziomów doboru”{{r|Łomnicki-2}}, pojęcia [[dostosowanie włączne]], {{link-interwiki|dostosowanie łączne ludzi|Q=Q24884120}}, ''{{link-interwiki|Social Bonding and Nurture Kinship|Q=Q18211490}}'' i in.).

[[Genetyka populacyjna]] zaczęła się rozwijać w XX wieku, dzięki pracom licznych [[Biologia|biologów]], lekarzy i [[Genetyka|genetyków]], stosujących metody [[Modelowanie matematyczne|modelowania matematycznego]]. Istotną rolę odegrali [[Wilhelm Weinberg]] i [[Godfrey Harold Hardy]], twórcy [[Prawo Hardy’ego-Weinberga|prawa Hardy’ego-Weinberga]], które zainspirowało [[John B.S. Haldane|J.B.S. Haldane’a]], [[Ronald Fisher|R.A. Fishera]]{{r|Fisher1919}} i [[Sewall Wright|S. Wrighta]]{{r|Wright}} do poszukiwań „{{link-interwiki|Nowoczesna synteza ewolucyjna|tekst=nowoczesnej syntezy ewolucyjnej|Q=Q337897}}”{{r|AnneGreen}}{{u|u20}}.

Teoretyczne modele, opracowane w ramach genetyki populacyjnej, pozwoliły wyjaśnić zachowania altruistyczne, powstałe w wyniku [[Dobór krewniaczy|doboru krewniaczego]], zgodne z prostą [[Reguła Hamiltona|regułą Hamiltona]]{{r|Woyciechowski}}:
: <big><math>\frac{c}{b} < r</math></big>
gdzie:
: <big><math>c</math></big> i <big><math>b</math></big> (od ang. ''cost'' i ''benefit'') – koszt altruisty i zysk beneficjenta (obie wielkości mierzone [[dostosowanie]]m)
: <big><math>r</math></big> – {{link-interwiki|współczynnik pokrewieństwa|Q=Q2520805}}{{u|u18}} między dawcą i biorcą, udział wspólnych genów, jako liczba z przedziału 0–1 (współcześnie określenie wartości ''r'' jest łatwiejsze od określenia wartości „kosztów” ''c'' i ''b'').

[[William Donald Hamilton|W.D. Hamilton]] opracował swoją teorię utrwalania się zachowań altruistycznych na podstawie obserwacji eusocjalnych błonkówek. W ich społecznościach samce są [[haploid]]ami – mają dwukrotnie mniejszą liczbę [[chromosom]]ów niż samice (plemniki niosą ten sam zestaw [[Informacja genetyczna|informacji genetycznej]]). Samice i potomstwo są [[diploid]]alne. Współczynnik pokrewieństwa matki z córkami wynosi 0,5, podczas gdy siostry są wzajemnie bardziej spokrewnione (0,75). Sprawia to, że zachowania altruistyczne wobec sióstr są bardziej prawdopodobne niż wobec córek{{r|Woyciechowski|Trivers-Hare}} („samolubne geny”{{odn|Dawkins|1996|s=7–51}} mogą decydować o rezygnacji z prokreacji). Wyniki szczegółowych badań sojuszy i konfliktów w społecznościach błonkówek pozwoliły potwierdzić zasadę Hamiltona, a równocześnie rozpocząć poszukiwania odpowiedzi na kolejne pytania, np. o [[Strategia stabilna ewolucyjnie|ewolucyjnie stabilną]] proporcję płci{{r|Łomnicki-1|Woyciechowski}}.

[[Edward Osborne Wilson]] zaproponował włączenie wyników badań owadów społecznych (np. [[Mrówkowate|mrówek]], zob. E.O. Wilson, {{link-interwiki|Bert Hölldobler|tekst=B. Hölldobler|Q=Q63754}}, ''{{link-interwiki|The Ants|Q=Q740913}}'') do szerszej dziedziny naukowej – [[Socjobiologia|socjobiologii]], obejmującej nauki społeczne i biologiczne, tj. genetyka, biologia populacji, ekologia, etologia, antropologia (zob. np. książki: {{link-interwiki|Sociobiology: The New Synthesis|Q=Q1760020}}{{r|EncBrit}}, ''Moralność genu. Od socjobiologii do socjologii. Socjobiologia zwierząt i człowieka'' lub ''The Superorganism: The beauty, elegance and strangeness of insect societies''{{r|Superorganism-rev|Superorganism-book}}).

Wilson napisał m.in.{{r|Tomasiewicz}}:
{{Cytat
 |treść = Przyrodnicy i humaniści powinni zastanowić się, czy nie nadszedł czas, żeby na jakiś czas odebrać etykę z rąk filozofów i przekazać ją biologom.
}}
W kolejnych latach publikowano liczne krytyczne oceny socjobiologicznych koncepcji altruizmu{{u|u19}}{{r|Śliwak}}, lecz równocześnie rosło zainteresowanie nowym obszarem [[Interdyscyplinarność|interdyscyplinarnych]] [[Badania naukowe|badań naukowych]] – [[Neuroetyka|neuroetyką]].

=== Elementy neurofilozofii ===
[[Zachowanie|Zachowania]] zwierząt – [[Zachowanie prospołeczne|prospołeczne]] i [[Zachowanie antyspołeczne|antyspołeczne]] – bywają opisywane z wykorzystaniem [[Etyka|etycznych]] pojęć „[[dobro]]” i „[[zło]]”. Skłania to do ich nieuprawnionych ocen w kategoriach [[Moralność|moralnych]], mimo że zbiory [[Normy moralne|norm moralnych]], formułowanych np. przez największych filozofów i etyków, nie mają charakteru uniwersalnego (zob. np. [[Tomasz z Akwinu#Teologia moralna|teologia moralna Tomasza z Akwinu]], [[imperatyw kategoryczny]] [[Immanuel Kant|Kanta]]). Etyk i filozof [[Ija Lazari-Pawłowska]], kontynuatorka prac [[Tadeusz Kotarbiński|Tadeusza Kotarbińskiego]] i [[Maria Ossowska|Marii Ossowskiej]], pisała w [[Etyka (czasopismo)|roczniku filozoficznym ''Etyka'']] (1970){{r|Lazari-Pawł}}:
{{Cytat
 |treść = ''… warto zdać sobie sprawę, w jakiej mierze dla celów [[Etyka normatywna|etyki normatywnej]], która zajmuje się formułowaniem programów moralnych, może być przydatna coraz lepsza znajomość człowieka („natury ludzkiej"), którą zawdzięczamy rozwojowi takich nauk empirycznych jak biologia, psychologia, socjologia, czy antropologia kulturalna.''
}}
Autorka artykułu wskazywała też z jednej strony rzucającą się w oczy odrębność kultur („ten sam rodzaj czynów, który w jednej kulturze zyskuje pochwałę, w innej budzi zgrozę”), a z drugiej – zasadniczą tożsamość ludzi, niezależnie od czasu i miejsca („wystarczy znaleźć się gdziekolwiek na kuli ziemskiej u boku matki rozpaczającej z powodu śmierci swego dziecka, aby mieć wrażenie identyczności ludzkich doznań”){{r|Lazari-Pawł}}.

Niektórzy filozofowie są zdania, że „[[natura ludzka]]” jest [[Egoizm (psychologia)|egoistyczna]], co skrywa „[[Fasada (socjologia)|fasada]]”, powstająca w wyniku [[Wychowanie|wychowania]] w określonej [[Kultura|kulturze]]. Wielu innych dostrzega ewolucyjny rodowód naturalnej moralności (zob. [[psychologia ewolucyjna]]), w tym rolę emocji społecznych (zob. [[antropologia emocji]]) i [[Uczucia|uczuć]]. Podkreśla znaczenie [[Empatia|empatii]], powstrzymującej przed krzywdzeniem innych i skłaniającej do [[Zachowanie prospołeczne|zachowań prospołecznych]], [[Altruizm|altruistycznych]], np. do opieki nad potomstwem, krewnymi i innymi osobami{{r|Znak2015}} (również nad zwierzętami).

Spośród bogatego piśmiennictwa na ten temat{{u|u21}} często cytowane są książki ''The Ethical Brain: The Science of Our Moral Dilemmas''{{r|EthBrain}} ([[Michael Gazzaniga|Michael S. Gazzaniga]]{{r|Gazzaniga}}, 2006) i ''Braintrust: What Neuroscience Tells Us about Morality'' ([[Patricia Churchland]], 2011). Druga z wymienionych pozycji ukazała się w tłumaczeniu na język polski pod tytułem ''Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności'' (2013){{r|Moralność-mózgu|o-wykł-P.Church}}.

W określeniu „moralność mózgu”, podobnie jak w popularnym pojęciu „samolubny gen”, użyto wywołującej emocje [[Personifikacja|personifikacji]]. Prowokacyjny tytuł książki [[Richard Dawkins|Dawkinsa]] przyczynił się do spopularyzowania tematyki i przyspieszył rozwój [[Socjobiologia|socjobiologii]]{{odn|Dawkins|1996|s=7–51}}. Podobnie tytuł książki Patricii Churchland skłania do ponownego przeanalizowania pojęć: [[moralność]], [[dobro]], [[zło]], [[wartości]], [[Norma (aksjologia)|normy]], [[powinność]] itp. oraz do prób sformułowania definicji, które byłyby akceptowane przez specjalistów z różnych [[Dyscyplina naukowa|dyscyplin naukowych]], zaangażowanych w rozwój [[Kognitywistyka|kognitywistyki]]. Nie zawsze jednakowo są rozumiane pojęcia „mózg” i „[[poznanie ucieleśnione|mózg ucieleśniony]]”.

[[Neurologia|Neurologiczne]] problemy altruizmu rozwiązuje też [[António Damásio]], twórca pojęcia „[[markery somatyczne]]” (zob. [[Altruizm#Altruizm według A. Damásio|altruizm według A. Damásio]]). Wraz ze współpracownikami analizuje hipotezę, że „[[uczucia]]” (nieuświadomiony „[[strach]]” i in.) mogły zapoczątkować rozwój [[Samoświadomość|samoświadomości]]{{odn|Damásio|2013|s=149–187}} i mogą nadal odgrywać rolę w biologicznych procesach organizmów wyższych{{r|Damasio-Carvalho}}.

; Zobacz też:
* [[Moralność#Moralność a uczucia|moralność a uczucia]]
* [[Moralność#Moralność a psychologia ewolucyjna|moralność a psychologia ewolucyjna (teoria rozwoju moralnego Kohlberga)]]
* [[Psychologia ewolucyjna#Psychologia ewolucyjna na tle dziedzin pokrewnych|psychologia ewolucyjna na tle dziedzin pokrewnych]]
* [[Homo przypadkiem sapiens#Dwoistość natury ludzkiej|dwoistość natury ludzkiej]] według [[informatyka]] [[Konrad Fiałkowski|K. Fiałkowskiego]] i [[Antropologia|antropologa]] [[Tadeusz Bielicki|T. Bielickiego]]

=== Elementy endokrynologii ===
Naukowcy, analizujący problem zachowań prospołecznych z [[Biologia|biologicznego]] punktu widzenia ([[biochemia]], [[biomedycyna]], [[endokrynologia]]), tworzenie się więzi [[Emocja|emocjonalnych]] w [[rodzina]]ch i większych grupach objaśniają działaniem [[Układ nagrody|układu nagrody]]{{r|Turlejski}} – systemu [[Wzmocnienie pozytywne|nagradzania]] [[Zachowanie|zachowań]] pożądanych, zwiększających [[Dostosowanie|fitness]]{{u|u16}}. Analogicznie, lecz w przeciwnym kierunku, działa system [[Kara (behawioryzm)|kar]] (zob. [[wzmocnienie negatywne]]). W układzie nagrody odgrywają rolę [[Opioidy#Naturalne peptydy|naturalne opioidy]] (zob. też [[receptory opioidowe]]), które mogą wywoływać [[Uzależnienie|uzależnienia]] podobne do występujących np. w [[alkoholizm]]ie lub [[Narkomania|narkomanii]]. Znanymi naturalnymi opioidami są m.in. [[endorfiny]] („hormony szczęścia”), {{link-interwiki|dynorfiny|Q=Q324076}}, [[enkefaliny]]. Ich wydzielanie regulują [[neuroprzekaźnik]]i, np. [[Dopamina#Układ nagrody|dopamina]] (zob. [[szlaki dopaminergiczne]]), [[serotonina]], [[adrenalina]] („hormon strachu, walki i ucieczki”). W ostatnich dziesięcioleciach rosnące zainteresowanie budzą funkcje [[Hormon antydiuretyczny|wazopresyny]]{{r|Young|Walum}} i [[Oksytocyna|oksytocyny]]{{r|Oxytocin|Church2012|Frontiers2015|Oxytocin-publ}} („hormony szczęścia”{{r|horm-szczęścia}}) i ich powstawanie. Ukazują się liczne publikacje naukowe i popularnonaukowe{{u|u26}}, m.in. artykuły publikowane w specjalnych wydaniach czasopisma ''{{link-interwiki|Hormones and Behavior|Q=Q15760887}}'', zatytułowanych ''Oxytocin, Vasopressin and Social Behavior''{{r|Horm&Beh2012}}.

Oksytocyna jest wytwarzana w nadwzrokowych i przykomorowych jądrach [[Podwzgórze|podwzgórza]] i magazynowana w [[Przysadka mózgowa|przysadce mózgowej]]{{r|Oxytocin}}. U ssaków jest wytwarzana również w ciele, w [[jajnik]]ach i [[Jądro (anatomia)|jądrach]]{{odn|Damásio|2013|s=143–144}}. Jej działanie jest ściśle związane z przebiegiem [[Poród|porodu]], [[Laktacja|laktacją]] i [[Karmienie piersią|karmieniem piersią]]. Karmiące matki odczuwają [[Euforia|euforyczną]] przyjemność (przypominającą [[orgazm]]), co sprzyja umacnianiu silnej więzi z [[niemowlę]]ciem (jest jedną z biologicznych podstaw [[Miłość#miłość macierzyńska|miłości macierzyńskiej]]). Zjawisko występuje u wszystkich ssaków, sprzyjając zaangażowaniu samic („ciotek”) w allomacierzyństwo. Analogiczne czynniki sprawiają, że bezdzietne samice chętnie opiekują się młodymi ssakami innych gatunków{{r|Koko}}, a ludzie [[Fobia społeczna|wycofani społecznie]] (skłonni do [[antropopatyzm]]u) chętnie opiekują się zwierzętami{{r|Soc-Motiv}}. Oksytocyna nasila też uczucia ojcowskie i sprzyja [[Monogamia|monogamii]], np. nieoczekiwanie zaobserwowanej wśród [[Gryzonie|norników preriowych]] ''Microtus ochrogaster''{{u|u22}}. W dużo mniejszym zakresie są zbadane zachowania samców wobec potomstwa{{r|Paternal-Beh}} oraz innych członków rodzin{{r|Mileva-Seitz}}.

=== Kontynuacja badań ===
Od czasu wprowadzenia określeń „[[inwestycje rodzicielskie]]” ([[Robert Trivers]], 1971){{r|Trivers1971}} i „alloparenting” ([[Edward Osborne Wilson|E.O. Wilson]] 1975) wdrożono nowe techniki badawcze i zgromadzono bogaty materiał doświadczalny, potwierdzający istnienie allorodzicielstwa wśród wielu różnych gatunków. Szczegółowe badania altruistycznych zachowań opiekuńczych wśród [[Mrówkowate|mrówek]], [[Gryzonie|gryzoni]], [[szympans]]ów są kontynuowane{{r|CORDIS-mrówki|Neur-biol-2017|All-red-lact}}.

Stosując w czasie obserwacji prospołecznych i aspołecznych zachowań dzieci nowoczesne badawcze metody neuronauki społecznej (np. [[Potencjały wywołane|EEG/ERP]] i [[okulografia]]) wykazano, że fundamenty moralności istnieją w bardzo wczesnym okresie rozwoju. Rozbudowują się pod wpływem wzorców rodzicielskich i innych. Małe dzieci wcześnie oceniają obserwowanych ludzi na podstawie ich zachowań i szybko wykazują skłonności do uspokajania innych – dostrzegają grożące im zagrożenia, rozpoznają intencje obserwowanych osób w sytuacjach doświadczalnych. Indywidualne różnice w kompetencjach społecznych i/lub moralnych są stabilne – pozwalają przewidywać zachowania w okresie przedszkolnym{{r|Precurs-moral|Tan-Mikami-Hamlin}} (prawdopodobnie również w następnych okresach rozwojowych; zob. [[Teoria rozwoju psychospołecznego#Fazy rozwojowe według Eriksona|rozwój psychospołeczny według Erika Eriksona]], [[Dobrostan subiektywny#okres wczesnodziecięcy|dobrostan subiektywny – okres wczesnodziecięcy]]).

Dotychczas nie wyjaśniono złożonych genetycznych mechanizmów, które są odpowiedzialne za działanie układu nagrody, regulującego zachowania macierzyńskie. Wyjaśnienie mechanizmów allorodzicielstwa wydaje się jeszcze bardziej odległe. Wskazywana jest potrzeba zintensyfikowania i rozszerzenia zakresu badań, m.in. objęcie nimi problemów [[Epigenetyka|epigenetyki]] (zob. też [[reprogramowanie epigenetyczne]], [[interakcje gen-środowisko]]) oraz problemów rodzicielskich zachowań ojców, dziadków i innych opiekunów{{r|Mileva-Seitz}} (V.R. Mileva-Seitz{{r|Mileva-acad|Mileva-PubMed}} i wsp.).

Wyniki badań zachowań współczesnych ludzi i zwierząt – w tym reakcji na [[dobro]] i [[zło]] – oraz roli [[Wychowanie|wychowania]], są interpretowane z wykorzystaniem myśli [[Historia filozofii (nauka)#Epoki|filozofów minionych epok]] – [[Platon]]a i [[Arystoteles]]a ([[Arystoteles#Dobro jako wartość indywidualna a nie absolutna|dobro – wartość indywidualna]]){{r|Lewkowicz}}, [[Tomasz z Akwinu|Tomasza z Akwinu]]{{r|Lichacz-proj}}, [[René Descartes|Kartezjusza]], [[Baruch Spinoza|Spinozy]]{{r|PoszukSpinozy}} i innych. Złożoność problematyki ilustruje m.in. temat projektu badawczego Piotra Lichacza z [[Instytut Filozofii i Socjologii PAN|Instytutu Filozofii i Socjologii PAN]] (obszary zainteresowań naukowych: [[etyka]], [[filozofia przyrody]], [[epistemologia]], [[Metafizyka klasyczna|metafizyka]]){{r|Lichacz-Inst}}. W opisie pracy nt. ''Neuroetyka a Tomasz z Akwinu. O użyteczności filozofii średniowiecznej we współczesnych debatach etycznych'' (2013–2016) zamieszczono słowa kluczowe: [[Obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego|obrazowanie magnetyczno-rezonansowe]], odpowiedzialność moralna, [[Psychofarmakologia|psychofarmakologiczne]] ulepszanie funkcjonowania, autentyczność, [[głęboka stymulacja mózgu]], tożsamość moralna, [[cnota]]){{r|Lichacz-proj}}.

== Przykłady allorodzicielstwa ==
=== Owady społeczne ===
[[Plik:HoneyBeeSwarm.JPG|thumb|100px| [[Pszczoły|Rój]] [[Pszczoła miodna|pszczół]]]]
Jednym z najczęściej opisywanych przykładów kooperacji zwierząt są [[owady społeczne]]. Tworzą one struktury wykształcone w różnym stopniu, od [[Owady społeczne#Owady parasocjalne|parasocjalnych]] do [[Eusocjalność|eusocjalnych]] (zob. {{link-interwiki|ewolucja eusocjalności|Q=Q5418647}}, [[superorganizm]]). W społecznościach mniej złożonych owady wspólnie budują gniazda i wspólnie opiekują się potomstwem (do czasu dojrzałości). W bardziej złożonych strukturach wielopokoleniowych (zob. [[Pszczoła miodna#Struktura społeczna|struktura roju pszczoły miodnej]]) obserwowana jest nie tylko wzajemna pomoc (zachowania [[Altruizm|altruistyczne]]) – wyodrębniają się [[Kasta (zoologia)|kasty]] o zróżnicowanej [[Morfologia zwierząt|morfologii]] i funkcjach w [[Rodzina pszczela|rodzinie pszczelej]] (np. [[pszczoła robotnica]], nie uczestnicząca w rozmnażaniu).

Poza [[Pszczołowate|pszczołowatymi]] znane są liczne inne owady społeczne, np. opisywane już przez [[Charles Darwin|Darwina]] inne owady [[błonkoskrzydłe]] – [[osy]] i [[Mrówkowate|mrówki]] – oraz [[termity]] lub opisywani później przedstawiciele [[Wciornastki|wciornastków]], [[Chrząszcze|chrząszczy]] i [[Pluskwiaki równoskrzydłe|pluskwiaków równoskrzydłych]] (np. [[mszyce]]){{r|Woyciechowski}}.

Istnienie w społecznościach mrówek, pszczół i termitów bezpłodnych [[Robotnica|robotnic]] było dla Darwina bardzo zagadkowe – niezgodne z założeniami [[Darwinizm|jego teorii]] (problem rozwiązano dopiero w XX w.){{r|Woyciechowski}}.

=== Skorupiaki ''Synalpheus'' ===
[[Plik:Stenopus hispidus (Banded cleaner shrimp).jpg|thumb|100px|Krewetki na beczułkowej gąbce  ''Xestospongia'']]
''[[Synalpheus]]'' (Decapoda, Alpheidae) jest najliczniejszym w gatunki [[Rodzaj (biologia)|rodzajem]] tropikalnych [[Skorupiaki|skorupiaków]]. Do 2004 roku opisano ponad 100 gatunków, z czego 21 – na [[Rafa koralowa|rafach koralowych]] [[Morze Karaibskie|Morza Karaibskiego]], w okolicach [[Rafa barierowa|rafy barierowej]] [[Belize]] i [[San Blas (archipelag)|archipelagu San Blas]] (dalsze poszukiwania są prowadzone  w rafach koralowych [[Indo-Pacyfik]]u{{r|krewetki}}). Odkryto trzy gatunki krewetek ''Synalpheus'', określane jako [[Eusocjalność|eusocjalne]]: ''{{link-interwiki|Synalpheus regalis|Q=Q7661956}}'', ''Synalpheus filidigitus'' i ''Synalpheus chacei''{{r|krewetki}}. Często zasiedlają one komory wodne [[Gąbki|gąbek]] z rodzaju {{link-interwiki|Xestospongia|Q=Q4116287}}, ''Lissodendoryx'' i ''Oceanapia'' (jeden gatunek gąbki zamieszkuje tylko jeden gatunek krewetki){{r|krewetki}}.

Przypuszcza się, że różne struktury społeczne [[Kolonia (biologia)|kolonii]] wyewoluowały w warunkach silnej [[Konkurencja (ekologia)|konkurencji]] o niezajęte gąbki – pojedyncze [[organizm]]y lub nieliczne grupy były narażone na duże straty potomstwa (wysoka [[śmiertelność]]). Mogło to doprowadzić do powstania struktur eusocjalnych, w których znajdują się młode [[osobnik]]i rezygnujące z rozrodu, a przejmujące zadania opieki nad potomstwem osobników [[Pokrewieństwo|spokrewnionych]]{{r|krewetki|krewetki-2|krewetki-3|krewetki-4}}.

Kolonie liczą do 120. (''S. filidigitus'') lub do kilkuset osobników  (''S. regalis''). W ok. 20% kolonii występuje kilka samic-królowych, wyraźnie największych. Przyjmuje się, że mniejsi spośród pozostałych członków kolonii są postaciami juwenilnymi (zob. [[przeobrażenie]] [[Larwa|larw]]), a więksi samcami, pełniącymi funkcje strażniczo-obronne{{r|krewetki}}.

=== Ryby ===
[[Plik:Jack mackerel school.jpg|thumb|100px|[[Ławica ryb|Ławica]] [[Trachurus|ostroboków]]]]
Samice różnych gatunków [[Ryby|ryb]] składają [[Ikra|ikrę]] do toni wodnej (pelagofilność), na powierzchniach kamieni (litofilność), na piasku (psammofilność) lub na wodnych roślinach (fitofilność). Istnieją również gatunki składające jaja do jamy oskrzelowej [[Małże|małży]], pod pancerzyki [[Kraby|krabów]] (ostrakofilność) i w innych miejscach. Ikra jest [[Zapłodnienie|zapłodniana]], gdy styka się z [[Mlecz (ryby)|mleczem]] samców w czasie [[Tarło|tarła]].

„Opieka rodzicielska” może ograniczać się do wyboru i przygotowania miejsca tarła lub do wędrówek na odległe tarliska. Po tarle samce części gatunków giną (np. [[węgorzowate]]{{r|węgorz}}). Pozostawionemu bez opieki rodziców [[Narybek|narybkowi]] bezpieczeństwo i dostępność pożywienia zapewnia cała współdziałająca [[Ławica ryb|ławica]], gromadząca osobniki o różnym [[Stopień pokrewieństwa|stopniu pokrewieństwa]]{{r|Allopar-fish}}.

Inne gatunki ryb – [[pielęgnicowate]], [[Pyszczak|gębacze]], [[pyszczak]]i i in. – stosują różne strategie intensywnej opieki rodzicielskiej nad ikrą i narybkiem. Polegają one m.in. na [[Inkubacja jaj|inkubacji]] ikry w pysku. Ikra bywa inkubowana przez oboje rodziców (ang. ''biparental mouthbrooders'') lub tylko przez matkę (ang. ''maternal mouthbrooders''){{r|T.Kwiecień|Łapa|Goldschmidt}}{{u|u6}}. Gdy kilkutysięczny narybek [[Monogamia (biologia)|monogamicznych]] pyszczaków ''[[Boulengerochromis microlepis]]'' opuszcza „gniazdo” (np. szczelinę skalną) i zaczyna pływać, nadal pozostaje pod opieką rodziców, chroniących potomstwo przed drapieżnikami (ryby przenoszą się w coraz głębsze warstwy jeziora). W tym okresie (kilka miesięcy) rodzice nic nie jedzą, wskutek czego wkrótce giną{{r|Allopar-fish}}.

Szczelinowce ''[[Księżniczka z Burundi|Neolamprologus brichardi]]'' wyróżnia organizacja społeczna – w warunkach naturalnych żyją w kilkutysięcznych koloniach, wewnątrz których wyodrębniają się kilkupokoleniowe „rodziny”, liczące po kilkadziesiąt ryb. Narybek jest ochraniany przez tysiące dorosłych ryb, w tym przez starsze rodzeństwo (w akwariach ryby nienależące do „rodziny” często bywają zabijane){{r|T.Kwiecień}}.

Troska pielęgnicowatych o ikrę i narybek bywa wykorzystywana przez ryby innych gatunków – jest obserwowana allorodzicielska opieka nad potomstwem [[Pasożyty lęgowe|pasożytów lęgowych]], takich jak np. [[giętkoząb cętkowany]] (''Synodontis multipunctatus'').

=== Ptaki ===
[[Plik:Reed warbler cuckoo.jpg|thumb|100px|right|[[Trzcinniczek zwyczajny|Trzcinniczek]] jako allorodzic]]
Szacuje się, że różne formy opieki nad cudzymi potomkami występują u 9% z 10 tys. gatunków [[Ptaki|ptaków]]{{r|Nat-Hist-Mag-2009}}. W opiece nad potomstwem ptaków pomagają niekiedy osobniki innych gatunków. Zdarzają się też [[oddziaływania antagonistyczne]], np. [[Pasożyty lęgowe|pasożytnictwo lęgowe]]{{u|u4}}. W [[Europa Środkowa|Europie Środkowej]] występuje jeden gatunek pasożyta lęgowego – [[kukułka zwyczajna]] (rolę allorodziców pełnią [[Trzcinniczek zwyczajny|trzciniaczki]]).

Wśród ptaków wyróżniane są:
{{Galeria|Nazwa = |wielkość=100|pozycja=right
|Plik:Weißstorchnest mit drei Jungvögeln.JPG|[[Bocian biały|Bocianie]] [[Gniazdo (etologia)#Ptasie gniazda|gniazdo]]{{u|u3}}
|Plik:Grus grus -migrating north-6a.jpg|[[Klucz (ornitologia)|Klucz ptaków]]
}}
{{Galeria|Nazwa = |wielkość=100|pozycja=right
|Plik:Swan with nine cygnets 3.jpg|[[Łabędź niemy]] z pisklętami
|Plik:Arnastapi 1.jpg|Pisklęta na skalnym [[klif]]ie
}}
; – [[gniazdowniki]],: czyli ptaki długo opiekujące się potomstwem w [[Gniazdo (etologia)#Ptasie gniazda|gniazdach]] budowanych przez samicę, samca lub oboje rodziców; w przypadkach [[Gniazdowanie kooperatywne|gniazdowania kooperatywnego]], występującego u co najmniej 300 gatunków (m.in. liczna [[Rodzina (biologia)|rodzina]] [[Wróble|wróbli]]; zob. reprodukcja wspólnotowa – ptaki) w budowie gniazda i karmieniu [[Pisklę|piskląt]] parze rodzicielskiej pomagają inne dorosłe ptaki oraz młode z poprzedniego [[lęg]]u<ref>David Burni, Ben Hoare, Joseph DiCostanzo, BirdLife International (mapy wyst.), Phil Benstead i inni: Encyklopedia Ptaki. Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa, 2009 {{ISBN|978-83-01-15733-3}} (według [[gniazdowanie kooperatywne]])</ref>
; – [[zagniazdowniki]],: czyli ptaki, których potomstwo wykluwa się z [[Jajo (biologia)|jaj]] później – jest lepiej przygotowane do samodzielnego życia. Pisklęta są [[Pióro|upierzone]], prawie natychmiast fruwają lub pływają podążając za rodzicami. Opieka rodzicielska ogranicza się do wskazywania przez rodziców właściwego pożywienia, do obrony przed [[Drapieżnictwo|drapieżnikami]] lub ochrony przed deszczem pod rozłożonymi skrzydłami. Niekiedy młode podążają za obcym osobnikiem, którego zobaczą po wykluciu się (np. za człowiekiem, zob. [[Konrad Lorenz]]) – jego wygląd zostaje na stałe [[Wdrukowanie|wdrukowany]] jako wzorzec rodzica{{u|u5}}{{r|Bystre-zw}}.
; – [[Stado|ptaki tworzące stada]],: co ułatwia im zdobywanie pokarmu i przeciwdziałanie atakom [[Drapieżnictwo|drapieżników]] (zapewnienie potomstwu większego bezpieczeństwa od zapewnianego przez pary rodzicielskie). Tworzenie grup odbywa się np. w czasie [[Wędrówki ptaków|sezonowych wędrówek]], będących rodzajem [[Zachowanie instynktowe|instynktowego działania]] społecznego (ptaki w [[Klucz (ornitologia)|kluczu]] zużywają mniej energii). Po odbyciu długich wędrówek na zimowiska ptaki wracają na swoje tereny lęgowe, często w tych samych parach rodzicielskich i do tych samych gniazd (np. [[Monogamia (biologia)|monogamiczny]] [[bocian biały]]).
Do prowadzących stadny tryb życia należą m.in. [[Nurzyk zwyczajny|nurzyki zwyczajne]] – ptaki wodne z [[Rodzina (biologia)|rodziny]] [[Alki|alk]], często składające jaja na nagich skałach [[klif]]ów. Jajami i pisklętami wspólnie opiekują się rodzice. Jeszcze niezdolne do lotu pisklęta nurzyków skaczą ze skały do morza. Po skoku unoszą się na wodzie przez wiele dni, nadal karmione przez rodziców.

W czasie długotrwałych badań, wykonanych m.in. na [[Szkocja|szkockiej]] [[Isle of May]] oraz Gannet Islands ([[Labrador (region)|Labrador]]) stwierdzono, że w przypadkach dostępności pożywienia w koloniach występuje opieka allorodzicielska (świadczona m.in. przez samice, którym nie powiodły się próby odchowania własnych piskląt){{r|nurzyk-3}}. W trudniejszych warunkach (np. wysokie zagęszczenie) pozostające bez opieki rodziców jaja i pisklęta bywają narażone nie tylko na ataki drapieżników ([[mewa srebrzysta]], [[mewa siodłata]]), ale również na [[Agresja (etologia)|agresywne]] zachowania nurzyków z sąsiednich gniazd kolonii{{r|nurzyk-1|nurzyk-2}}.

=== Ssaki ===
[[Plik:Weimaraner glance by Pedro Lozano.jpg|thumb|100px|[[Mimika]] [[Typy psów|psów]] umożliwia [[Komunikacja niewerbalna|komunikację]] z&nbsp;człowiekiem]]
Powszechna jest opinia, że troską o własne potomstwo wyróżniają się przedstawiciele wielkiej [[Gromada (biologia)|gromady]] [[Ssaki|ssaków]], a zwłaszcza [[Samica|samice]] różnych gatunków (np. [[Matka|matki]] [[Karmienie piersią|karmiące piersią]], emocjonalnie związane z [[Noworodek|noworodkiem]]). Ssaki są również skłonne do opieki nad niespokrewnionymi młodymi osobnikami własnego i innych gatunków{{r|ssaki-tvn24}}. Ocenia się, że allorodzicielstwo występuje u ok. 3% gatunków ssaków{{r|Nat-Hist-Mag-2009}}.

Obserwowane wśród ssaków formy rodzicielskiej i pozarodzicielskiej opieki nad młodymi osobnikami są bardzo zróżnicowane – mogą przypominać [[Zachowanie|zachowania]] w społecznościach owadów lub ryb (np. opisane powyżej), albo zachowania typowe dla [[Cywilizacja|cywilizowanego]] [[Człowiek rozumny|człowieka współczesnego]]. Wyniki wieloletnich badań [[Zoosocjologia|zoosocjologicznych]] częściowo ilustrują poniższe przykłady.
[[Plik:Nest of naked mole rats.jpg|thumb|100px|[[Golec piaskowy|Golce piaskowe]]]]
; [[Golec piaskowy|Golce piaskowe]]: – żyją w zamkniętych [[Nora (etologia)|norach]], w koloniach o strukturze [[Eusocjalność|eusocjalnej]], przypominającej [[Pszczoła miodna#Struktura społeczna|strukturę społeczności pszczół]] (rozszerzona grupa rodzinna z nakładającymi się pokoleniami){{r|golec-1|golec-2|golec-3}}. Kolonie liczą 75–80 zwierząt (maks. 290), w których potomstwo pochodzi od jednej samicy (królowej) i od jednego do trzech samców. Pozostałe samce stanowią [[Kasta (zoologia)|kastę robotników]] kopiących korytarze{{r|golec-1|golec-2}}. Królowa jest agresywna wobec innych samic (tłumienie skłonności do rozrodu), które pomagają zwierzętom reprodukcyjnym{{r|golec-1|golec-2}} („pomoc bez nadziei na odwzajemnienie”{{r|Sikora}}) i osobnikom młodym. Po śmierci królowej jedna z nich przejmuje jej funkcję (zwykle po walce z rywalkami). W koloniach zdarzają się też „antyspołeczne odmieńce” – samce lub samice wyróżniające się ilością [[Tkanka tłuszczowa|tkanki tłuszczowej]]. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej podejmują odległe wędrówki. Po znalezieniu partnera tworzą nowe kolonie{{r|golec-1}}.
[[Plik:Suricata suricatta 006.jpg|thumb|100px| [[Surykatka szara|Surykatki]]]]
; [[Surykatka szara|Surykatki szare]]:– tworzą stada liczące ok. 50 osobników o różnym stopniu pokrewieństwa (współpracę w grupie i unikanie [[Kojarzenie krewniacze|kojarzenia krewniaczego]] ułatwia zdolność dominujących samic do rozpoznawania zapachu wydzieliny z gruczołów odbytu{{r|odour}}). Opiekunkami potomstwa są „ciotki” – samice z wcześniejszych miotów albo samice niespokrewnione, które doglądają podopiecznych oraz przekazują im podstawową wiedzę, m.in. o sposobach zdobywania pożywienia (organizują „szkoły łowieckie”){{r|Niania-surykatka}}. Badania zmierzające do poznania zachowań socjalnych w populacjach ''Suricata suricatta'' są kontynuowane m.in. w ramach programu „Kalahari Meerkat Project”{{r|KMP}}.
[[Plik:Lion (Panthera leo krugeri) 02.jpg|thumb|100px| Młode lwy{{u|u8}}]]
; [[Lew afrykański#Rozród|Lwy afrykańskie]]: – żyją w stadach samic i samców. Potomstwo dorasta zwykle w grupach 2–18 blisko spokrewnionych dorosłych samic, wspólnie karmiących młode osobniki i broniących je przed atakami obcych samców, [[Hienowate|hien]] i in. Pod wpływem zmian dostępności zdobyczy lub stopnia zagrożenia dla potomstwa stada często się rozpraszają – powstają grupy mniejsze, np. jedna-dwie-trzy spokrewnione samice z potomstwem. Odchowane młode samice pozostają w stadzie. Młode samce opuszczają je po osiągnięciu wieku 2–4 lat, tworząc myśliwskie koalicje z innymi samcami (często spokrewnionymi), zajmujące nowe terytoria. Po osiągnięciu pełnej dojrzałości płciowej stają się agresywne wobec grup samic – zdarzają się akty [[Dzieciobójstwo#Dzieciobójstwo u zwierząt|dzieciobójstwa]] (zapewnienie własnego sukcesu [[Rozród|rozrodczego]]){{r|Lwy}}.
[[Plik:Pigmejka 1.jpg|thumb|100px| [[Pigmejka karłowata|Pigmejki]]{{u|u8}}]]
; [[Pigmejka karłowata|Pigmejki karłowate]]: – maleńkie [[Małpy szerokonose|małpki szerokonose]] [[Nowy Świat|Nowego Świata]], żyją w grupach rodzinnych liczących do ok. 10 członków, spędzających wspólnie cały swój wolny czas, okazujących radość ze spotkań i smutek, np. w przypadku śmierci jednego z nich. Utrzymując więzi społeczne korzystają z różnych sygnałów wokalnych. Potomstwo bywa liczne – często zdarza się [[ciąża wielopłodowa]] ([[Ciąża bliźniacza|bliźnięta]] lub mioty 3–4 młodych){{r|Marmoset|pigmejka}}. W opiece nad młodymi aktywny jest ojciec, który m.in. nosi potomstwo na plecach. Rola matki często ogranicza się do karmienia – w czasie [[Laktacja|laktacji]] ma uprzywilejowany dostęp do żywności. Zdarzają się sytuacje, gdy ojca zastępują starsi bracia (alloojcostwo) i inni członkowie grupy{{r|EncZw|Marmoset-2|Marmoset-3}}.

=== Naczelne i antropogeneza ===
[[Plik:Three chimpanzees with apple.jpg|thumb|100px| Grupa [[Szympans zwyczajny|szympansów]]]]
{{Galeria|Nazwa = Langur wietnamski z&nbsp;matką{{r|barwa-juniora}}{{u|u10}}|wielkość=100|pozycja=right
|Plik:Francois Baby (5729172072).jpg|Pierwsze 3–6 m-cy
|Plik:Francois' Langur 0938.jpg|Osobnik starszy
}}
Zagadnienia allorodzicielstwa wchodzą w zakres intensywnych [[Interdyscyplinarność|interdyscyplinarnych]] badań [[Naczelne#Systemy społeczne|systemów społecznych naczelnych]], w tym [[Człowiekowate|człowiekowatych]]. Badania są prowadzone przez specjalistów w różnych dziedzinach, np. [[Prymatologia|prymatologii]], [[Antropologia|antropologii]], [[Psychologia rozwoju człowieka|psychologii rozwojowej]], [[Etologia|etologii]], [[Filozofia|filozofii]] i [[Filozofia umysłu|filozofii umysłu]], [[Neurofilozofia|neurofilozofii]], [[Neuroetyka|neuroetyki]]. Zmierzają m.in. do wyjaśnienia problemów [[Antropogeneza#Ewolucja rodzaju Homo|ewolucji rodzaju ''Homo'']], których tłem jest nieustanny spór [[determinizm]]u biologicznego z [[Etyka|etycznym]] [[woluntaryzm]]em{{u|u9}}{{r|Hylewski}}.

Według Sarah Blaffer Hrdy, autorki m.in. popularnej książki pt. ''Mothers and Others''{{r|S.B.Hrdy}}, pojawienie się zjawiska zastępowania matki w opiece nad dzieckiem przez innych członków grupy wysoce społecznych afrykańskich małp człekokształtnych (opieka wspólnotowa) było początkiem drogi przodków człowieka do korzystnej „emocjonalnej nowoczesności”{{r|Nat-Hist-Mag-2009|Horm&Behav}}. Wspólnotowej pielęgnacji najmłodszych osobników sprzyja ich łatwa rozpoznawalność, np. dzięki jaskrawemu ubarwieniu futra, wyraźnie różniącemu się od ubarwienia osobników dorosłych. Rozwinęły się też inne cechy, pozwalające odróżnić dziecko od osobnika dorosłego i atrakcyjne dla dorosłych, budzące w nich głęboką [[Empatia|empatię]]; uważa się, że wymagało to rozwoju [[Teoria umysłu|teorii umysłu]], sprzyjało powstawaniu różnych sposobów [[Komunikacja interpersonalna|porozumiewania się]] członków grupy, [[Komunikacja niewerbalna|niewerbalnych]] i [[Komunikacja werbalna|werbalnych]]{{r|Nat-Hist-Mag-2009}}. Badania zjawiska allorodzicielstwa dotyczyły m.in. grup [[Makak królewski|rezusów]], w których skład wchodził samiec, kilka samic i potomstwo różnych samic. Zaobserwowano m.in. próby dotykania przez „ciotki”, noszenia, przytulania, pielęgnacji i in. (częstotliwość tych interakcji była związana z wiekiem i statusem ciotki){{r|Aunt}}.

Młode osobniki bywają obejmowane opieką bez względu na pokrewieństwo, a nawet na gatunek, np.:
: – {{link-interwiki|Christophe Boesch|Q=Q118803}} zaobserwował pięć przypadków adopcji młodych szympansów przez niespokrewnionego samca{{r|Hylewski}},
: – gorylica [[Koko (goryl)|Koko]], która opanowała umiejętność porozumiewania się z ludźmi za pomocą języka {{link-interwiki|American Sign Language (ASL)|tekst=ASL|Q=Q14759}}, przekazała swoim opiekunom informację, że – ponieważ nie ma własnego dziecka – chce zaadoptować kotka; okazywała mu wiele troski i czułości{{r|Koko}}
: – Patricia Churchland, opisując przykład [[Przyjaźń|przyjaźni]] [[orangutan]]a z psem podkreśla, że zawarł ją mimo braku skłonności orangutanów do tworzenia grup społecznych{{r|P.Churchland2014}}{{u|u15}}.

=== Człowiek ===
[[Plik:Gib neanderthals.jpg|thumb|100px|]]
Zmiany struktury ludzkich społeczności są przedmiotem specjalistycznych badań ([[Ewolucjonizm (nauki społeczne)|ewolucjonizm kulturowo-społeczny]]). Powszechnie uznaje się, że do największego przełomu doszło w wyniku [[Rewolucja neolityczna|rewolucji neolitycznej]] – rezygnacji z [[Prehistoryczne wędrówki ludzkości|wędrówek]] w małych [[Ludy zbieracko-łowieckie|grupach zbieracko-łowieckich]] na rzecz coraz większego stłoczenia na małej powierzchni [[Osadnictwo|osad]] [[Rolnictwo|rolniczych]] (w niewielkich osadach niemal wszyscy byli spokrewnieni{{odn|Dunbar|2016|s=293}}), a następnie – [[Miasto-państwo|miast-państw]] i pierwszych [[Królestwo (ustrój)|królestw]].
[[Plik:The Benjamin Silliman Family.jpg|thumb|100px|]]
[[Plik:Shuar cultivate Xanthosoma.JPG|thumb|100px|]]
[[Plik:Child with Apple iPad.jpg|thumb|100px|]]
Jednym ze źródeł poczucia więzi z dużymi grupami stały się [[Religia|religie]], przeciwdziałające rozproszeniu się ludności, lecz również stanowiące motyw [[Wojna religijna|wojen religijnych]]{{odn|Dunbar|2016|s=37, 328–329}}. Pojawiły się religijne nakazy życia w [[Małżeństwo|związkach małżeńskich]]{{r|AnatomiaM}} (zob. [[obyczajowość związana z małżeństwem]] i [[Prawa dziecka#Historia praw dziecka|historia praw dziecka]]). Powstające [[Państwo narodowe|państwa narodowe]]{{odn|Dunbar|2016|s=37, 328–329}} prowadziły coraz bardziej wyniszczające [[Wojna|wojny]] o zasoby i terytoria.

Kolejne [[Fazy rozwoju demograficznego|przejścia demograficzne]] w istotnym stopniu wpływały na sytuację jednostek i rodzin, stających się częściami coraz większych społeczności. Podporządkowanie się [[Norma prawna|regułom]] [[System polityczny|systemów politycznych]] oznaczało zgodę na ograniczenia [[Wolność|wolności]], a równocześnie uzyskanie praw do korzystania z [[Pomoc społeczna|opieki społecznej]].

W [[Społeczeństwo tradycyjne|społeczeństwie tradycyjnym]] dominował model [[rodzina|rodziny]] [[Rodzina wielopokoleniowa|wielopokoleniowej]] i [[Rodzina wielodzietna|wielodzietnej]], często wspólnie zamieszkującej z osobami spokrewnionymi bardzo luźno, niespokrewnionymi [[Powinowactwo (prawo)|powinowatymi]] małżonków i innymi osobami (zob. np. [[średniowieczne domostwo]]). Rozwijały się zróżnicowane systemy nazywania stopni pokrewieństwa, które prawdopodobnie miały związek z lokalnie ustalanymi prawami do zawierania związków małżeńskich i dziedziczenia majątków. W małych i stosunkowo izolowanych społecznościach niemal wszyscy byli również w pewnym stopniu spokrewnieni genetycznie. W przypadkach [[Adopcja|adopcji]] [[Sieroctwo|sierot]] allorodzicami byli zwykle krewni{{odn|Dunbar|2016|s= 290–297}}.

Badania ewolucji rodziny są w toku. W wyniku wykonanych w Finlandii analiz dużych zbiorów danych demograficznych (okres XVIII–XIX w.) dotychczas nie potwierdzono tezy, że obecność w rodzinach bezdzietnych dorosłych ciotek i wujów jest skorelowana z [[Krzywa przeżywalności|przeżywalnością]] małych dzieci{{r|Finland}}. Wykazano, że przeżywalność jest wyższa w przypadkach obecności babć i starszego rodzeństwa{{r|Finland-2}}. Badania są prowadzone również w innych ludzkich populacjach, m.in. w [[Ekwador#Demografia|ekwadorskiej]] wspólnocie {{link-interwiki|Shuar|Q=Q1296766}} ([[Jiwaro]]){{r|Hagen-Barrett}}. W [[Społeczeństwo przemysłowe|społeczeństwie przemysłowym]] [[Norma społeczna|normą społeczną]] stała się [[rodzina nuklearna]], w której skład wliczano niekiedy [[Adopcja|dzieci adoptowane]]. W miarę rozwoju nauki i techniki (zob. m.in. [[rewolucja naukowa]], [[rewolucja przemysłowa]], [[druga rewolucja przemysłowa]]) coraz większą uwagę przywiązywano do [[Edukacja|edukacji]] dzieci{{u|u23}}. Zapewniano im – w miarę możliwości rodziny – podstawową [[Edukacja domowa|edukację domową]] i dalsze [[Formy kształcenia|kształcenie w warunkach szkolnych i pozaszkolnych]], często poza rodzinnym domem, np. w [[Szkoła (oświata)|szkołach]] z [[internat]]em (wczesna [[socjalizacja]]). W rodzinach z [[Klasa niższa|niższych klas społecznych]] samodzielne zapewnienie dzieciom właściwych warunków rozwoju bywało bardzo trudne lub niemożliwe. Również współcześnie liczne „funkcje allorodzicelskie” przejmują jednostki [[System opieki zdrowotnej|systemów opieki zdrowotnej]] i [[Oświata#System oświaty|edukacji]] (zob. np. [[Pedagogika społeczna#Elementy historii pedagogiki społecznej|historia pedagogiki społecznej]]), instytucje [[Pomoc społeczna|pomocy społecznej]] itp.

== Uwagi ==
{{Uwagi|
|u1 = Allorodzicielstwo (ang. ''alloparenting'') – połączenie słów:
* „allo“ – „inny”, „dziwny”, od [[Język grecki klasyczny|gr.]] {{grc|αλλος}}/''allos'',
* rodzice (ang. ''parent'') – dostarczyciele męskiej i żeńskiej [[Gameta|komórki rozrodczej]], powstających w czasie [[Rozmnażanie płciowe|rozmnażania płciowego]].
W ogólnym znaczeniu [[Biologia|biologicznym]] dotyczy troski o rozwój cudzego [[Potomstwo|potomstwa]]. Zastępcza [[Potomstwo#Opieka nad potomstwem u zwierząt|opieka rodzicielska u zwierząt]] występuje – w bardzo zróżnicowanych formach{{r|EncPWN2}} – w całym [[Królestwo (biologia)|królestwie]] [[Zwierzęta|zwierząt]].

Zobacz też m.in.: {{link-interwiki|więź macierzyńska|Q=Q2999575}} i {{link-interwiki|więź ojcowska|Q=Q7144546}}, [[rodzicielstwo bliskości]], {{link-interwiki|więź uczuciowa|Q=Q2391673}}, {{link-interwiki|więzi międzyludzkie|Q=Q2173366}}, {{link-interwiki|Cooperative breeding|tekst=opieka kooperatywna|Q=Q3427332}}

|u2 = Ilustracja: {{link-interwiki|Adolf Eberle|Q=Q361327}}, „Lekcja historii naturalnej”

|u3 = W niektórych sytuacjach (np. skrajne niedobory pokarmowe) dla populacji może być korzystne zmniejszenie liczby potomstwa poszczególnych par. Ilustruje to przykład zachowania rodziców w gniazdach [[Bocian biały|bociana białego]] i [[Bocian czarny|czarnego]] (karmienie w sposób wymagający konkurencji o pokarm między rodzeństwem){{r|Zieliński}}.

|u4 = W Europie środkowej i zachodniej kukułki składają jaja w ok. 8% gniazd trzcinniczka. Okresowo i lokalnie udział gniazd z pasożytem bywa znacznie większy (np. do 65% w niektórych populacjach na [[Węgry|Węgrzech]]). Pisklęta trzcinniczka opuszczają gniazdo wcześniej, niż młoda kukułka. Allorodzice karmią ją coraz rzadziej (ok. 15% piskląt kukułek ginie z głodu){{r|reed-warblers}}.

|u5 = Problemem [[Wdrukowanie|wdrukowywanych]] wzorców zajmował się m.in. [[Konrad Lorenz]], [[Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny|laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 1973 roku]] „za odkrycia dotyczące organizacji i wywoływania jednostkowych i społecznych wzorców zachowań”. Badając relacje rodzic-potomstwo umożliwił pisklętom [[Gęgawa|gęgawy]] wdrukowanie własnego obrazu jako rodzica-opiekuna. Opisując w książce „Bystre zwierzę” historię [[Etologia|etologii]] [[Frans de Waal]] napisał: „Podążały za palącym fajkę zoologiem wszędzie, gdzie się on udał”{{r|Bystre-zw}}{{r|Lorenz}}.

|u6 = Różnorodne strategie opieki nad potomstwem ryb, szybko zmieniające się wskutek zmian środowiska, obserwował [[Tijs Goldschmidt#Badania pielęgnicowatych z Jeziora Wiktorii|Tijs Goldschmidt]] w wodach [[Jezioro Wiktorii|Jeziora Wiktorii]]{{r|Goldschmidt}} („wymarzone jezioro Darwina”; zob. też [[Biogeografia wysp#Jezioro Wiktorii]].

|u7 = Neurofilozof [[Patricia Churchland]] jest autorką m.in. książek ''The Computational Brain''{{r|CompBrain}}, ''Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności'' (rozdziały ''Opieka i troska o innych'', ''kooperacja i zaufanie'' i in.){{r|Moralność-mózgu|Pat-Church}} i wielu artykułów naukowych{{r|PubMed-Church|Church2012}}. Popularyzując pogranicze [[Filozofia umysłu|filozofii umysłu]] i [[Neuronauka|neuronauki]], na którym mieści się allorodzicielstwo, napotyka opory; mówi np.{{r|Rotkiewicz-Church}}:
{{Cytat
 |treść = „… jak stajemy się istotami społecznymi? jak poznajemy otaczającą rzeczywistość? … Filozofom nadal często się wydaje, że żeby odpowiedzieć na tego typu pytania wystarczy rozmawiać z innymi filozofami lub dokonywać eksperymentów myślowych”.
}}

To samo interdyscyplinarne pole „rewolucji behawioralnej” opisuje też m.in. {{link-interwiki|Donald W. Pfaff|Q=Q48667641}} w książce pt. ''The Altruistic Brain: How We Are Naturally Good'', o której napisano m.in.{{r|NaturallyGood}}:
{{Cytat
 |treść = …''Putting aside both ancient and relatively modern ethical systems, neuroscientists, psychologists, and evolutionary biologists have started a revolution more profound than any anarchist ever dreamed of. In essence, these researchers argue that the source of good human behavior – of the benevolence that we associate with the highest religious teachings – emanates from our physical make-up. Our brains, hormones, and genes literally embody our social compasses''.
}}

|u8 = Wzajemne iskanie jest zachowaniem sprzyjającym utrzymywanie więzi społecznych; zob. {{link-interwiki|Pielęgnacja społeczna|tekst=wzajemna pielęgnacja w grupach społecznych|Q=Q616914}}, def. „allogrooming”{{r|allogrooming}}, [[Szympans karłowaty#Zwyczaje|zwyczaje bonobo]], {{link-interwiki|komunikacja dotykowa|Q=Q1466147}}, [[:Plik:Head massage.jpg|masaż]], ''Social affiliation matters: both same-sex and opposite-sex relationships predict survival in wild female baboons'' (2014){{r|baboons}}, ''Jak głaskać kota, by sprawiało mu to przyjemność?''{{r|głaskanie}} i in.

|u9 = W artykule pt. ''Status działań ludzkich w świetle sporu determinizmu biologicznego z etycznym woluntaryzmem'' (2017) Marcin Hylewski przeanalizował wyniki wybranych badań z zakresu genetyki, socjobiologii, antropologii, nauk kognitywnych i in. na tle filozoficznej debaty o statusie i [[Wolna wola|wolnej woli]] człowieka{{r|Hylewski}}; zob. też: Patricia Churchland, ''The Big Questions: Do we have free will?'' ([http://patriciachurchland.com/wp-content/uploads/2016/04/2006_Do_We_Have_FreeWill.pdf New Scientist 2578 (39770) 42–45, 2006]).

|u10 = {{link-interwiki|Langur wietnamski|Q=Q545897}} „({{link-interwiki|Langur wietnamski|tekst=Tonkin-Schwarzlangur|Q=Q545897}},  zob. też [[duk wspaniały]] [[:Plik:Pygathrix nemaeus.jpg|Pygathrix nemaeus]]) – młode rodzą się z jasnym, pomarańczowym futrem, co prawdopodobnie zachęca do allorodzicielstwa. Futro czernieje w ciągu pierwszych 3–6 miesięcy życia.

|u11 = Opisując w skrócie niezwykle złożone i szybkie procesy [[Neurogeneza|powstawania neuronów]] i [[Synaptogeneza|synaps]] – zapewniających połączenia między przyszłymi obszarami [[Ośrodkowy układ nerwowy|OUN]] i w ramach [[Obwodowy układ nerwowy|obwodowego układu nerwowego]] – John Medina przytacza m.in. liczby, ilustrujące to tempo: ponad 8 tysięcy nowych neuronów i 1,8 mln nowych połączeń na sekundę.
Szybkość powstawania układu nerwowego jest wielka, lecz nie jest możliwe zakończenie tego procesu w czasie ok. 40 tygodni od zapłodnienia. Zakończenie [[Synaptogeneza|synaptogenezy]] następuje dopiero po ponad dwudziestu latach{{r|Medina}}.

|u14 = Analogiczną wymowę ma książka, tj. ''Cooperation in Primates and Humans Mechanisms and Evolution''{{r|Coop-Prim&Hum}} i wiele innych publikacji naukowców, zainteresowanych znaczeniem współpracy naczelnych dla przebiegu procesu ich ewolucji, wśród nich [[Sarah Blaffer Hrdy]] (zwolenniczka [[Psychologia ewolucyjna|psychologii ewolucyjnej]] i [[Socjobiologia|socjobiologii]]), [[Patricia Churchland]] ([[Neurofilozofia|neurofilozof]]), {{link-interwiki|Christophe Boesch|Q=Q118803}}, {{link-interwiki|John Medina|Q=Q5982928}} ([[Biologia molekularna|biolog molekularny]], założyciel i dyrektor ''[[Talaris Research Institute]]''{{r|Brain.Rules}}), {{link-interwiki|Robin Dunbar|Q=Q1935522}} i inni.

|u15 = Zaobserwowano też, że dzikie orangutany interesują się osieroconymi młodymi swojego gatunku – odwiedzają prowadzone przez ludzi ośrodki adaptacyjne, nawiązując kontakt z małymi i prawdopodobnie pomagając im w powrocie do życia w naturze (zob. [[Orangutan#Tryb życia|tryb życia orangutanów]])

|u16 = Nowa [[kora mózgu]] działa w ścisłym związku z [[Układ limbiczny|układem limbicznym]]. Ten złożony układ realizuje wrodzone „programy”, reagując na zmiany w środowisku zewnętrznym i wewnętrznym (ich stan stale monitorują [[Eksteroreceptor|receptory]] [[zmysł]]ów oraz [[interoreceptor]]y). Zmiany w stanie ciała lub otoczenia bywają doświadczane świadomie jako [[uczucia]]; mogą też pozostawać nieuświadomione. Celem reakcji na zmiany ([[instynkt]]owej lub świadomej) jest zaspokojenie [[Potrzeba|potrzeb]], takich jak [[odżywianie]], bezpieczeństwo dziecka, trwałe [[Więź społeczna|więzi społeczne]] ([[Hierarchia potrzeb#Piramida potrzeb|przynależność]], [[miłość]], [[współczucie]]{{r|ZrozumiećUL|Damasio-Carvalho}}.<br />
Do opieki nad dzieckiem (własnym lub obcym) silnie [[Motywacja wewnętrzna|motywuje]] [[przyjemność]] (''[[Przepływ (psychologia)|flow]]''), odczuwana dzięki „[[Hormony zwierzęce|hormonom]] [[Szczęście|szczęścia]]” z [[Układ nagrody|układu nagrody]]{{r|Damasio-Carvalho|Rotkiewicz-Church|compassion-love}}
Patricia Churchland twierdzi, że ludzka moralność jest wynikiem „złożonej gry” między jej biologicznymi podstawami (wspólnymi dla zwierząt społecznych) a czynnikami kulturowymi{{r|o-wykł-P.Church}}. Sugeruje, że w czasie ewolucji następowało stopniowe przechodzenie od [[instynkt]]owej troski o własne bezpieczeństwo, poprzez silną więź macierzyńską (noworodek jako część „ja”) oraz allorodzicielstwo, do głębokich więzi w większych grupach{{r|Bohuszewicz|o-wykł-P.Church|Horm-uspoł}} ([[zachowanie prospołeczne]] ≈ {{link-interwiki|Prosocial behavior|Q=Q2990613}}).

|u17 = Określenie „bolesne doświadczenie” nie jest w tym przypadku jedynie [[Metafora|metaforą]]. Stosując metodę [[Funkcjonalne obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego|fMRI]] {{link-interwiki|Naomi Eisenberger|Q=Q28007281}} wykazała, że „ból społeczny”, odczuwany w sytuacjach rozłączenia z bliskimi lub [[Marginalizacja|wykluczenia]] z grupy społecznej, jest związany z pobudzeniem tych samych okolic kory mózgowej, które są aktywne w czasie odczuwania „[[ból]]u fizycznego”{{r|Soc-Pain}} (wywołanego przez [[Bodziec (fizjologia)|bodźce fizyczne]]){{r|Eagleman-ból}}.

|u18 = Nie należy mylić pojęć „współczynnik pokrewieństwa” i [[stopień pokrewieństwa]].

|u19 = Koncepcje socjobiologów są niezgodne z przekonaniami, które wyraża np. [[:Plik:The Great Chain of Being (1579).jpg| Wielki Łańcuch Bytu (1579)]]. Budziły i nadal budzą sprzeciwy, wyrażane niekiedy w formie dalekiej od zasad debaty naukowej{{r|nytimes1994}}. Jacek Śliwak ([[Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II|KUL]]), autor artykułu ''Altruizm w koncepcji socjobiologicznej'' (1999){{r|Śliwak}}, przytacza różne krytyczne oceny założeń socjobiologii, prawdopodobnie niejednokrotnie formułowane bez znajomości ich istoty. Jedną z tych opinii wyraził np. [[Gordon Allport|G. Allport]] (1988). Sugerował on, że porównania altruistycznych zachowań ludzi i zwierząt powinny być rozpoczynane od wglądu w siebie{{r|Śliwak}}: {{Cytat
 |treść = ''Znajomość naszej własnej niepowtarzalności stanowi pierwszy i chyba najlepszy drogowskaz przy gromadzeniu uporządkowanej wiedzy o innych.''
}}
Odpowiedzią mogłaby być myśl, którą [[António Damásio]] zamknął swoją książkę, pisaną z zamiarem naprawienia „[[Dylemat psychofizyczny|błędu Kartezjusza]]”{{odn|Damasio|2013|s=276-277}}:{{Cytat
 |treść = ''Z mojej perspektywy dusza i duch ludzki, z całą swą godnością i w pełnym wymiarze, są po prostu złożonymi, wyjątkowymi stanami organizmu. Być może najważniejsze, co powinniśmy robić każdego dnia naszego życia, to przypominanie sobie i innym o naszej złożoności, kruchości, skończoności i niepowtarzalności. Zaiste, trudnym zadaniem jest przenieść umysł z nieleżącego nigdzie piedestału w całkiem konkretne miejsce, zachowując świadomość jego godności, uświadomić sobie z pokorą jego pochodzenie i kruchość, stale się jednak nim posługując i na nim polegając''.
}}

|u20 = zobacz też {{link-interwiki|Rozszerzona synteza ewolucyjna|Q=Q15808610}}{{r|Rozszerzona}}

|u21 = zobacz też: Ryszard Stach, ''[https://books.google.pl/books?id=7FCCDQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false Sumienie i mózg: O wewnętrznym regulatorze zachowań moralnych]''

|u22 = Badania zachowań norników wykazały, że do [[Rodzaj (biologia)|rodzaju]] ''Microtus'' należą blisko spokrewnione [[Gatunek (biologia)|gatunki]] o różnych zachowaniach{{r|Vetulani}}, np.:
* nornik łąkowy ''Microtus pensylvanicus'' – samotniczy, [[Promiskuityzm|promiskuityczny]], niedbający o potomstwo
* nornik preriowy ''Microtus orchogaster'' – społeczny, [[Monogamia|monogamiczny]], którego samce dbają o potomstwo
W organizmach monogamicznych norników preriowych zidentyfikowano odpowiedzialne za te zachowania [[Peptydy|polipeptydy]] – [[Hormon antydiuretyczny|wazopresynę]] i [[Oksytocyna|oksytocynę]]{{r|Szymborski-2}}. James Burkett ze współpracownikami stwierdził{{r|Burkett}}, że norniki tego gatunku okazują empatię nie tylko potomstwu – również innym zestresowanym osobnikom{{r|NatGeogr}}.

W czasie późniejszych badań wykonano próby genetycznego [[Badanie ojcostwa#Metody genetyczne – analiza DNA|potwierdzenia ojcostwa]]. W 60% przypadków nie potwierdzono monogamii. W Kansas i w Indianie stałe pary tworzyło ok. 30% norników. Przypuszcza się, że zachowania seksualne są w dużym stopniu zależne od warunków w środowisku{{r|Ekologia.pl}}.

|u23 = Przez wiele lat różnie formułowano cele kształcenia i wychowania chłopców i dziewcząt. W książce ''[[Emil, czyli o wychowaniu]]'' (1762) [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] poświęcił niewiele uwagi edukacji dziewczynek – rozwijanie ich zainteresowań uważał za zbędne.

|u25 = W przekazach historycznych istnieje ok. 50 wzmianek o dzieciach wychowanych przez zwierzęta, najczęściej przez wilki{{r|Szymborski}} {zob. też [[dzikie dzieci]]). W wyd. 10 „Systema Naturae” (1758) [[Karol Linneusz]] wyróżnił odrębny gatunek ''Homo sapiens ferus'' („tetrapus, mutus, hirsutus”, czyli czworonożny, niemy, kosmaty){{r|błąd-Linn}}, o którym pisał [[August Rauber]] w ''Homo sapiens ferus: oder die Zustände der Verwilderten und ihre Bedeutung für Wissenschaft'' (1885){{r|Rauber1885}}.

|u26 = Przykłady: {{link-interwiki|Thomas R. Insel|tekst=T.R. Insel|Q=Q891667}}{{r|Insel-Pub}}, ''The challenge of translation in social neuroscience: a review of oxytocin, vasopressin, and affiliative behavior''(2010), {{link-interwiki|Larry J. Young|Q=Q30069540}}: m.in. ''The neurobiology of pair bonding'' (2004){{r|Young-Wang}}, Tobias Esch i George B. Stefano, ''The neurobiological link between compassion and love''{{r|compassion-love}}, {{link-interwiki|Donald W. Pfaff|Q=Q48667641}} i Sandra Sherman, ''The Altruistic Brain: How We are Naturally Good'' (2015){{r|NaturallyGood}}

|u27 = Pojęcie „allorodzicielstwo” dotyczy zjawiska w [[Socjobiologia|socjobiologii]]. Nie znajduje zastosowania w aktach prawnych dot. [[Adopcja|adopcji]] (np. [[Kodeks rodzinny i opiekuńczy]], ''[[Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej]]'' i in.)

|u28 = Zobacz też: [[Anemogamia|wiatropylność]], [[Komin hydrotermalny#Biocenoza|biocenozy kominów hydrotermalnych]]
}}

== Zobacz też ==
* [[Ekologia behawioralna]]
* {{link-interwiki|Altruizm w biologii|Q=Q2559380}}
* {{link-interwiki|Etyka ewolucyjna|Q=Q1382583}}
* {{link-interwiki|Ewolucja moralności|Q=Q5418655}}

== Przypisy ==
<references>
* <ref name="Mileva-acad">{{Cytuj | url=http://erasmusmc.academia.edu/VMilevaSeitz | tytuł=Viara Mileva-Seitz (ErasmusMC Rotterdam, Child Psyhology and Psychiatry, Post-Doc)| opublikowany=erasmusmc.academia.edu | język=en | data dostępu=2018-10-19}}</ref>
* <ref name="Mileva-PubMed">{{Cytuj stronę| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Mileva-Seitz | tytuł = Baza PubMed; wyniki wyszukiwania dla: Viara Mileva-Seitz | opublikowany = ncbi.nlm.nih.gov | data dostępu = 2018-10-19}}</ref>
* <ref name="Mileva-Seitz">{{cytuj | autor = Viara R. Mileva-Seitz, Marian J. Bakermans-Kranenburg, Marinus H. van IJzendoorn | tytuł = Genetic mechanisms of parenting | czasopismo = Hormones and Behavior | data = 2016-01 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 77 | s = 211–223 | doi = 10.1016/j.yhbeh.2015.06.003 | pmid = 26112881}}</ref>
* <ref name="pasieka">{{Cytuj pismo | autor = prof. dr hab. Wit Chmielewski | tytuł = Pszczoły przed milionami lat ; Skamieniałości w bursztynie | czasopismo = Pasieka – czasopismo dla pszczelarzy z pasją | wydawca = Bee & Honey Sp. z o.o. | wydanie = 3 | strony = 44 | issn = 1730-7619 | data = 2006 | url = https://pasieka24.pl/index.php/pasieka-czasopismo-dla-pszczelarzy/75-pasieka-3-2006/779-pszczoly-przed-milionami-lat-skamienialosci-w-bursztynie}}</ref>
* <ref name="Crepet-1992">{{cytuj | autor = W. L. Crepet, K. C. Nixon, E. M. Friis, J. V. Freudenstein | tytuł = Oldest fossil flowers of hamamelidaceous affinity, from the Late Cretaceous of New Jersey | czasopismo = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | data = 1992-10-01 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 89 | numer = 19 | s = 8986–8989 | doi = 10.1073/pnas.89.19.8986 | pmid = 11607328 | pmc = PMC50049}}</ref>
* <ref name=Kramer-1>{{Cytuj pismo|nazwisko = Kramer|imię = Karen|tytuł = Cooperative Breeding and its Significance to the Demographic Success of Humans|czasopismo = Annual Review of Anthropology|wolumin = 39|strony = 417–436|data = 2010|doi = 10.1146/annurev.anthro.012809.105054}}</ref>
* <ref name=Kramer-2>{{Cytuj pismo|nazwisko = Kramer|imię = Karen|tytuł = The evolution of human parental care and recruitment of juvenile help|czasopismo = Trends in Ecology & Evolution|wolumin = 26|wydanie = 10|strony = 533–540|data = 2011|doi = 10.1016/j.tree.2011.06.002}}</ref>
* <ref name=Hagen>{{Cytuj pismo|nazwisko = Hagen|imię = Edvard|tytuł = Cooperative breeding and adolescent siblings|czasopismo = Current Anthropology|wolumin = 50|wydanie = 5|strony = 727–737|data = 2009|autor2 = Clark Barret|doi = 10.1086/605328}}</ref>
* <ref name="Alvarez">{{cytuj | autor = H. P. Alvarez | tytuł = Grandmother hypothesis and primate life histories | czasopismo = American Journal of Physical Anthropology | data = 2000-11 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 113 | numer = 3 | s = 435–450 | doi = 10.1002/1096-8644(200011)113:3<435::AID-AJPA11>3.0.CO;2-O | pmid = 11042542}}</ref>
* <ref name="Meehan">{{Cytuj pismo | autor = C.L. Meehan | tytuł = Maternal Time Allocation in Two Cooperative Childrearing Societies | czasopismo = Human Nature | wydawca = Springer US | wydanie = 20 | strony = 375 | issn = 1045-6767 | język = en | data = December 2009 | url = https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs12110-009-9076-2 | doi = 10.1007/s12110-009-9076-2}}</ref>
* <ref name="Hagen-Barrett">{{Cytuj pismo | autor = Edward H. Hagen, H. Clark Barrett | tytuł = Cooperative Breeding and Adolescent Siblings Evidence for the Ecological Constraints Model? | czasopismo = Current Anthropology | wydawca = University of Chicago Press (USA) | wydanie = 5 | wolumin = 50 | strony = 725-735 | issn = 0011-3204 | język = en | data = October 2009 | url = http://anthro.vancouver.wsu.edu/media/PDF/Hagen_and_Barrett_2009_Cooperative_breeding_and_adolescent_siblings.pdf}}</ref>
* <ref name = "Trivers-Hare">{{Cytuj | autor = Robert L. Trivers, Hope Hare | tytuł = Haplodiploidy and the Evoluti of the Social Insects | czasopismo = Science | wydawca = American Association for the Advancement of Science | numer= 4224 | wolumin = 191 | s = 249–263 | issn = 0036-8075 | język = en | data = 1976-1-23 | jstor=1741260}}</ref>
* <ref name="Rauber1885">{{Cytuj książkę | autor = [[August Rauber]] | tytuł = Homo sapiens ferus: oder die Zustände der Verwilderten und ihre Bedeutung für Wissenschaft | wydawca = Denicke | data = 1885 | strony = 134 ss | url = https://books.google.pl/books?id=uPc3QwAACAAJ&dq=Homo+sapiens+ferus:+oder+die+Zust%C3%A4nde+der+Verwilderten+und+ihre+Bedeutung+f%C3%BCr+Wissenschaft,+Politik+und+Schule+(1885)&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwjr8Kixs87dAhUGLewKHdgTDscQ6AEIKDAA}}</ref>
* <ref name="błąd-Linn">{{Cytuj pismo | autor = Jonathan Marks | tytuł = Long shadow of Linnaeus's human taxonomy | czasopismo = Nature | wolumin = 447 | strony = 28 | język = en | data = 03 May 2007 | url = https://www.nature.com/articles/447028a | doi = 10.1038/447028a}}</ref>
* <ref name=Szymborski>{{cytuj stronę | url = https://archiwum.polityka.pl/art/dzikie-slowka,373565.html| tytuł = Dzikie słówka| data dostępu = 2011-04-19| autor = Krzysztof Szymborski| opublikowany = polityka.pl| praca = | data = 2002-05-04| język = pl}}</ref>
* <ref name = Lewkowicz>{{cytuj | autor = David J. Lewkowicz | tytuł = The Biological Implausibility of the Nature-Nurture Dichotomy & What It Means for the Study of Infancy | czasopismo = Infancy : the official journal of the International Society on Infant Studies | data = 2011 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 16 | numer = 4 | s = 331–367 | doi = 10.1111/j.1532-7078.2011.00079.x | pmid = 21709807 | pmc = 3119494}}</ref>
* <ref name="Lichacz-proj">{{Cytuj stronę | url = https://projekty.ncn.gov.pl/index.php?s=7260 | tytuł = Neuroetyka a Tomasz z Akwinu. O użyteczności filozofii średniowiecznej we współczesnych debatach etycznych (2013–2016) | autor = Piotr Lichacz | praca = Projekty finansowane przez Narodowe Centrum Nauki | opublikowany = NCN | data dostępu = 2018-09-20}}</ref>
* <ref name="Lichacz-Inst">{{Cytuj stronę | url = http://www.ifispan.pl/members/piotr-lichaczifispan-waw-pl/ | tytuł = dr Piotr Lichacz (Zakład Historii Filozofii Starożytnej i Średniowiecznej) | praca = Strona internetowa IFiS PAN | opublikowany = Instytut Filozofii PAN | data dostępu = 2018-09-20}}</ref>
* <ref name="n-behaw">{{Cytuj stronę | url = http://ptetol.nencki.gov.pl/s_nauki_beh.htm | tytuł = Nauki behawioralne | praca = Strona internetowa PTEtol > Słownik pojęć etologicznych | opublikowany = [[Polskie Towarzystwo Etologiczne]] | data dostępu = 2018-09-19 | archiwum = https://web.archive.org/web/20180917013814/http://ptetol.nencki.gov.pl/s_nauki_beh.htm | zarchiwizowano = 2018-09-17}}</ref>
* <ref name="Horm&Beh2012">{{Cytuj pismo | autor = Edited by Larry Young, Loretta Flanagan-Cato | tytuł = Oxytocin, Vasopressin and Social Behavior | czasopismo = Hormones and Behavior (Official Journal of the Society for Behavioral Neuroendocrinology) | wydanie = 3 | wolumin = 61 | strony = 227–462 | issn = 0018-506X | język = en | data = March 2012 | url = https://www.sciencedirect.com/journal/hormones-and-behavior/vol/61/issue/3}}</ref>
* <ref name="Precurs-moral">{{cytuj | autor = Jason M. Cowell, Jean Decety | tytuł = Precursors to morality in development as a complex interplay between neural, socioenvironmental, and behavioral facets | czasopismo = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | data = 2015-10-13 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 112 | numer = 41 | s = 12657–12662 | doi = 10.1073/pnas.1508832112 | pmid = 26324885 | pmc = 4611595}}</ref>
* <ref name="Tan-Mikami-Hamlin">{{Cytuj pismo | autor = Enda Tan, Amori Yee Mikami, J. Kiley Hamlin | tytuł = Do infant sociomoral evaluation and action studies predict preschool social and behavioral adjustment? | czasopismo = Journal of Experimental Child Psychology | wydawca = Elsevier Inc. | wolumin = 176 | strony = 39–54 | issn = 0022-0965 | język = en | data = December 2018 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022096518300687}}</ref>
* <ref name="Trivers1971"> Trivers Robert L, The evolution of reciprocal altruism, The Quarterly Review of Biology 1971 vol 46 wyd 1 s 35–57</ref>
* <ref name="AnatomiaM ">{{Cytuj książkę | autor = Helen E. Fisher; tłumaczenie: Bukowski Adam, Środa Jacek | tytuł = Anatomia miłości – nowe spojrzenie | wydawca = Dom Wydawniczy REBIS | data = 2017 | isbn = 9788380621244 | url = https://ebookpoint.pl/ksiazki/anatomia-milosci-nowe-spojrzenie-helen-e-fisher,e_0ftf.htm}}</ref>
* <ref name="Paternal-Beh">{{cytuj | autor = Nathan D. Horrell, Peter W. Hickmott, Wendy Saltzman | tytuł = Neural Regulation of Paternal Behavior in Mammals: Sensory, Neuroendocrine, and Experiential Influences on the Paternal Brain | czasopismo = Current Topics in Behavioral Neurosciences | data = 2019 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 43 | s = 111–160 | doi = 10.1007/7854_2018_55 | pmid = 30206901}}</ref>
* <ref name = Young>{{Cytuj pismo | autor = Young LJ | tytuł = The neuroendocrinology of the social brain | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0091302209000417 | czasopismo = Front Neuroendocrinol | wolumin = 30 | wydanie = 4 | strony = 425–428 | rok = 2009 | miesiąc = October | doi = 10.1016/j.yfrne.2009.06.002 | pmid = 19596026}}</ref>
* <ref name = Walum>{{cytuj | autor = Hasse Walum, Lars Westberg, Susanne Henningsson, Jenae M. Neiderhiser, David Reiss, Wilmar Igl, Jody M. Ganiban, Erica L. Spotts, Nancy L. Pedersen, Elias Eriksson, Paul Lichtenstein | tytuł = Genetic variation in the vasopressin receptor 1a gene (AVPR1A) associates with pair-bonding behavior in humans | czasopismo = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | data = 2008-09-16 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 105 | numer = 37 | s = 14153–14156 | doi = 10.1073/pnas.0803081105 | pmid = 18765804 | pmc = 2533683}}</ref>
* <ref name="Burkett">{{Cytuj stronę | url = https://scholar.google.com/citations?user=U6Epj9EAAAAJ&hl=en | tytuł = James Burkett (Emory University) ; Articles 1–7 | praca = Google Scholar | data dostępu = 2018-09-14}}</ref>
* <ref name="Ekologia.pl">{{Cytuj stronę | url = https://www.ekologia.pl/wiadomosci/rosliny-i-zwierzeta/norniki-preriowe-i-zwiazki-pozamalzenskie,4123.html | tytuł = Norniki preriowe i związki "pozamałżeńskie" | autor = red. | data = 20.08.2008 | praca = Ekologia.pl | opublikowany = PAP | data dostępu = 2018-09-14}}</ref>
* <ref name="Szymborski-2">{{Cytuj stronę | url = http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,3692/q,Chemia.milosci <!-- monogamiczne obyczaje --> | tytuł = Chemia miłości | autor = Krzysztof Szymborski | praca = Racjonalista.pl ; Nauka » Biologia » Antropologia » Nauki o zachowaniu i mózgu » Neuronauka | data dostępu = 2018-09-14}}</ref>
* <ref name="NatGeogr ">{{Cytuj pismo | tytuł = Tego się po nich nikt nie spodziewał! Gryzonie pocieszają się jak ludzie | czasopismo = National Geographic | wydawca = Burda Publishing Polska Sp. z o.o. | data = 2018-08-31 | url = http://www.national-geographic.pl/przyroda/tego-sie-po-nich-nikt-nie-spodziewal-gryzonie-pocieszaja-sie-jak-ludzie}}</ref>
* <ref name = Turlejski>{{Cytuj stronę | url = https://wbns.uksw.edu.pl/sites/default/files/w10.pdf | tytuł = Psychoneurologia. wykład 10: Fizjologia i patologia układu nagrody. Uzależnienia | autor = Krzysztof Turlejski (Uniwersytet kardynała Stefana Wyszyńskiego, Instytut Biologii Doświadczalnej PAN( | praca = Prezentacja wykładowa | data dostępu = 2018-09-14}}</ref>
* <ref name = Vetulani>{{Cytuj pismo | autor = [[Jerzy Vetulani]] | tytuł = Neurobiologia behawioru | czasopismo = Wszechświat | wydanie = 1–3 | wolumin = 113 | strony = 21–27 | data = 2012 | url = http://yadda.icm.edu.pl/yadda/element/bwmeta1.element.agro-fbbdc897-0308-42a6-ba6d-a5125b571e61/c/Vetulani.pdf}}</ref>
* <ref name="Insel-Pub">{{Cytuj stronę | tytuł = Thomas R. Insel – Publications | praca = NEUROTREE | opublikowany = The Academic Family Tree | język = en | data dostępu = 2018-09-14 | url = https://neurotree.org/beta/publications.php?pid=3325}}</ref>
* <ref name="Young-Wang">{{Cytuj pismo | autor = Larry J Young, Zuoxin Wang | tytuł = The neurobiology of pair bonding | czasopismo = Nature Neuroscience | wydawca = Nature Publishing Group | wolumin = 7 | strony = 1048–1054 | issn = 1097-6256 | język = en | data = 26 September 2004 | url = https://www.nature.com/articles/nn1327}}</ref>
* <ref name="Horm-uspoł">{{Cytuj stronę | url = https://www.granicenauki.pl/hormon-uspolecznienia-25930 | tytuł = Hormon uspołecznienia (artykuł zainspirowany książką Patricii Churchland 'Moralność Mózgu' 2013)) | autor = Mateusz Hohol, Łukasz Kwiatek | data = 25.02.2014 | praca = Grance Nauki | opublikowany = Fundacja Tygodnika Powszechnego | data dostępu = 2018-09-13 | archiwum = https://web.archive.org/web/20181017123908/https://www.granicenauki.pl/hormon-uspolecznienia-25930 | zarchiwizowano = 2018-10-17}}</ref>
* <ref name="Oxytocin-publ">{{Cytuj stronę | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Oxytocin+and+Social+Behav | tytuł = Oxytocin and Social Behav ; Search results 418 | praca = [[PubMed]] | opublikowany = US National Library of Medicine National Institutes of Health | data dostępu = 2018-09-13}}</ref>
* <ref name="Oxytocin">{{Cytuj pismo | autor = Heather E.Ross, Larry J.Young | tytuł = Oxytocin and the Neural Mechanisms Regulating Social Cognition and Affiliative Behavior | czasopismo = Frontiers in Neuroendocrinology | wydawca = Elsevier | wydanie = 4 | wolumin = 30 | strony = 534–547 | issn = 0091-3022 | język = en | data = October 2009 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0091302209000284?via%3Dihub | doi = 10.1016/j.yfrne.2009.05.004}}</ref>
* <ref name="compassion-love">{{cytuj | autor = Tobias Esch, George B. Stefano | tytuł = The neurobiological link between compassion and love | czasopismo = Medical Science Monitor : International Medical Journal of Experimental and Clinical Research | data = 2011-03-01 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 17 | numer = 3 | s = RA65–RA75 | doi = 10.12659/MSM.881441 | pmid = 21358615 | pmc = 3524717}}</ref>
* <ref name="PubMed-Church">{{Cytuj stronę | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Churchland%20PS%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=22197271 | tytuł = Churchland PS[Author] Selected items | praca = [[PubMed]] | opublikowany = US National Library of Medicine National Institutes of Health | język = en | data dostępu = 2018-09-11}}</ref>
* <ref name="Rotkiewicz-Church">{{Cytuj pismo | autor = [[Marcin Rotkiewicz]] Rozmowa z Patricią Churchland, neurofilozof z University of California, o hormonach szczęścia i moralności. | tytuł = Czy istnieje uniwersalna moralność? Samolubni altruiści | czasopismo = Polityka | wydawca = POLITYKA Sp. z o.o. S.K.A. | issn = 0032-3500 | data = 24 czerwca 2014 | url = https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/nauka/1583749,1,czy-istnieje-uniwersalna-moralnosc.read}}</ref>
* <ref name="CompBrain">{{Cytuj książkę | autor = Patricia Smith Churchland, Terrence J. Sejnowski | tytuł = The Computational Brain; A Bradford book Computational neuroscience | wydawca = MIT Press | data = 1994 | strony = 544 | isbn = 0262531208 | url = https://books.google.pl/books?id=wVll6u0tzXoC&dq=churchland&hl=pl&source=gbs_book_similarbooks}}</ref>
* <ref name="EthBrain">{{Cytuj książkę | autor = Michael S. Gazzaniga | tytuł = The Ethical Brain: The Science of Our Moral Dilemmas | wydawca = HarperCollins | data = 9 maja 2006 | strony = 240 | isbn = 0060884738 | url = https://books.google.pl/books?id=g_6ma3EEUvgC&dq=The+Ethical+Brain:+The+Science+of+Our+Moral+Dilemmas&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwi54tiTvrLdAhWKGuwKHbM_BVYQ6AEIKzAA}}</ref>
* <ref name="Gazzaniga">{{Cytuj stronę | url = https://people.psych.ucsb.edu/gazzaniga/michael/ | tytuł = Michael Gazzaniga | praca = Strona internetowa University of California, Santa Barbara | opublikowany = UCSB | język = en | data dostępu = 2018-09-11}}</ref>
* <ref name="Znak2015">{{Cytuj pismo | autor = Mateusz Hohol, Łukasz Kwiatek | tytuł = Kulturowa natura moralności | czasopismo = [[Znak (miesięcznik)|Znak]] | wydawca = Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak” | wydanie = 725 | issn = 0044-488X | data = październik 2015 | url = http://www.miesiecznik.znak.com.pl/kulturowa-natura-moralnosci/}}</ref>
* <ref name="Lazari-Pawł">{{Cytuj pismo | autor = [[Ija Lazari-Pawłowska]] | tytuł = Moralność a natura ludzka | czasopismo = [[Etyka (czasopismo)|Etyka]] | wydawca = UW | wydanie = 6 | strony = 9-29 | data = 1970 | issn = 0014-2263 |url = http://etyka.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2014/04/Etyka6_I_Lazari-Paw%C5%82owska.pdf}}</ref>
* <ref name="Damasio-Carvalho">{{Cytuj pismo | autor = Antonio Damasio, Gil B. Carvalho | tytuł = The nature of feelings: evolutionary and neurobiological origins | czasopismo = Nature Reviews Neuroscience, Perspectives | wolumin = 14 | data = Febr 2013 | strony = 143-152 | issn = 1471-0048<!--(online)--> | język = en | url = https://is.muni.cz/el/1423/jaro2017/PSY461/um/The_nature_of_feelings_-_Damasio.pdf}}</ref>
* <ref name="horm-szczęścia">{{Cytuj stronę | url = http://www.fokus.tv/news/jak-dzialaja-hormony-szczescia-jak-zwiekszyc-ich-poziom-i-czuc-sie-szczesliwym/1675 | tytuł = Jak działają hormony szczęścia? Jak zwiększyć ich poziom i czuć się szczesliwym? | autor = Redakcja | data = 2016-06-02 | opublikowany = fokus.tv/news | data dostępu = 2018-09-08 | archiwum = https://web.archive.org/web/20181017123716/http://www.fokus.tv/news/jak-dzialaja-hormony-szczescia-jak-zwiekszyc-ich-poziom-i-czuc-sie-szczesliwym/1675 | zarchiwizowano = 2018-10-17}}</ref>
* <ref name="o-wykł-P.Church">{{Cytuj stronę | url = https://www.copernicuscollege.pl/wyklady/mozg-i-moralnosc | tytuł = Mózg i moralność | autor = Mateusz Hohol | praca = O wykładzie prof. Patricii Churchland nt. biologicznych podstaw opieki, zaufania i współpracy | opublikowany = Copernicus Center for Interdisciplinary Studies | data dostępu = 2018-09-08}}</ref>
* <ref name="Church2012">{{cytuj | autor = Patricia S. Churchland, Piotr Winkielman | tytuł = Modulating Social Behavior with Oxytocin: How does it work? What does it mean? | czasopismo = Hormones and Behavior | data = 2012-3 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 61 | numer = 3 | s = 392–399 | doi = 10.1016/j.yhbeh.2011.12.003 | pmid = 22197271 | pmc = 3312973}}</ref>
* <ref name="Frontiers2015">{{cytuj | autor = Elissar Andari | tytuł = Editorial: Oxytocin's routes in social behavior: into the 21st century | czasopismo = Frontiers in Behavioral Neuroscience | data = 2015-08-25 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 9 | s = 224 | doi = 10.3389/fnbeh.2015.00224 | pmid = 26379517 | pmc = 4548180}}</ref>
* <ref name="Bohuszewicz">{{Cytuj książkę | autor = Jakub Bohuszewicz (Wydział Filozoficzny Instytut Religioznawstwa) | tytuł = Trans posesyjny w kultach vodun i katolicyzmie w perspektywie biologiczno-kognitywnej | wydawca = Uniwersytet Jagielloński w Krakowie | miejsce = Kraków | data = 2014 | seria = prace doktorskie | strony = 1–224 | rozdział = 1.3. Umysły w działaniu. Teorie Ulrica Neissera i Patricii Churchland | url = https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/bitstream/handle/item/42234/Bohuszewicz_Trans_posesyjny_w_kulturach_vodun_i_katolicyzmie_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y}}</ref>
* <ref name="Superorganism-rev">{{Cytuj pismo | autor = Steve Jones | tytuł = E Pluribus Unum (“The Superorganism: The Beauty, Elegance, and Strangeness of Insect Societies,” by Bert Hölldobler and Edward O. Wilson) | czasopismo = NYTimes > The New York Times Book Review | język = en | data = Nov 21, 2008 | url = https://www.nytimes.com/2008/11/23/books/review/Jones-t.html}}</ref>
* <ref name="Superorganism-book">{{Cytuj książkę | autor = Bert Hölldobler, Edward O. Wilson | tytuł = The Superorganism: The Beauty, Elegance, and Strangeness of Insect Societies | wydawca = W. W. Norton & Company | data = November 17, 2008 | strony = 544 | isbn = 0393067041}}</ref>
* <ref name="Rozszerzona">{{Cytuj pismo | autor = Szymon Drobniak | tytuł = Rewolucja w ewolucji? Czy Karol Darwin i jego rewolucyjna teoria się przeterminowały? | czasopismo = Tygodnik Powszechny | data = 22 grudnia 2016 | url = https://www.tygodnikpowszechny.pl/kontakt-25478}}</ref>
* <ref name=memetyka>Jacek Lejman, [https://web.archive.org/web/20181017163126/http://www.memetyka.us.edu.pl/dokumenty/pliki/TZU15-2014-03-Lejman.pdf Socjobiologiczne korzenie memetyki]</ref>
* <ref name=nytimes1994>{{Cytuj pismo | autor = Helen Fisher | tytuł = 'Wilson,' They Said, 'Your All Wet!' ; Lead: NATURALIST By Edward O. Wilson ; Washington, Shearwater Books/Island Press | czasopismo = NYTimes | wydanie = | język = en | data = October 16, 1994 | url = https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/98/12/06/specials/wilson-naturalist.html}} ; Cytat: „<small>By the 1920's, a counterrevolution was in full swing. Many social scientists began to insist that culture, not biology, was the primary molder of human behavior. With the rise of Hitler, and the universal abhorrence inspired by the backlash against Nazism, cultural determinism gained even more adherents. This doctrine -- with a concomitant disdain for any biologically based explanation for human behavior -- dominated academic theory into the 1970's. Into this milieu Mr. Wilson came with "Sociobiology," igniting fury and fear that it would start another era of scientifically justified bigotry.</small>”</ref>
* <ref name="Tomasiewicz">{{Cytuj stronę | url = http://www.pawlowska.pl/?page_id=299 | tytuł = Socjobiologia: człowiek jako zwierzę | autor = Jarosław Tomasiewicz | data = 1998 | praca = Praca zbiorowa „Silva rerum: ekologiczne miscellanea”, Biblioteka „Zielonych Brygad”, Kraków | data dostępu = 2018-09-05}}</ref>
* <ref name="Wright">{{Cytuj pismo | autor = Sewall Wright | tytuł = Coefficients of Inbreeding and Relationship | czasopismo = American Naturalist | wydawca = The University of Chicago Press | wydanie = 645 | wolumin = 56 | strony = 330-338 | język = en | data = Jul.-Aug. 1922 | url = https://www.jstor.org/stable/2456273?seq=1/action/showAdvancedSearch#metadata_info_tab_contents}}</ref>
* <ref name="Fisher1919">{{Cytuj pismo | autor = [[Ronald Fisher]] | tytuł = The Correlation between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance | czasopismo = Earth and Environmental Science Transactions of The Royal Society of Edinburgh | wydawca = Royal Society of Edinburgh | wydanie = 2 | wolumin = 52 | strony = 399-433 | język = en | data = 1918 | url = http://web.archive.org/web/20150607111127/http://www.indiana.edu/~curtweb/L567/readings/Fisher1918.pdf}}</ref>
* <ref name="Śliwak ">{{Cytuj pismo | autor = Jacek Śliwak | tytuł = Altruizm w koncepcji socjobiologicznej | czasopismo = Roczniki Psychologiczne | wydawca = [[Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II|Katolicki Uniwersytet Lubelski]] | wolumin = 2 | strony = 111–123 | issn = 1507-7888 | data = 1999 | url = https://www.kul.pl/files/1024/Roczniki_Psychologiczne/1999/RPsych_1999_vol02_111-123_SLIWAK.PDF}}</ref>
* <ref name="EncBrit">{{Encyklopedia Britannica |id = science/sociobiology |tytuł = sociobiology |data dostępu = 2018-09-04}}</ref>
* <ref name="AnneGreen">{{Cytuj książkę | autor = Lisa Anne Green | tytuł = Science for Survival: The Modern Synthesis of Evolution and the Biological Sciences Curriculum Study | wydawca = California Digital Library | seria = UC Riverside Electronic Theses and Dissertations | strony = 1-258 | url = http://escholarship.org/uc/item/8fs4c6nc#page-1}}</ref>
* <ref name="Finland">{{Cytuj pismo | autor = Aïda Nitsch, Charlotte Faurie, Virpi Lummaa | tytuł = Alloparenting in humans: fitness consequences of aunts and uncles on survival in historical Finland | czasopismo = Behavioral Ecology | wydawca = Oxford University Press on behalf of the International Society for Behavioral Ecology | odpowiedzialność = | wydanie = 2 | wolumin = 25 | strony = 424–433 | issn = 1045-2249 | język = en | data = 1 March 2014 | url = https://academic.oup.com/beheco/article/25/2/424/225750 | doi = 10.1093/beheco/art126}}</ref>
* <ref name="Finland-2">{{Cytuj pismo | autor = Aïda Nitsch, Charlotte Faurie, Virpi Lummaa | tytuł = Are elder siblings helpers or competitors? Antagonistic fitness effects of sibling interactions in humans | czasopismo = Proceedings of the Royal Society B | wydawca = Royal Society (United Kingdom) | wydanie = | wolumin = 280 | issn = 0962-8452 | język = en | data = 21 November 2012 | url = http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/280/1750/20122313 | doi = 10.1098/rspb.2012.2313}}</ref>
* <ref name="Eagleman-ból">{{Cytuj książkę | autor = Dawid Eagleman, przekład: Aleksander Wojciechowski | tytuł = Mózg. Opowieść o nas | wydawca = Zysk i S-ka | miejsce = Poznań | data = 2018 | strony = 164-169 | isbn = 978-83-8116-290-6}}</ref>
* <ref name="Soc-Pain">{{Cytuj stronę | url = https://www.edge.org/conversation/naomi_eisenberger-social-pain | tytuł = Social Pain; A Conversation With Naomi Eisenberger | data = 2014-10-09 | praca = Edge.org | opublikowany = Edge Foundation ; Editor and Publisher: John Brockman, | język = en | data dostępu = 2018-09-01}}</ref>
* <ref name="Lorenz">{{Cytuj stronę | url = https://www.youtube.com/watch?v=HnGjNcZQ628 | tytuł = Konrad Lorenz, czyli o jednym takim, co rozmawiał ze zwierzętami, Łukasz Kwiatek | autor = Łukasz Kwiatek | data = 9 mar 2016 | praca = Nagranie wykładu | opublikowany = Copernicus Center for Interdisciplinary Studies | data dostępu = 2018-08-31}}</ref>
* <ref name="Soc-Motiv">{{Cytuj pismo | autor = Elizabeth S. Paul, Pippa McAinsh i in. | tytuł = Sociality Motivation and Anthropomorphic Thinking about Pets | czasopismo = Anthrozoos A Multidisciplinary Journal of The Interactions of People & Animals | wydanie = 4 | wolumin = 27 | strony = 499-512 | data = December 2014 | url = https://www.researchgate.net/publication/267341055_Sociality_Motivation_and_Anthropomorphic_Thinking_about_Pets | doi = 10.2752/175303714X14023922798192}}</ref>
* <ref name="Coop-Prim&Hum">{{Cytuj książkę | autor = Peter M. Kappeler Carel P. van Schaik (Eds.) | tytuł = Cooperation in Primates and Humans Mechanisms and Evolution | wydawca = Springer-Verlag | miejsce = Berlin Heidelberg, New York | data = 2006 | strony = ss 350 | isbn = 3-540-28269-6}}</ref>
* <ref name="Brain.Rules">{{Cytuj książkę | autor = John Medina | tytuł = Brain Rules: 12 Principles for Surviving and Thriving at Work, Home, and School | wydawca = Scribe Publications Pty Limited | data = 2011 i inne | isbn = 1921753986 | url = http://www.brainrules.net/about-the-author}} ([https://www.google.pl/search?googlehl=pl&tbo=p&tbm=bks&q=inauthor:%22John+Medina%22 J. Medina w books.google])</ref>
* <ref name="ZrozumiećUL">{{Cytuj pismo | autor = Małgorzata Świerkocka-Miastkowska, Maciej Klimarczyk, Roman Mazur | tytuł = Zrozumieć układ limbiczny, 'To comprehend the limbic system' | czasopismo = Psychiatria w Praktyce Ogólnolekarskiej | wydawca = Via Medica | wydanie = 1 (5) | strony = 47–50 | issn = 1643-0956 | data = 2005}}</ref>
* <ref name="Horm&Behav">{{Cytuj pismo | autor = Sarah B.Hrdy | tytuł = Variable postpartum responsiveness among humans and other primates with “cooperative breeding”: A comparative and evolutionary perspective | czasopismo = Hormones and Behavior | wydawca = Elsevier | wolumin = 77 | strony = 272-283 | issn = 0018-506X | język = en | data = January 2016 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0018506X15301379 | doi = 10.1016/j.yhbeh.2015.10.016}}</ref>
* <ref name="All-red-lact">{{Cytuj pismo | autor = Iulia Bădescu, David P. Watts, M. Anne Katzenberg, Daniel W. Sellen | tytuł = Alloparenting is associated with reduced maternal lactation effort and faster weaning in wild chimpanzees | czasopismo = Royal Society Open Science | wydawca = Royal Society (United Kingdom) | wydanie = 11 | wolumin = 3 | strony = 1-14 | issn = 2054-5703 | język = en | data = 2016 Nov 9 | url = http://rsos.royalsocietypublishing.org/content/3/11/160577 | doi = 10.1098/rsos.160577}}</ref>
* <ref name="NaturallyGood">{{Cytuj książkę | autor = Donald W. Pfaff, Sandra Sherman | tytuł = The Altruistic Brain: How We are Naturally Good | wydawca = Oxford University Press | data = 2015 | strony = ss 295 | url = http://www.librarything.com/work/15300747/reviews/115570094}}  ([https://books.google.pl/books?id=p6DHBAAAQBAJ&dq=Donald+W.+Pfaff+Good&hl=pl&source=gbs_navlinks_s books.google.pl])</ref>
* <ref name="Neur-biol-2017">{{cytuj | autor = William M. Kenkel, Allison M. Perkeybile, C. Sue Carter | tytuł = The Neurobiological Causes and Effects of Alloparenting | czasopismo = Developmental neurobiology | data = 2017-2 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 77 | numer = 2 | s = 214–232 | doi = 10.1002/dneu.22465 | pmid = 27804277 | pmc = 5768312}}</ref>
* <ref name="reed-warblers">{{Cytuj pismo | autor = Andrzej Dyrcz | tytuł = Recenzje : Leisler B., Schulze-Hagen K. 2011. The reed warblers. Diversity in a uniform bird family. Max Planck Institute for Ornithology. KNNV Publishing, Zeits | czasopismo = Ornis Polonica | wydawca = Sekcja Ornitologiczna Polskiego Towarzystwa Zoologicznego | wydanie = 53 | strony = 158–161 | issn = 2081-9706 | data = 2012 | url = http://www.ornis-polonica.pl/_pdf/OP_2012_2_158-161.pdf}}</ref>
* <ref name=EncZw> M.M. Bryden i inni, Encyklopedia Zwierząt Ssaki, Warszawa: Agencja "Elipsa", 1991 (cyt. według hasła [[Pigmejka karłowata]])</ref>
* <ref name="pigmejka">{{Cytuj stronę | url = http://dinoanimals.pl/zwierzeta/pigmejka-najmniejsza-malpa-swiata/ | tytuł = Pigmejka – najmniejsza małpa świata | data = 4 lipca 2014 | opublikowany = dinoanimals.pl | data dostępu = 2018-08-24}}</ref>
* <ref name="Marmoset">{{Cytuj stronę | url = https://www.monkeyworlds.com/pygmy-marmoset/ | tytuł = Pygmy Marmoset | praca = MonkeyWorlds | język = en | data dostępu = 2018-08-24}}</ref>
* <ref name="Marmoset-2">{{Cytuj pismo |autor = Hilary O. Box | tytuł = Foraging Strategies among Male and Female Marmosets and Tamarins (Callitrichida e): New Perspectives in an Underexplored Area | czasopismo = Folia Primatologica | wydanie = 68(3-5) | strony = 296–306 | język = en | data = February 1997 | url = https://www.researchgate.net/publication/230727666_Sexual_selection_and_the_evolution_of_foraging_behavior_in_male_and_female_tamarins_and_marmosets}}</ref>
* <ref name="Marmoset-3">{{Cytuj pismo | autor = Christa Finkenwirth, Judith M. Burkart | tytuł = Why help? Relationship quality, not strategic grooming predicts infant-care in group-living marmosets | czasopismo = Physiology & Behavior | wydanie = 193(Pt A) | język = en | data = May 2018 | url = https://www.researchgate.net/publication/324905113_Why_help_Relationship_quality_not_strategic_grooming_predicts_infant-care_in_group-living_marmosets?ev=publicSearchHeader&_sg=Y0xDwVSNLN7F86Jx42egEzxH1DrB7zX-spw4_MDSa2BO4Ox2bBKdO-Bi6hJ15awektjY6tpnRo71X2M | doi = 10.1016/j.physbeh.2018.02.050}}</ref>
* <ref name="Sikora">{{Cytuj pismo | autor = Rafał Sikora | tytuł = Altruizm – szczodrość bez nadziei na odwzajemnienie? = Altruism – Generosity without Hope for Reciprocation? | czasopismo = [[Humanistyka i Przyrodoznawstwo]] | wydanie = 12 | strony = 207–214 | issn = 1234-4087 | data = 2006 | url = http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Humanistyka_i_Przyrodoznawstwo/Humanistyka_i_Przyrodoznawstwo-r2006-t12/Humanistyka_i_Przyrodoznawstwo-r2006-t12-s207-214/Humanistyka_i_Przyrodoznawstwo-r2006-t12-s207-214.pdf}}</ref>
* <ref name="głaskanie">{{Cytuj stronę | url = https://www.koty.pl/glaskanie-kota-jak-glaskac-kota/ | tytuł = Głaskanie kota. Jak głaskać kota, by sprawiało mu to przyjemność? | autor = Joanna Nowakowska | praca = Portal Koty.pl | opublikowany = koty.pl | data dostępu = 2018-08-23}}</ref>
* <ref name="Lwy">{{Cytuj stronę | url = http://web.archive.org/web/20140331141011/http://www.african-lion.org/lions_e.htm | tytuł = About lions – Ecology and behaviour | autor = Gus Mills | praca = Strona internetowa African Lion Working Group ,Dedicated to African Lion Conservation | opublikowany = african-lion.org | język = en | data dostępu = 2018-08-23}}</ref>
* <ref name="allogrooming">{{Cytuj stronę | url = http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199233410.001.0001/acref-9780199233410-e-245 | tytuł = allogrooming | autor = Michael Allaby | data = 2009 | praca = Definicja z A Dictionary of Zoology | opublikowany = oxfordreference.com | język = en | data dostępu = 2018-08-23}}</ref>
* <ref name="baboons">{{Cytuj pismo | autor = Elizabeth A. Archie, Jenny Tung, Michael Clark, Jeanne Altmann, Susan C. Alberts | tytuł = Social affiliation matters: both same-sex and opposite-sex relationships predict survival in wild female baboons | czasopismo = Proceedings of the Royal Society B | wydawca = Royal Society (United Kingdom) | wydanie = 1793 | wolumin = 281 | strony = 1–9 | issn = 0962-8452 | język = en | data = 10 September 2014 | url = http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/royprsb/281/1793/20141261.full.pdf | doi = 10.1098/rspb.2014.1261}}</ref>
* <ref name="golec-1">{{IUCN |id = 9987 |nazwa = Heterocephalus glaber |autor = S. Maree, C. Faulkes |data dostępu = 2021-02-13}}</ref>
* <ref name="golec-2">{{Cytuj stronę | url = http://www.drapiezniki.pl/802-golec.html | tytuł = Golec (Heterocephalus glaber) Łac: Heterocephalus glaber | praca = Portal Drapieżniki.pl | opublikowany = drapiezniki.pl | data dostępu = 2018-08-22}}</ref>
* <ref name="golec-3">{{Cytuj stronę | url = http://przychodnia-feniks.pl/golec-afrykanski-najbardziej-niesamowity-gryzon-swiata/ | tytuł = Golec afrykański – najbardziej niesamowity gryzoń świata | data = 5 czerwca 2013 | praca = Strona internetowa Przychodni Feniks | opublikowany = Feniks 2018 | data dostępu = 2018-08-22}}</ref>
* <ref name="odour">{{cytuj | autor = Sarah Leclaire, Johanna F. Nielsen, Nathan K. Thavarajah, Marta Manser, Tim H. Clutton-Brock | tytuł = Odour-based kin discrimination in the cooperatively breeding meerkat | czasopismo = Biology Letters | data = 2013-02-23 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 9 | numer = 1 | s = 20121054 | doi = 10.1098/rsbl.2012.1054 | pmid = 23234867 | pmc = 3565530}}</ref>
* <ref name="Koko">{{Cytuj stronę | url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-3273726/Meeting-mummy-time-Koko-gorilla-adopts-two-baby-kittens-cuddles-fondly-heart-warming-footage.html | tytuł = 'They're my babies': The extraordinary moment broody gorilla Koko uses SIGN LANGUAGE to tell trainers she has adopted two tiny cats – because she doesn't have babies of her own | praca = Daily Mail | opublikowany = Associated Newspapers Ltd | data dostępu = 2018-08-19}}</ref>
* <ref name="Aunt">{{Cytuj pismo | autor = T.E.Rowell, R.A.Hinde. Y.Spencer-Booth | tytuł = “Aunt”-infant interaction in captive rhesus monkeys | czasopismo = Animal Behaviour | wydawca = Elsevier | wydanie = 2–3 | wolumin = 12 | strony = 219–226 | issn = 0003-3472 | język = en | data = April–July 1964 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0003347264900041?via%3Dihub#! | doi = 10.1016/0003-3472(64)90004-1}}</ref>
* <ref name="węgorz">{{Cytuj pismo | autor = Andrzej Remlein | tytuł = Węgorz – ryba tajemnicza | czasopismo = Wędkarz Polski | wydanie = 6 | wolumin = 100 | data = czerwiec 1999 | url = http://www.wedkarz.pl/wp-webapp/article/895}}</ref>
* <ref name="Goldschmidt">{{cytuj książkę | autor = Tijs Goldschmidt | tytuł = Wymarzone jezioro Darwina. Dramat w Jeziorze Wiktorii | wydawca = [[Prószyński i S-ka]] | miejsce = Warszawa | data = 1999 | strony = 14–15, 36–47 | isbn = 83-7255-002-6}}</ref>
* <ref name="Łapa">{{Cytuj stronę | url = https://www.researchgate.net/publication/326461381_Krotko_o_mejozie_i_jej_roli_w_determinowaniu_zmiennosci_genetycznej| tytuł = Krótko o mejozie i jej roli w determinowaniu zmienności genetycznej | autor = Piotr Łapa | praca = Strona internetowa animalian.org/ | opublikowany = Towarzystwo Naukowe Branży Zoologicznej „Animalian” | data dostępu = 2018-08-16}}, [https://animalian.org/ TNBZ "Animalian"]</ref>
* <ref name="Niania-surykatka">{{Cytuj stronę | url = https://wpolityce.pl/lifestyle/264814-niania-potrzebna-od-zaraz | tytuł = Niania potrzebna od zaraz | autor = Andżelika Brzozowska-Przybek | data = 9 września 2015 | praca = wpolityce.pl | opublikowany = Fratria Sp. z o.o. | data dostępu = 2018-08-16}}</ref>
* <ref name=KMP>{{Cytuj stronę | url = http://kalahari-meerkats.com/kmp/ | tytuł = Kalahari Meerkat Project (KMP) | praca = Strona internetowa Kalahari Research Centre | opublikowany = KRC | język = en | data dostępu = 2018-08-16}} ([http://kalahari-meerkats.com/kmp/krc/publications/ publikacje])</ref>
* <ref name="ssaki-tvn24">{{Cytuj stronę | url = https://tvnmeteo.tvn24.pl/archiwum-2014-09-23,1/ssaki-wyrozniaja-sie-troska-o-potomstwo-okazuje-sie-ze-nie-tylko-o-swoje,143306,0.html | tytuł = Ssaki wyróżniają się troską o potomstwo. Okazuje się, że nie tylko o swoje | autor = AD/mk; źródło: iflscience.com | data = 23-09-2014 | praca = TVN Meteo | opublikowany = TVN Media Sp. z o.o. | data dostępu = 2018-08-16}}</ref>
* <ref name=nurzyk-1>{{cytuj | autor = Kate Ashbrook, Sarah Wanless, Mike P Harris, Keith C. Hamer | tytuł = Hitting the buffers: conspecific aggression undermines benefits of colonial breeding under adverse conditions | czasopismo = Biology Letters | data = 2008-12-23 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 4 | numer = 6 | s = 630–633 | doi = 10.1098/rsbl.2008.0417 | pmid = 18796390 | pmc = 2614172}}</ref>
* <ref name="nurzyk-2">{{cytuj | autor = Kate Ashbrook, Sarah Wanless, Mike P. Harris, Keith C. Hamer | tytuł = Impacts of poor food availability on positive density dependence in a highly colonial seabird | czasopismo = Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences | data = 2010-08-07 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 277 | numer = 1692 | s = 2355–2360 | doi = 10.1098/rspb.2010.0352 | pmid = 20335206 | pmc = 2894911}}</ref>
* <ref name="nurzyk-3">{{cytuj | autor = T. R. Birkhead, D. N. Nettleship | tytuł = Alloparental care in the common murre ( Uria aalge ) | czasopismo = Canadian Journal of Zoology | data = 1984-11-01 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 62 | numer = 11 | s = 2121–2124 | doi = 10.1139/z84-307 | język = en}}</ref>
* <ref name="Allopar-fish">{{cytuj | autor = Brian D. Wisenden | tytuł = Alloparental care in fishesd] | czasopismo = Reviews in Fish Biology and Fisheries | data = 1999 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 9 | numer = 1 | s = 45–70 | doi = 10.1023/A:1008865801329}}[https://www.researchgate.net/publication/226137346_Alloparental_care_in_Fish pdf]</ref>
* <ref name="CORDIS-mrówki">{{Cytuj stronę | url = https://cordis.europa.eu/result/rcn/156874_en.html | tytuł = Geny wpływające na zachowania społeczne u mrówek | autor = Zespół Københavns Universitet Denmark | praca = Komisja Europejska > CORDIS > Projekty i wyniki | data dostępu = 2018-08-12}}</ref>
* <ref name="Łomnicki-1">{{Cytuj pismo | autor = Adam Łomnicki | tytuł = Spotkanie teorii Darwina z genetyką | czasopismo = Kosmos : Problemy nauk biologicznych | wydawca = Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika | wydanie = 3–4 (284–285) | wolumin = 58 | strony = 315–317 | data = 2009 | url = http://kosmos.icm.edu.pl/PDF/2009/315.pdf}}</ref>
* <ref name="Łomnicki-2">{{Cytuj pismo | autor = Adam Łomnicki | tytuł = Poziomy doboru, adaptacje | czasopismo = Kosmos : Problemy nauk biologicznych | wydawca = Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika | wydanie = 3-4 (284-285) | wolumin = 58 | strony = 335–340 | data = 2009 | url = http://kosmos.icm.edu.pl/PDF/2009/335.pdf}}</ref>
* <ref name="Woyciechowski">{{Cytuj pismo | autor = Michał Woyciechowski | tytuł = Dobór krewniaczy a ewolucja owadów eusocjalnych | czasopismo = Kosmos : Problemy nauk biologicznych | wydawca = Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika | wydanie = 3–4 (284–285) | wolumin = 58 | strony = 347–355 | data = 2009 | url = http://kosmos.icm.edu.pl/PDF/2009/347.pdf}}</ref>
* <ref name="T.Kwiecień">{{Cytuj stronę | url = http://tanganika.org.pl/site/artykuly/aapril/strategie_rozrodu.html | tytuł = Strategie rozrodu i opieki nad potomstwem pielęgnic z jeziora Tanganika. Część I. Ryby składające ikrę na podłożu | autor = Tomasz Kwiecień | data = 2000 | opublikowany = tanganika.org.pl | data dostępu = 2018-08-10}}</ref>
* <ref name="krewetki">{{Cytuj pismo | autor = Anna Kostecka | tytuł = Krewetki społeczne | czasopismo = [[Wszechświat (czasopismo)|Wszechświat]] | wydawca = [[Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika]] | wydanie = 7–9 | wolumin = 105 | issn = 0043-9592 | data = Lipiec-Sierpień-Wrzesień 2004 | url = https://www.ptpk.org/archiwum/pdf_2004/wszechswiat_2004_007_009.pdf}}</ref>
* <ref name="krewetki-2">{{cytuj | autor = Sarah L. Bornbusch, Jonathan S. Lefcheck, J. Emmett Duffy | tytuł = Allometry of individual reproduction and defense in eusocial colonies: A comparative approach to trade-offs in social sponge-dwelling Synalpheus shrimps | czasopismo = PLoS ONE | data = 2018-03-14 | data dostępu = 2023-03-20 | wolumin = 13 | numer = 3 | s = e0193305 | doi = 10.1371/journal.pone.0193305 | pmid = 29538466 | pmc = 5851585}}</ref>
* <ref name="krewetki-3">{{cytuj pismo|autor=Morrison et al|tytuł=Phylogenetic evidence for an ancient rapid radiation of Caribbean sponge-dwelling snapping shrimps (Synalpheus)|czasopismo=Molecular Phylogenetics and Evolution|wolumin=30|strony=563–581|język=en |data=2004 |doi=10.1016/S1055-7903(03)00252-5 |url = http://decapoda.nhm.org/pdfs/10032/10032.pdf}}</ref>
* <ref name="krewetki-4">{{cytuj pismo|nazwisko = Rios|imię= R.|nazwisko2 = Duffy|imię2 = J.E.| tytuł= A review of the sponge-dwelling snapping shrimp from Carrie Bow Cay, Belize, with description of Zuzalpheus, new genus, and six new species (Crustacea: Decapoda: Alpheidae) | czasopismo = Zootaxa |wolumin = 1602 | strony = 89|język= en| data = 2007 |url = http://mapress.com/zootaxa/2007f/zt01602p089.pdf}}</ref>
* <ref name="barwa-juniora">{{Cytuj stronę | url = http://www.themagnificentmileassociation.com/news/member_news_offers/endangered_francois_langur_born_at_lincoln_park_zoo | tytuł = Endangered Francois’ Langur Born at Lincoln Park Zoo | praca = Strona internetowa The Magnificent Mile Association > News | opublikowany = The Magnificent Mile Association | język = en | data dostępu = 2018-08-10}}</ref>
* <ref name="S.B.Hrdy">{{Cytuj stronę | url = https://www.amazon.com/default/e/B000APTWLI/ref=ntt_dp_epwbk_0?redirectedFromKindleDbs=true | tytuł = search results for author "Sarah Blaffer Hrdy" in Books | praca = Amazon.com, Inc. | opublikowany = Amazon.com, Inc. | data dostępu = 2018-08-10}}</ref>
* <ref name="Moralność-mózgu">{{Cytuj książkę | autor = Churchland Patricia S. | autor2 = przekład z ang.: Marek Natalia, Hohol Mateusz | tytuł = Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności | wydawca = Copernicus Center Press | data = 2013-09-12 | strony = 350 | isbn = 9788378860310}} [http://www.publio.pl/moralnosc-mozgu-patricia-s-churchland,p93989.html opis na www.publio.pl]</ref>
* <ref name="P.Churchland2014">{{Cytuj pismo | autor = Marcin Rotkiewicz | tytuł = Rozmowa z Patricią Churchland, neurofilozof z University of California, o hormonach szczęścia i moralności : Czy istnieje uniwersalna moralność? Samolubni altruiści | czasopismo = Polityka > Nauka | wydawca = POLITYKA Sp. z o.o. S.K.A. | data = 24 czerwca 2014 | url = https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/nauka/1583749,1,czy-istnieje-uniwersalna-moralnosc.read}}</ref>
* <ref name="SEP-Soc-biol">{{Cytuj stronę | url = https://plato.stanford.edu/entries/sociobiology/#SocBehEco | tytuł = Sociobiology | autor = Catherine Driscoll | data = Nov 11, 2013; subst. rev. Jan 16, 2018 | praca = [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] (SEP) | opublikowany = The Metaphysics Research Lab, Center for the Study of Language and Information (CSLI), Stanford University Library of Congress Catalog Data | język = en | data dostępu = 2018-07-12}}</ref>
* <ref name="Krebs">{{cytuj książkę | nazwisko = Krebs (tłum. Anna Kozakiewicz, Michał Kozakiewicz, Jakub Szacki) | imię = Charles J. | tytuł = Ekologia. Eksperymentalna analiza rozmieszczenia i liczebności | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | wydanie = 4 | data = 2011 | url = http://ksiegarnia.pwn.pl/produkt/2124/ekologia.html | isbn = 978-83-01-16552-9}}</ref>
* <ref name="Zieliński">{{Cytuj pismo | autor = Piotr Zieliński | tytuł = Brood Reduction and Parental Infanticide – are the White Stork Ciconia ciconia and the Black Stork C. nigra exceptional? | czasopismo = [[Acta Ornithologica]] | wydawca = Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk | wydanie = 2 | wolumin = 37 | strony = 113–119 | issn = 0001-6454 | język = en | data = 2002 | url = http://www.bioone.org/doi/abs/10.3161/068.037.0207 | doi = 10.3161/068.037.0207}}</ref>
* <ref name="Bystre-zw">{{Cytuj książkę |autor = [[Frans de Waal]] (tłumaczenie: [[Łukasz Lamża]]) |tytuł = Bystre zwierzę. Czy jesteśmy dość mądrzy, aby zrozumieć bystrość zwierząt? | wydawca = Copernicus Center Press |miejsce = Kraków |data = 2017 |strony = 60–61 |isbn = 978-83-7886-310-6}}</ref>
* <ref name="EncPWN2">{{encyklopedia PWN|id = 3951316|tytuł=opieka nad potomstwem u zwierząt|data dostępu=2018-07-10}}</ref>
* <ref name="Nat-Hist-Mag-2009">{{Cytuj pismo | autor = [[Sarah Blaffer Hrdy]] | tytuł = Meet the Alloparents Shared child care may be the secret of human evolutionary success | czasopismo = Natural History (magazine) | strony = 1–3 | issn = 0028-0712 | język = en | data = April 2009 | url = http://www.naturalhistorymag.com/features/09270/meet-the-alloparents}}</ref>
* <ref name="CarolGilligan">{{Cytuj stronę | url = https://wydawnictwo.krytykapolityczna.pl/chodzcie-nami-psychologia-opor-carol-gilligan-130#.W0B16tUzbIU | tytuł = Chodźcie z nami! | autor = Carol Gilligan, przekład: Sergiusz Kowalski | praca = dziennik opinii : Krytyka polityczna | data dostępu = 2015-04-14}} [http://krytykapolityczna.pl/kultura/czytaj-dalej/co-czytalismy-w-2013-roku/ Co czytalismy w 2013 roku?]</ref>
* <ref name="Medina">{{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Medina | imię = John | tytuł = Jak wychować szczęśliwe dziecko (oryginalny tytuł: Brain Rules for Baby, przekład: Anna Sak) | wydawca = Wydawnictwo Literackie | rok = 2012 | strony = 25 |isbn = 978-83-08-04870-2}}</ref>
* <ref name="Pat-Church">{{Cytuj stronę | url = https://philpapers.org/s/Patricia%20S.%20Churchland | tytuł = Works by Patricia S. Churchland | praca = Phil Papers | opublikowany = Centre for Digital Philosophy; The Phil Papers Foundation | język = en | data dostępu = 2018-08-19}}</ref>
* <ref name="Hylewski">{{Cytuj pismo | autor = Marcin Hylewski | tytuł = Status działań ludzkich w świetle sporu determinizmu biologicznego z etycznym woluntaryzmem | czasopismo = Młoda Humanistyka | wydawca = Uniwersytet Rzeszowski, Krystian Miąsik | wydanie = 3, wydanie specjalne | wolumin = 10 | strony = 1–20 | issn = 2353-6950 | data = 2017 | url = http://www.humanistyka.com/index.php/MH/article/view/111}}</ref>
* <ref name="PoszukSpinozy">{{Cytuj książkę | autor = [[António Damásio]]; tłum. Janusz Szczepański | tytuł = W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg (oryg. Looking for Spinoza) | wydawca = Rebis | data = 2005 | seria = Nowe Horyzonty | strony = 302 | isbn = 83-7301-432-2 | url = https://ksiazki.wp.pl/w-poszukiwaniu-spinozy-radosc-smutek-i-czujacy-mozg-6148389050370177c}}</ref>
</references>

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę |odn = tak |nazwisko = Dzik | imię = Jerzy |autor link = Jerzy Dzik | tytuł = Dzieje życia na Ziemi | rozdział = 17. Zamiana ewolucji biologicznej na społeczną | data = 2003 | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa | isbn = 83-01-14038-0 | strony = 524}}
* {{Cytuj książkę |odn = tak |nazwisko = Dunbar |imię = Robin | tytuł = Człowiek. Biografia | wydawca = [[Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych|Copernicus Center Press]] | miejsce = Kraków | data = 2016 | isbn = 978-83-7886-178-2}}
* {{cytuj książkę |odn = tak |nazwisko = Dawkins |imię = Richard |autor link = Richard Dawkins |tytuł = Samolubny gen |wydawca = Prószyński i S-ka |miejsce = Warszawa | data = 1996 |strony=493 |isbn=83-86868-15-5}}
* {{Cytuj książkę | odn = tak | nazwisko = Damásio |imię = António | autor link = António Damásio | tytuł = Błąd Kartezjusza. Emocje, rozum i ludzki mózg (wyd. II) | strony = |wydawca = Rebis | miejsce = Poznań | data = 2013 | isbn = 978-83-7510-586-5}}

== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj książkę | autor = Gillian Bentley, Ruth Mace | tytuł = Substitute Parents: Biological and Social Perspectives on Alloparenting in Human Societies | wydawca = Berghahn Books | data = 2009, 2011, 2012 | seria = Studies of the Biosocial Society | strony = 1–372 | isbn = 978-0857456410 | url = https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qch9m}} [https://www.amazon.com/Substitute-Parents-Biological-Perspectives-Alloparenting/dp/0857456415 (podgląd z wydania Kindle 2009, Berghahn Books)]
* [https://www.sls.se/Global/apict/2015/abstractbook2015_August.pdf  Berzelius symposium 90, The Neurobiology of Parenting ], m.in.
: – Larry J. Young, ''Parallels between the neural control of parental care and pair bonding and the influences of parental nurturing on infant social development''
: – Alison S. Fleming, ''Neuropsychology of Human Mothering and the Effects of Experience'' : „What makes a mother want to mother? In most mammalian species, the female is not normally maternal until she herself gives birth. In rodents, inexperienced non-mothers withdraw from pups or in some cases even cannibalize them”.
: – Ruth Feldman, ''The Human Parental Brain; Mothers and Fathers''
* [https://books.google.pl/books?hl=pl&id=dZy8DgAAQBAJ&dq=Behavior+genetics+of+prosocial+behavior+Christopher+C.+Conway+and+George+M.+Slavich&q=alloparenting#v=onepage&q=alloparenting&f=false Paul Gilbert, Compassion: Concepts, Research and Applications, 2017]; Chapter 9: [http://www.uclastresslab.org/pubs/Conway_Slavich_Compassion_2017.pdf Christopher C. Conway and George M. Slavich, ''Behavior genetics of prosocial behavior'']
* {{Cytuj pismo | autor = Karin Isler, Carel P. van Schaik | tytuł = Allomaternal care, life history and brain size evolution in mammals | czasopismo = Journal of Human Evolution | wydawca = Elsevier | wydanie = 1 | wolumin = 63 | strony = 52-63 | issn = 0047-2484 | język = en | data = 2012.03 | url = http://www.zora.uzh.ch/id/eprint/63501/10/Isler_van_Schaik_Allomaternal_care.pdf | doi = 10.1016/j.jhevol.2012.03.009}}

[[Kategoria:Socjobiologia]]