Tekst źródłowy strony 40 mm armata przeciwlotnicza wz. 36 Bofors

{{Działo holowane infobox
 |nazwa                  = Bofors 40 mm
 |nazwa oryginalna       = 
 |grafika                = Bofors p-lot 1939.png
 |opis grafiki           = Żołnierze [[Wojsko Polskie (II RP)|Wojska Polskiego]] obsługujący armaty przeciwlotnicze Boforsa podczas ćwiczeń 1939
 |alt grafiki            = 
 |państwo                = SWE
 |producent              = [[Bofors]]
 |rodzaj                 = [[Armata przeciwlotnicza|działo przeciwlotnicze]]
 |prototypy              = 
 |produkcja seryjna      = 1936–?
 |wyprodukowano          = 
 |kaliber                = 40 mm
 |nabój                  = 
 |długość lufy           = 225–240 cm
 |donośność              = 10 200 m poziomo, 7200 m pionowo
 |odległość strzału      = 
 |Vo                     = 850 m/s
 |długość                = 369–378 cm
 |szerokość              = 
 |wysokość               = 
 |masa                   = 462 kg chłodzona powietrzem, 528 kg chłodzona wodą
 |kąt ostrzału           = 
 |wysokość linii ognia   = 
 |długość odrzutu        = 
 |jednostka ognia        = 
 |szybkostrzelność       = 120–160 strzałów na minutę
 |obsługa                = 
 |czas przejścia do boju = 
 |prędkość marszowa      = 
 |commons                = Category:Bofors 40 mm gun
}}
'''Armata przeciwlotnicza 40 mm wz. 36 Bofors''' – produkowany na licencji w Polsce, polski wariant [[Szwecja|szwedzkiej]] [[Armata przeciwlotnicza|armaty]] [[40 mm armata przeciwlotnicza Bofors|Bofors 40 mm]], przed wybuchem [[II wojna światowa|II wojną światową]] przyjęty na uzbrojenie [[Wojsko Polskie|Wojska Polskiego]], eksportowany także do [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]] i [[Francja|Francji]].

== 40 mm L/60 ==
{{osobny artykuł|40 mm armata przeciwlotnicza Bofors}}
Opracowana została w 1933 w szwedzkiej firmie Bofors, a następnie przyjęta do uzbrojenia przez wiele krajów świata. Mimo iż konstrukcja jest już bardzo zaawansowana wiekiem, w niektórych krajach to broń ta nadal pozostaje w użyciu. Mimo przyjętego przez firmę Bofors oznaczenia L/60 wszystkie produkowane na świecie tego typu działa miały długość lufy 56¼ kalibra z wyjątkiem dział produkowanych w Japonii. Bofors produkował także wcześniejszą odmianę tych dział 40 mm L/43 ubåtsautomatkanon Model 1932 przeznaczonych dla okrętów podwodnych o krótszej o 52 cm lufie. Wbrew wielu powielanym informacjom działa o lufach długości L/43 nigdy nie zostały zainstalowane na polskich okrętach<ref name=":0">{{Cytuj |autor = maciejadmin |tytuł = Zagadka morskich dział Boforsa i sensacja w sprawie 40 mm dział z ORP „Sęp” – army1914-1945 |data dostępu = 2018-08-01 |opublikowany = army1914-1945.org.pl |url = https://army1914-1945.org.pl/polska/marynarka-wojenna-ii-rp/jednostki-plywajace-mw/kontrtorpedowce-niszczyciele/356-zagadka-morskich-dzial-boforsa-i-sensacja-w-sprawie-40-mm-dzial-z-orp-sep |język = pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20180801221211/https://army1914-1945.org.pl/polska/marynarka-wojenna-ii-rp/jednostki-plywajace-mw/kontrtorpedowce-niszczyciele/356-zagadka-morskich-dzial-boforsa-i-sensacja-w-sprawie-40-mm-dzial-z-orp-sep |zarchiwizowano = 2018-08-01}}</ref><ref name=":1">{{Cytuj |autor = Terry Gander |tytuł = The Bofors gun}}</ref>.

Przez cały okres produkcji armata była wielokrotnie modernizowana i produkowana w rozmaitych wersjach (zależnie od daty i kraju produkcji). Armata była montowana na różnych podstawach – lądowych, morskich, a także na pojazdach. Produkowana była w wersjach pojedynczych, a także podwójnie i poczwórnie sprzężonych. Mimo że licencyjną produkcję działek 40 mm prowadziła także Wielka Brytania, z uwagi jednak na potrzebę szybkiego uzbrojenia [[Brytyjskie Siły Zbrojne|jej sił zbrojnych]], rząd tego państwa dokonywał zamówień na dostawę Bofors 40 mm także w Polsce i na Węgrzech<ref name="Bishop">Chris Bishop: ''The Ilustrated Encyclopedia'', s. 176</ref>. Chęć produkcji tych dział wyrażała także [[Francja]], jednak ostatecznie dokonała ich zakupu w Polsce<ref name="Bishop" />.

=== Użycie w Wojsku Polskim ===
Jako pierwsza zakupiła 40 mm działa Bofors polska Marynarka Wojenna. 2 zdwojone zestawy morskie zakupiono w maju 1934 r., a 4 dalsze w grudniu tego roku.
[[Plik:Armata przeciwlotnicza Bofors wz. 36 kal. 40 mm - pokazy na Polu Mokotowskim NAC 1-P-2876-34.jpg|thumb|240px|Armata przeciwlotnicza Bofors wz. 36 kal. 40 mm podczas pokazów wojskowych na Polu Mokotowskim]]
Pierwsze [[II Rzeczpospolita|polskie]] armaty tego typu dla wojsk lądowych w liczbie 60 sztuk, zostały zakupione w Szwecji w grudniu 1935. Następnie podjęto produkcję licencyjną armaty w Polsce.
[[Plik:Święto Żołnierza w Poznaniu 1939 - armaty Bofors wz 36 ciagniki C2P NAC 1-P-3386-3.jpg|thumb|240px|Święto Żołnierza w Poznaniu 1939 – 40 mm armaty przeciwlotnicze Bofors wz. 36 holowane przez ciągniki [[C2P]]]]
Działo odznaczało się dobrymi właściwościami balistycznymi i było skuteczne w walce z celami powietrznymi na pułapie do 3000 m. Przed wojną zamierzano osiągnąć stan 638 armat. Mimo braków tej armaty w armii firma [[SePeWe]] sprzedała za granicę 168 armat m.in. do [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]], [[Królestwo Rumunii|Rumunii]] i [[Holandia|Holandii]]. Prawdopodobnie nie wszystkie z tych dział dotarły do adresatów, gdyż na wybrzeżu znaleziono w strefie wolnocłowej 8 dział, z których uformowano dwie baterie, jedną dla Gdyni, a drugą dla Helu<ref>{{Cytuj |autor = Jerzy Pertek |tytuł = Wielkie dni małej floty |data = 1972}}</ref>. W wojskach polowych trakcję dla armaty stanowił [[ciągnik artyleryjski]] [[C2P]], który również był używany w roli siły pociągowej dla przyczep amunicyjnych oraz sprzętowych.
[[Plik:MWP Bofors wz40.JPG|thumb|left|150px|Zamek [[II Rzeczpospolita|polskiego]] działa wz. 36 w [[Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie|Muzeum Wojska Polskiego]] w [[Warszawa|Warszawie]]]]
10 grudnia 1937 I Wiceminister Spraw Wojskowych, generał brygady [[Janusz Głuchowski]], wprowadził do użytku służbowego regulamin artylerii przeciwlotniczej „Działoczyny przy 40 mm armacie przeciwlotniczej wz. 1936 <math>\tfrac{Art. 2-1}{1937}</math>”. Regulamin stanowił, że obsługa [[działon]]u liczyła dziewięciu [[kanonier]]ów pod dowództwem [[Działonowy|działonowego]]: [[celowniczy]] kierunku, celowniczy wysokości, celownikowy, [[ładowniczy]], przelicznikowy, [[amunicyjny]], wręczyciel, kierowca ciągnika z działem, kierowca ciągnika z przyczepką amunicyjną. Dwa działony tworzyły [[Pluton (wojsko)|pluton]] ogniowy. Ponadto w skład plutonu wchodził dowódca plutonu, „pomiarowy” – zastępca dowódcy plutonu i dowódca drużyny pomiarowej, patrol radiowy i dowódca wozów bojowych<ref>Regulamin artylerii przeciwlotniczej „Działoczyny przy 40 mm armacie przeciwlotniczej wz. 1936 <math>\tfrac{Art. 2-1}{1937}</math>”, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1938.</ref>.<br>Pod koniec 1938 opracowano polską wersję armaty z dolną lawetą półstałą (wz. 38). Armaty te były mniej mobilne i przeznaczone do ochrony obiektów. Uproszczona laweta była tańsza w produkcji, a do jej przetaczania wystarczył samochód ciężarowy<ref name="Rozdżestwieński">{{Cytuj książkę |nazwisko = Rozdżestwieński |imię = Paweł |autor link = |tytuł = Armata Bofors 40 mm i ciągnik C2P |wydawca = Edipresse Polska S.A. |rok = 2013 |strony = 26, 36 |tom = 19 |seria = Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939 |isbn = 978-83-7769-567-8 |język = pl}}</ref>.
[[Plik:Polish artillery Battle of Bzura 1939.jpg|thumb|240px|Polskie działo przeciwlotnicze Boforsa po ataku [[Luftwaffe]] w czasie [[Bitwa nad Bzurą|bitwy nad Bzurą]] wrzesień 1939]]
We wrześniu 1939 [[Wojsko Polskie (II RP)|Wojsko Polskie]] dysponowało 358 armatami tego typu{{fakt|data=2021-01}}. Pozwoliło to na sformowanie 40 czterodziałowych baterii dla [[Dywizja|dywizji]] piechoty, 2 czterodziałowych baterii dla [[Brygada|brygad]] pancerno-motorowych, 11 dwudziałowych baterii dla brygad kawalerii oraz 81 lotniczych, wojskowych i fabrycznych plutonów składających się z 2 armat. Po [[Kampania wrześniowa|klęsce wrześniowej]] armata ponownie trafiła do jednostek [[Polskie Siły Zbrojne|PSZ na Zachodzie]] m.in. [[1 Dywizja Pancerna (PSZ)|1 Dywizji Pancernej]] i [[2 Korpus Polski (PSZ)|2 Korpusu Polskiego]].

W chwili wybuchu wojny polska Marynarka Wojenna używała 6 zestawów zdwojonych na okrętach nawodnych (OORP [[ORP Grom (1936)|„Grom”]], [[ORP Błyskawica|„Błyskawica”]], [[ORP Gryf (1936)|„Gryf”]]) o lufach chłodzonych wodą i 2 zestawów zdwojonych na okrętach podwodnych (OORP [[ORP Orzeł (1938)|„Orzeł”]], „Sęp”) o lufach chłodzonych powietrzem. Wszystkie one miały jednak tę samą długość lufy wynoszącą 56 kalibrów i strzelały tymi samymi typami amunicji. Różnice polegały ponadto na tym, że zestawy dla OP nie miały systemu stabilizacji poprzecznej, a miały podstawę częściowo składaną na czas chowania działa w wodoszczelnej studzience, co wiązało się z ich wysuwaniem i chowaniem, przez stosunkowo mały właz pokrywy ich studzienki. Marynarze z [[ORP Sęp (1938)|ORP „Sęp”]] po wojnie demonstrowali, że w razie potrzeby wraz z działem ze studzienki mogło być podniesionych czterech członków obsługi.

Na tabliczce znamionowej korpusu zestawu dla okrętów nawodnych zestaw opisany był jako A.B. BOFORS, SVERIGE, DZ.40 MM L/60 WZ 36, a na samych działach jako BOFORS 1936, DZ.PLTN.40mm. WZ.36, zaś na działach okrętów podwodnych jako BOFORS 1937, DZ.PLTN.40mm. WZ.36, skąd pewnie wzięły się błędy w oznaczaniu wzoru działa. Liczba używanych czynnie na polskich okrętach zestawów zdwojonych dział 40 mm Bofors wynosiła 8 sztuk. Nie zgadza się to z liczbą podaną w Księdze zamówień firmy Bofors za lata 1932–1939 gdzie podano 6 sztuk<ref name=":0" /><ref name=":1" /> cytowaną w „The Bofors gun” Terry’ego Gandera<ref name=":1" />, który nie wziął pod uwagę polskich źródeł<ref>{{Cytuj |autor = Maciej Tomaszewski |tytuł = Zagadka dział 40 mm z polskich okrętów a głównie ORP „Sęp”, część II. – army1914-1945 |data dostępu = 2018-08-21 |opublikowany = army1914-1945.org.pl |url = https://army1914-1945.org.pl/polska/marynarka-wojenna-ii-rp/jednostki-plywajace-mw/okrety-podwodne-polska/361-zagadka-dzial-40-mm-z-polskich-okretow-a-glownie-orp-sep-czesc-ii |język = pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20180821223144/https://army1914-1945.org.pl/polska/marynarka-wojenna-ii-rp/jednostki-plywajace-mw/okrety-podwodne-polska/361-zagadka-dzial-40-mm-z-polskich-okretow-a-glownie-orp-sep-czesc-ii |zarchiwizowano = 2018-08-21}}</ref>. Według polskich źródeł faktyczne zamówienia złożone w firmie Bofors w których występowały zestawy morskie dział 40 mm, zawiera poniższa tabela<ref>{{Cytuj |autor = Roman Kozak, Piotr Matejuk |tytuł = Marynarka Wojenna 1918-1939. Współpraca Marynarki Wojennej z firmą Bofors |czasopismo = Przegląd Morski]}}</ref>.

{| class="wikitable"
|Przedmiot
|Numer

umowy
|Kwota umowy
|Czas zawarcia
|Czas dostawy
|Uwagi
|-
|2x120 mm; 2x2 120 mm; 2x2 40 mm; amunicja bojowa, oświetlająca, szkolna + lufy ćwiczebne + transport
|195/34/35;

dla ORP Gryf
|1 405 370 koron szwedzkich
|23.V.1934
|Do 23.III.1936 r.
|Dostawa do dowolnego portu we Francji – dostarczone.
|-
|6x2 120 mm; 4x2 40 mm; amunicja bojowa, ćwiczebna i oświetlająca; 24 x lufa ćwiczebna do działa 120 mm;
|635/34;

dla ORP Grom i ORP Błyskawica
|2 717 020 koron szwedzkich
|20.XII.1934
|do 1.XII.1936 r.
|Dostawa do dowolnego portu w Anglii – dostarczone
|-
|2x1 120 mm
|aneks do poprzedniej umowy; dla ORP Grom i ORP Błyskawica
|brak
|12.II.1935 r.
|do 1.XII.1936 r.
|Dostawa do dowolnego portu w Anglii – dostarczone.
|-
|2x 105 mm; 2x2 40 mm
|brak; dla ORP Orzeł i ORP Sęp
|580 000 koron szwedzkich
|koniec 1935 r.
|brak
|Dostawa do dowolnego portu w Holandii – dostarczone.
|-
|2x 120 mm; 6x2 120 mm; 4x2 40 mm; amunicja i sprzęt pomocniczy
|420/38; dla nowych niszczycieli typu Huragan
|5 143 000 koron szwedzkich (w tym po 240 000 koron za działa podwójne i 150 000 za pojedyncze)
|1.IX.1938 r.
|Do 1.IX.1941 r.
|Nie dostarczone (miały być niższe na czopach o 10 cm).
|-
|2x 120 mm; 4x2 120 mm; 2x2 40 mm; amunicja i sprzęt
|w ramach poprzedniej umowy; na modernizację ORP Wicher i ORP Burza
|3 500 000 złotych razem z kosztami ustawienia dział 130 mm w bateriach na Helu, prawdopodobnie koszty zakupu dział są w kwocie podanej w powyższej tabelce (po 240 000 koron za działa podwójne i 150 000 za pojedyncze) i o nie trzeba pomniejszyć tę kwotę.
|1.IX.1938 r.
|Do 1.I.1941 r.
|Nie dostarczone – Zdjęte działa 130 mm miały być ustawione w fortyfikacjach jako artyleria nadbrzeżna.

Jest też wersja, że niszczyciele miały otrzymać nie po 5, a po 6 dział 120 mm i wersja że dział 40 mm miało być 4x2 dla obu, co jest mało prawdopodobne.
|-
|2x 105 mm + 2x2 40 mm lub 4x2 40 mm
|Brak; dla nowych okrętów podwodnych budowanych we Francji
|brak
|brak
|brak
|Dowolny port we Francji (bardziej prawdopodobna wersja 4x2 40 mm) – nie dostarczono.
|}

=== Dane taktyczno-techniczne ===
[[Plik:QF 40mm Mk1 CFB Borden 1.jpg|thumb|Bofors 40 mm Mark IC]]
* Data opracowania: 1936
* Data wejścia do służby (wybrane kraje): [[Wielka Brytania]] – 1941, [[Stany Zjednoczone|USA]] – 1942, [[III Rzesza|Niemcy]] – 1944
* Masa działa: 462 kg (japońska wersja chłodzona powietrzem) – 528 kg (brytyjska wersja chłodzona wodą)
* Długość działa: 369.1–378 cm
* Długość [[lufa|lufy]]: 225–240 cm
* Szybkostrzelność: 120 strzałów na minutę (do 160 strzałów na minutę w pozycji horyzontalnej)
* Masa [[pocisk]]u: 894–1002 [[gram|g]]
* Masa [[nabój|naboju]]: 2100–2221 g
* Masa i rodzaj [[materiał wybuchowy|materiału wybuchowego]] w pocisku: 67 g [[Trotyl|TNT]] – 92 g heksatonalu. [[amunicja przeciwpancerna|Pociski przeciwpancerne]] jednorodne – bez materiału wybuchowego
* Długość pocisku: 184 mm
* Długość naboju: 447–451 mm
* Masa [[ładunek miotający|ładunku miotającego]]: 280–326 g
* Wymiary [[łuska (nabój)|łuski]]: 40x311 mm
* [[Prędkość wylotowa pocisku]]: ok. 850 m/s
* Żywotność lufy: 9500–10000 strzałów
* Zasięg maksymalny (zależy od wersji i amunicji): do 10200 m poziomo i 7200 m pionowo
* [[przebijalność pocisku|Przebijalność pancerza]] na dystansie 1000 m: do 69 mm
* Przebijalność pancerza na dystansie 2000 m: do 30 mm
* Chłodzenie: wodą lub powietrzem
* W Wojsku Polskim II RP do 40 mm armaty przeciwlotniczej wz. 36, stosowana była [[jednostka ognia]] (JO) licząca 200 nabojów z granatem kruszącym. JO mieściła się w 17 skrzynkach (faktycznie 204 nb), masa JO w skrzynkach: 629 kg.

== Przypisy ==
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę |nazwisko =Bishop| imię =Chris|tytuł =The Ilustrated Encyclopedia of Weapons Of World War II|wydawca =Amber Books| miejsce =London|rok =2014|strony =|isbn =978-1-78274-167-1}}

== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.1939.pl/uzbrojenie/polskie/artyleria/a_plot_40mm_wz36/index.html Opis działa na stronie www.1939.pl]
* {{Cytuj stronę |url = https://army1914-1945.org.pl/polska/marynarka-wojenna-ii-rp/jednostki-plywajace-mw/kontrtorpedowce-niszczyciele/356-zagadka-morskich-dzial-boforsa-i-sensacja-w-sprawie-40-mm-dzial-z-orp-sep |tytuł = Cz.I. Wyjaśnienie zagadki długości luf morskich dział 40 mm. www.army1914-1945.pl |opublikowany = army1914-1945.org.pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20180801221211/https://army1914-1945.org.pl/polska/marynarka-wojenna-ii-rp/jednostki-plywajace-mw/kontrtorpedowce-niszczyciele/356-zagadka-morskich-dzial-boforsa-i-sensacja-w-sprawie-40-mm-dzial-z-orp-sep |zarchiwizowano = 2018-08-01}}
* {{Cytuj stronę |url = https://army1914-1945.org.pl/polska/marynarka-wojenna-ii-rp/jednostki-plywajace-mw/okrety-podwodne-polska/361-zagadka-dzial-40-mm-z-polskich-okretow-a-glownie-orp-sep-czesc-ii |tytuł = Cz.II. Wyjaśnienie zagadki dział morskich 40 mm a szczególnie OOP Orzeł i Sęp. www.army1914-1945.pl |opublikowany = army1914-1945.org.pl |archiwum = https://web.archive.org/web/20180821223144/https://army1914-1945.org.pl/polska/marynarka-wojenna-ii-rp/jednostki-plywajace-mw/okrety-podwodne-polska/361-zagadka-dzial-40-mm-z-polskich-okretow-a-glownie-orp-sep-czesc-ii |zarchiwizowano = 2018-08-21}}

{{Polska artyleria 1939}}

[[Kategoria:Polska broń artyleryjska II wojny światowej]]
[[Kategoria:Holowane działa przeciwlotnicze]]