Tekst źródłowy strony Żelazo

{{Inne znaczenia|pierwiastka chemicznego|[[Żelazo (ujednoznacznienie)|inne znaczenia tego słowa]]}}
{{Pierwiastek infobox
 |nazwa                                   = Żelazo
 |symbol                                  = Fe
 |liczba atomowa                          = 26
 |radioaktywność                          = 
 |poprzedni w okresie                     = [[mangan]]
 |następny w okresie                      = [[kobalt]]
 |poprzedni w grupie                      = –
 |następny w grupie                       = [[ruten]]
 |wygląd                                  = srebrzystobiały
 |1. grafika                              = Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg
 |opis 1. grafiki                         = 
 |2. grafika                              = 
 |opis 2. grafiki                         = 
 |3. grafika                              = Iron Spectrum.jpg
 |opis 3. grafiki                         = [[Widmo emisyjne]] żelaza
 |nazwa łacińska                          = ferrum
 |grupa                                   = [[Żelazowce|8]]
 |okres                                   = [[Pierwiastki czwartego okresu|4]]
 |blok                                    = [[blok d|d]]
 |stopień utlenienia                      = {{−}}II, {{−}}I, 0, I, II, '''III''', IV, V, VI<ref name=Biel>{{Bielański2006|s=918}}</ref>
 |właściwości metaliczne                  = metal przejściowy
 |właściwości tlenków                     = [[amfoteryczność|amfoteryczne]]
 |masa atomowa                            = 55,845 ± 0,002<ref name="CIAAW">{{IUPAC-SAW2021}}</ref>
 |stan skupienia                          = stały
 |gęstość                                 = 7874 [[kilogram na metr sześcienny|kg/m³]]<ref name=CRC>{{CRC83}}</ref>
 |temperatura topnienia                   = 1538
 |tt źródło                               = <ref name="CRC" />
 |tt warunki niestandardowe               = 
 |temperatura wrzenia                     = 2861
 |tw źródło                               = <ref name="CRC" />
 |tw warunki niestandardowe               = 
 |numer CAS                               = 7439-89-6
 |PubChem                                 = 23925
 |promień atomowy                         = 140 (obl. 156) [[pikometr|pm]]
 |promień walencyjny                      = 125 pm
 |promień van der Waalsa                  = 
 |konfiguracja elektronowa                = {{Konfiguracja elektronowa|Ar|3d|6|4s|2}}
 |zapełnienie powłok                      = 2, 8, 14, 2
 |elektrony walencyjne                    = 
 |elektroujemność w skali Paulinga        = 1,83
 |elektroujemność w skali Allreda         = 1,64
 |I potencjał jonizacyjny                 = 762,5 kJ/mol
 |II potencjał jonizacyjny                = 1561,9 kJ/mol
 |III potencjał jonizacyjny               = 2957 kJ/mol
 |punkt potrójny                          = 
 |temperatura krytyczna                   = 
 |ciśnienie krytyczne                     = 
 |tk i ck źródło                          = 
 |ciepło parowania                        = 349,6 [[Kilodżul na mol|kJ/mol]]
 |ciepło topnienia                        = 13,8 kJ/mol
 |ciśnienie pary nasyconej                = 7,05 [[Paskal|Pa]] (1808 K)
 |prędkość dźwięku                        = 4910 m/s (293,15 K)
 |rezystywność                            = 
 |konduktywność                           = 9,93{{E|6}} [[Simens|S]]/m
 |ciepło właściwe                         = 449 [[Dżul na kilogram-kelwin|J/(kg·K)]]<ref>{{CRC88|rozdział=Thermal and physical properties of pure metals|strony='''12'''-196}}</ref>
 |przewodność cieplna                     = 80,2 [[Wat na metr-kelwin|W/(m·K)]]
 |układ krystalograficzny                 = regularny przestrzennie centrowany (temp. pokojowa)
 |twardość w skali Mohsa                  = 4
 |twardość w skali Brinella               = 
 |moduł Younga                            = 
 |moduł Kirchhoffa                        = 
 |współczynnik sprężystości objętościowej = 
 |właściwości magnetyczne                 = 
 |objętość molowa                         = 7,09{{E|−6}} m³/[[mol]]
 |izotopy                                 = 
{{Pierwiastek infobox/izotop|Fe|54|5,8%|stabilny|28}}
{{Pierwiastek infobox/izotop|Fe|55|syn.|2,73 [[rok]]u|[[Wychwyt elektronu|w.e.]]|0,231|<sup>55</sup>[[Mangan|Mn]]}}
{{Pierwiastek infobox/izotop|Fe|56|'''91,72%'''|stabilny|30}}
{{Pierwiastek infobox/izotop|Fe|57|2,2%|stabilny|31}}
{{Pierwiastek infobox/izotop|Fe|58|0,28%|stabilny|32}}
{{Pierwiastek infobox/izotop|Fe|59|syn.|44,503 [[dzień|dnia]]|[[Rozpad beta minus|β<sup>−</sup>]]|1,565|<sup>59</sup>[[Kobalt|Co]]}}
{{Pierwiastek infobox/izotop|Fe|60|syn.|2,62{{E|6}} [[rok|lat]]|[[Rozpad beta minus|β<sup>−</sup>]]|3,978|<sup>60</sup>[[Kobalt|Co]]}}
 |zewnętrzne dane MSDS                    = {{Sigma-Aldrich|12310|ALDRICH|link=tak|data dostępu=2011-10-05}}
 |zagrożenia GHS źródło                   = <ref name="Aldrich" />
 |piktogram GHS                           = {{Piktogram GHS|brak}}
 |hasło GHS                               = 
 |zwroty H                                = {{Zwroty H|brak}}
 |zwroty EUH                              = {{Zwroty EUH|brak}}
 |zwroty P                                = {{Zwroty P|brak}}
 |NFPA 704                                = {{NFPA 704|0|0|0}}
 |NFPA 704 źródło                         = <ref name="Aldrich-US" />
 |temperatura zapłonu                     = 
 |tz źródło                               = 
 |tz warunki niestandardowe               = 
 |temperatura samozapłonu                 = 
 |ts źródło                               = 
 |ts warunki niestandardowe               = 
 |numer RTECS                             = 
 |dawka śmiertelna                        = 
 |commons                                 = 
 |wikisłownik                             = żelazo
}}
'''Żelazo''' ('''Fe''', {{łac.|ferrum}}) – [[pierwiastek chemiczny]] o [[Liczba atomowa|liczbie atomowej]] 26, [[Metale|metal]] z [[VIII grupa poboczna|VIII grupy pobocznej]] [[Układ okresowy pierwiastków|układu okresowego]], należący do [[Blok d|grupy metali przejściowych]].

Pod względem masy żelazo jest najczęściej występującym pierwiastkiem chemicznym na [[Ziemia|Ziemi]]. Stanowi większość składu jej jądra zewnętrznego i wewnętrznego. Jest także czwartym najbardziej powszechnym pierwiastkiem w skorupie ziemskiej. Dostatek tego pierwiastka w strukturze planet skalistych podobnych do Ziemi wiąże się z obfitą jego produkcją w procesie [[Reakcja termojądrowa|fuzji jądrowej]] w [[gwiazda]]ch o dużej masie, w której żelazo jest ostatnim pierwiastkiem, wytworzenie którego wiąże się z uwolnieniem energii. Pierwiastki o większej liczbie atomowej powstają w wyniku gwałtownego wybuchu [[Supernowa|supernowej]], która rozrzuca w przestrzeń [[Izotopy promieniotwórcze|radionuklidy]], będące także prekursorem stabilnego żelaza.

== Właściwości chemiczne i fizyczne ==
Czyste żelazo jest lśniącym, srebrzystym, dość twardym i stosunkowo trudnotopliwym metalem, który ulega [[pasywacja|pasywacji]]<ref name="agmetale" /><ref name="Surowska" />. Domieszka krzemu bądź węgla, związana z procesem otrzymywania metalu z rud żelaza, zwiększa głębokość i szybkość [[korozja|korozji]]. Od wieków jest stosowane w formie [[stop żelaza z węglem|stopów z węglem]], czyli [[żeliwo|żeliwa]] i [[stal]]i, oraz [[Stop metali|stopów]] z [[mangan]]em, [[chrom]]em, [[molibden]]em, [[wanad]]em i wieloma innymi (są to tzw. [[stal stopowa|stale stopowe]]).

Podobnie jak inne pierwiastki chemiczne VIII grupy – [[ruten]] i [[osm]] – żelazo występuje w szerokim zakresie [[Stopień utlenienia|stopni utlenienia]], od {{−}}II do VI, z których najpowszechniejsze są II i III stopień, gdzie II występuje nieco rzadziej od III, ze względu na niski standardowy potencjał redukcji <math>E_{Fe^{3+}/Fe^{2+}}</math>. Ma 25 [[Izotopy|izotopów]] z przedziału mas 45–69. Trwałe są izotopy 54, 56, 57 i 58, z czego najwięcej jest izotopu 56 (92%). Żelazo w stanie wolnym występuje w [[Meteoroid|meteroidach]] oraz środowiskach o małej zawartości [[tlen]]u, gdyż reaguje z [[Woda|wodą]] i tlenem. Powierzchnia czystego żelaza jest lśniąca i srebrzystobiała, lecz [[Utlenianie|utlenia]] się na wolnym powietrzu, tworząc uwodnione tlenki żelaza, potocznie nazywane [[Rdza|rdzą]]. W przeciwieństwie do metali tworzących na swojej powierzchni [[Pasywacja|powłokę pasywną]], tlenki żelaza zajmują większą objętość niż metal, w wyniku czego łuszczą się, odsłaniając kolejne dla czynników korozyjnych warstwy nieskorodowanej jeszcze powierzchni.

== Odmiany alotropowe ==
W literaturze żelazu przypisuje się różną liczbę [[alotropia|odmian alotropowych]].

Dwie odmiany alotropowe<ref>Leszek A. Dobrzański: ''Metaloznawstwo opisowe stopów żelaza'', wyd. I, [[Wydawnictwo Politechniki Śląskiej]], Gliwice 2007, s. 13–15.</ref>:
* żelazo α występujące w dwóch odmianach:
** niskotemperaturowej α – trwałej do temperatury 912&nbsp;°C; [[sieć krystaliczna]]: [[układ regularny]] przestrzennie centrowany (''bcc'') typu A2 ([[komórka elementarna]] 2,86 [[angstrem|Å]]); do temperatury 768&nbsp;°C jest [[ferromagnetyk]]iem, powyżej zaś jest [[Paramagnetyzm|paramagnetykiem]];
** wysokotemperaturowej α(δ), odpowiadającej ''żelazu δ'' poniżej – trwałej od 1394&nbsp;°C do 1538&nbsp;°C; sieć krystaliczna: układ regularny przestrzennie centrowany ''bcc'' typu A2 (2,93 Å);
* żelazo γ – trwałe w zakresie 912–1394&nbsp;°C, sieć krystaliczna: układ regularny ściennie centrowany (''fcc'') typu A1 (3,65 Å).

Cztery odmiany alotropowe<ref name=Trzebiatowski>{{cytuj książkę |nazwisko = Trzebiatowski |imię = Włodzimierz |autor link = Włodzimierz Trzebiatowski |tytuł = Chemia nieorganiczna |wydawca = [[Wydawnictwo Naukowe PWN|PWN]] |wydanie = VIII |miejsce = Warszawa |data = 1978 |strony = 566–567}}</ref>:
* żelazo α – trwałe do [[temperatura Curie|temperatury Curie]] (768&nbsp;°C), ferromagnetyk, sieć krystaliczna: układ regularny wewnętrznie centrowany (''bcc'') typu A2 (komórka elementarna 2,86 Å);
* żelazo β – trwałe w zakresie 768–910&nbsp;°C, paramagnetyk, sieć krystaliczna: ''bcc'' typu A2 (2,90 Å);
* żelazo γ – trwałe w zakresie 910–1400&nbsp;°C, sieć krystaliczna: układ regularny ściennie centrowany (''fcc'') typu A1 (3,64 Å);
* żelazo δ – trwałe od 1400 do 1535&nbsp;°C (temperatura topnienia), sieć krystaliczna: ''bcc'' typu A2 (2,93 Å).

== Zastosowanie związków żelaza ==
Żelazo wykorzystywane jest od [[Epoka żelaza|czasów prehistorycznych]]. Wyparło stosowane wcześniej [[Stop metali|stopy]] [[Miedź|miedzi]] mające niższe temperatury topnienia. W czystej postaci żelazo jest stosunkowo miękkie, aczkolwiek nie jest możliwe otrzymanie takiej jego formy na drodze wytapiania, gdzie otrzymuje się żelazo znacznie twardsze i wzmocnione przez zanieczyszczenia, a w szczególności przez [[Węgiel (pierwiastek)|węgiel]]. Odpowiednia mieszanina żelaza z węglem, w ilości od 0,002% do 2,1% węgla nazywana jest [[stal]]ą, która charakteryzuje się nawet 1000 razy większą twardością niż czyste żelazo. Surowe stopy żelaza z węglem wytwarzane są w [[Wielki piec|wielkich piecach]], w których ze wsadu składającego się z [[Ruda|rudy żelaza]] z dodatkiem [[koks]]u i [[topnik]]ów wytapia się [[Surówka hutnicza|surówkę]] o wysokiej zawartości węgla. W kolejnych etapach produkcji, przy użyciu tlenu zmniejsza się zawartość węgla w surówce do odpowiedniej wartości, aby otrzymać stal. Z uwagi na szereg korzystnych właściwości, a także dostatek złóż rudy żelaza na świecie, stale oraz stopy żelaza utworzone z innymi metalami ([[Stal stopowa|stale stopowe]]) są najbardziej powszechnymi metalami przemysłowymi.

Związki chemiczne żelaza mają wiele zastosowań. Reakcja spalania mieszaniny tlenku żelaza i sproszkowanego [[glin]]u, nazywanej [[Termit (pirotechnika)|termitem]], stosowana jest przy [[Połączenie spawane|spawaniu]] i oczyszczaniu rud. Pierwiastek ten tworzy również związki dwuskładnikowe z [[Fluorowce|halogenami]] i [[Tlenowce|tlenowcami]].

Oprócz minerałów duże znaczenie technologiczne mają [[Karbonylki|karbonylkowe]] kompleksy żelaza, które otrzymuje się z chlorków żelaza i które są [[katalizator]]ami licznych reakcji organicznych. Zielony [[chlorek żelaza(II)]] o kwaskowym smaku jest podawany przy [[niedokrwistość|niedokrwistości]].

== Występowanie w skorupie ziemskiej ==
Żelazo jest szeroko rozprzestrzenione w [[skorupa ziemska|skorupie ziemskiej]] i jego zawartość wynosi ok. 6,2% (co stawia żelazo na 4. miejscu wśród pierwiastków i 2. miejscu wśród metali).

Żelazo występuje w [[minerał]]ach takich jak np.:
* czerwony [[hematyt]] (Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>);
* czarny [[magnetyt]] (Fe<sub>3</sub>O<sub>4</sub>);
* [[syderyt]] (FeCO<sub>3</sub>);
* [[limonit]] (Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>·nH<sub>2</sub>O), m.in. w formie [[ruda darniowa|rudy darniowej]];
* [[goethyt]] (FeO(OH));
* [[piryt]] (FeS<sub>2</sub>);
* [[arsenopiryt]] (FeAsS);
* [[żelazo rodzime]] (Fe).

== Wydobycie ==
{{osobny artykuł|Rudy żelaza na Ziemi}}
Podstawowym źródłem produkcji żelaza są [[rudy żelaza]], choć coraz większe znaczenie ma żelazo pozyskiwane z [[recykling]]u<ref>Craig J.R., Vaughan D.J., Skinner B.J., 2003: Zasoby Ziemi. PWN, s. 240, 255, 256, 260. {{ISBN|8301140356}}.</ref>. W wydobyciu [[ruda|rud]] żelaza w 2017 roku, wynoszącym ogółem ok. 2,4 mld ton, przodowały: [[Australia]] (880 mln ton), [[Brazylia]] (440 mln ton), [[Chiny]] (ok. 340 mln ton), [[Indie]] (190 mln ton) i [[Rosja]] (100 mln ton).

W [[Polska|Polsce]] zasobów żelaza w okolicach [[Suwałki|Suwałk]] nie wydobywa się w związku z groźbą zaistnienia katastrofy ekologicznej oraz z uwagi na głębokie położenie złóż<ref>Państwowy Instytut Geologiczny, ''[https://web.archive.org/web/20090628131800/http://www.pgi.gov.pl/surowce_mineralne/zelazo.htm Rudy żelaza, tytanu i wanadu]''.</ref>.
{{osobny artykuł|Rudy żelaza w Polsce}}
{| class="wikitable" align=center
!
!colspan="2"| Państwa wydobywające najwięcej rud żelaza (2017)<br />(w milionach ton)<ref>{{Cytuj |url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/iron_ore |tytuł = Iron Ore Statistics and Information |opublikowany = minerals.usgs.gov |język = en |data dostępu = 2020-07-09}}</ref>
|-
|1
| {{Państwo|AUS}} ||align="right"| 880
|-
|2
| {{Państwo|BRA}} ||align="right"| 440
|-
|3
| {{Państwo|CHN}} ||align="right"| 340
|-
|4
| {{Państwo|IND}} ||align="right"| 190
|-
|5
| {{Państwo|RUS}} ||align="right"| 100
|-
|6
| {{Państwo|ZAF}} ||align="right"| 68
|-
|7
| {{Państwo|UKR}} ||align="right"| 63
|-
|8
| {{Państwo|CAN}} ||align="right"| 47
|-
|9
| {{Państwo|USA}} ||align="right"| 46
|-
|10
| {{Państwo|IRI}} ||align="right"| 35
|-
|
| Łącznie na świecie ||align="right"| '''2,4 mld ton'''
|}
{{clear}}

== Znaczenie biologiczne żelaza ==
Żelazo odgrywa ważną rolę w biologii. Mimo znacznego rozpowszechnienia na Ziemi, żelazo należy do [[Biologiczne znaczenie pierwiastków|mikroelementów]] – występuje w niewielkich ilościach w składzie organizmów, jest jednak pierwiastkiem niezbędnym do życia dla prawie wszystkich organizmów żywych – drobnoustrojów, roślin i zwierząt, w tym człowieka<ref>Sheftel AD, Mason AB, Ponka P. ''The long history of iron in the Universe and in health and disease.''
Biochim Biophys Acta 2012; 1820: 161-187.</ref>.

Jest metalem występującym w wielu ważnych [[Enzymy|enzymach]] redoks, odpowiadających za [[oddychanie komórkowe]], [[Reakcja redoks|utlenianie i redukcję]] u roślin i zwierząt. W tym też w centrach aktywnych licznych [[Enzymy|enzymów]] takich jak: [[katalaza]], [[peroksydazy]] oraz [[cytochromy]]. Znajduje się też w grupach prostetycznych wielu innych ważnych [[białka|białek]] należących do [[metaloproteiny|metaloprotein]]: [[hemoglobina|hemoglobinie]], [[mioglobina|mioglobinie]], będących typowymi białkami wykorzystywanymi do transportu i przechowywania tlenu cząsteczkowego u kręgowców.

=== Niedobór ===
Niekiedy podaż żelaza może nie pokrywać zapotrzebowania organizmu na ten pierwiastek, dzieje się tak m.in. w stanach zwiększonego zapotrzebowania, zaburzeń wchłaniania lub zwiększonej utraty żelaza. Po pewnym czasie prowadzi to do jego niedoboru i związanych z nim objawów chorobowych.

U kręgowców jest to głównie [[niedokrwistość]] z niedoboru żelaza. Według danych [[Światowa Organizacja Zdrowia|WHO]] aż 30% światowej populacji może spełniać kryteria niedokrwistości. W krajach rozwijających się ten problem dotyczy co drugiej kobiety w ciąży i blisko 40% dzieci w wieku przedszkolnym<ref name=Micronutrient>{{Cytuj |tytuł = WHO {{!}} Micronutrient deficiencies |data dostępu = 2020-09-12 |opublikowany = WHO |url = http://www.who.int/nutrition/topics/ida/en/}}</ref>.

Niedobór żelaza u roślin powoduje zakłócenia przebiegu fotosyntezy i [[chloroza|chlorozę]] młodych liści.

=== Nadmiar ===
Czasem mimo istniejących mechanizmów regulacyjnych organizmu, może dojść do stanów przeciążenia żelazem. Najważniejszymi schorzeniami związanymi z nadmiarem żelaza w organizmie są [[hemochromatoza dziedziczna]] i [[hemosyderoza]]. Duże ilości soli żelaza(II) są toksyczne. Związki żelaza(III–VI) są nieszkodliwe, ponieważ słabo się wchłaniają.

=== Metabolizm żelaza w organizmie ludzkim ===
W organizmie ludzkim żelazo występuje w hemoglobinie, tkankach, mięśniach, szpiku kostnym, białkach krwi, enzymach, [[Ferrytyna|ferrytynie]], [[Hemosyderyna|hemosyderynie]] oraz w osoczu<ref>{{Cytuj |tytuł = How Much Iron is in the body |opublikowany = Iron Disorders Institute |url = http://www.irondisorders.org/how-much-iron-is-in-the-body/}}</ref>. Przeciętny mężczyzna ma w organizmie 4 gramy żelaza, a kobieta około 3,5 grama.

Żelazo wchłania się w [[dwunastnica|dwunastnicy]] i [[jelito cienkie|jelicie cienkim]] w postaci Fe<sup>2+</sup>. Po wchłonięciu wiązane jest przez [[apoferrytyna|apoferrytynę]] w [[błona śluzowa|błonie śluzowej]] [[Układ pokarmowy|przewodu pokarmowego]]. Powstaje [[ferrytyna]], a żelazo znajduje się wtedy na III stopniu utlenienia. We krwi transportowane jest przez [[Transferryna|transferrynę]]. Prawidłowe stężenie żelaza w surowicy krwi<ref>„Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej” pod red. Władysława Z. Traczyka i Andrzeja Trzebskiego; Wyd. III zmienione i uzupełnione.</ref>: * wartość średnia
** mężczyźni 21,8 μmol/l, 120 μg/dl
** kobiety 18,5 μmol/l, 100 μg/dl
* wartość skrajna
** mężczyźni 17,7–35,9 μmol/l, 90–200 μg/dl
** kobiety 11,1–30,1 μmol/l, 60–170 μg/dl
Magazynowane jest w [[wątroba|wątrobie]] również w postaci ferrytyny.

==== Zapotrzebowanie i podaż w diecie ====
Zapotrzebowanie na żelazo u człowieka jest zmienne i zależy od wieku, płci i stanu organizmu. U osób dorosłych wynosi ono od 1 mg/dobę u mężczyzn do 2 mg u kobiet, z zastrzeżeniem, że w okresie ciąży i karmienia powinno to być ok. 3 mg/dobę<ref name="Szczeklik">{{Cytuj książkę |tytuł = Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych |wydawca = Medycyna Praktyczna |miejsce = Kraków |data = 2012 |isbn = 9788374303361 |strony =?}}</ref>. Różnice w przyswajalności żelaza z pożywienia są bardzo duże w zależności od diety, od 1–2% dla diety wyłącznie zbożowej, do 25% dla diety mięsnej. Dla średniej, mieszanej diety przyswajalność żelaza wynosi ok. 10%, co oznacza konieczność spożywania ok. 10-krotnie większej ilości żelaza niż wynosi jego zapotrzebowanie przez organizm<ref name="FAO">{{Cytuj książkę |tytuł = Requirements of Vitamin A, Iron, Folate, and Vitamin B<sub>12</sub>. Report of a Joint FAO/WHO Expert Consultation |url = {{Google Books|O7kbJ0UbtPwC|Requirements of Vitamin A, Iron, Folate, and Vitamin B12. Report of a Joint FAO/WHO Expert Consultation |strony = 33–50|link=tak}} |wydawca = FAO |data = 1988 |strony = 33–50 |isbn = 9789251026250}}</ref>. Źródła żelaza w diecie człowieka to: [[mięso]] (w tym mięso [[ryby konsumpcyjne|ryb]]), [[wątroba]], [[żółtko|żółtko jaj]], [[twaróg]], [[orzechy (bakalie)|orzechy]], [[mleko]], [[rośliny strączkowe|warzywa strączkowe]], [[brokuł]]y, [[krewetki]]{{fakt|data=2013-07}}. [[Szpinak warzywny|Szpinak]], wbrew obiegowym opiniom, zawiera umiarkowane ilości żelaza<ref name="biggs">{{cytuj książkę |nazwisko = Biggs |imię = Matthew |nazwisko2 = McVicar |imię2 = Jekka |nazwisko3 = Flowerdew |imię3 = Bob |tytuł = Wielka księga warzyw, ziół i owoców |rok = 2007 |strony = 174–175 |wydawca = Dom Wydawniczy Bellona |miejsce = Warszawa |isbn = 83-11-10578-2}}</ref> na dodatek w formie słabo przyswajalnej przez człowieka<ref name="bankowski">{{cytuj książkę |autor = Edward Bańkowski |tytuł = Biochemia. Podręcznik dla studentów uczelni medycznych |rok = 2009 |wydawca = Elsevier Urban & Partner |wydanie = II |rozdział = 28.2.1 |strony = 406}}</ref>.

Suplementację preparatami żelaza powinno się stosować m.in. u osób po zabiegach operacyjnych z dużą utratą krwi, u osób z krwawieniami z przewodu pokarmowego, z dróg rodnych, kobiet ciężarnych, karmiących, przy obfitych [[menstruacja]]ch, u wcześniaków, u dzieci po konflikcie serologicznym, u osób z zaburzeniami wchłaniania żelaza<ref name=Micronutrient />. Część badań wskazuje, że podawanie żelaza może zmniejszać natężenie objawów u dzieci z [[ADHD]] mających niedobory tego pierwiastka. Rola suplementacji żelaza w tej chorobie nie jest jednak potwierdzona i wymaga dalszych badań<ref name="lange" />.

== Zobacz też ==
{{wikicytaty|związane z żelazem}}
* [[żelazokrzem]]
* [[epoka żelaza]]
* [[Atomium]]

== Uwagi ==
{{Uwagi}}

== Przypisy ==
<references>
* <ref name="Aldrich">{{Sigma-Aldrich|12310|ALDRICH|MSDS=tak|data dostępu=2011-10-05|nazwa=Iron}}</ref>
* <ref name="Aldrich-US">{{Sigma-Aldrich|12310|ALDRICH|MSDS=tak|język=en|data dostępu=2011-10-05|nazwa=Iron}}</ref>
* <ref name="agmetale">{{Cytuj |url = https://archive.is/20140830233224/http://www.metale.pl/o_metalach.php?id=pasywacja&%3Fw=&name=Pasywacja |tytuł = Pasywacja |opublikowany = Agencja Promocyjna METALE |data dostępu = 2014-08-30}}</ref>
* <ref name="Surowska">{{Cytuj książkę |nazwisko = Surowska |imię = Barbara |tytuł = Wybrane zagadnienia z korozji i ochrony przed korozją |url = http://bc.pollub.pl/Content/254/korozja.pdf |wydawca = [[Politechnika Lubelska]] |miejsce = Lublin |data = 2002 |strony = 18}}</ref>
* <ref name="lange">{{Cytuj |autor = Klaus W. Lange, Joachim Hauser, Katharina M. Lange, Ewelina Makulska-Gertruda, Yukiko Nakamura, Andreas Reissmann, Yuko Sakaue, Tomoyuki Takano, Yoshihiro Takeuchi |tytuł = The Role of Nutritional Supplements in the Treatment of ADHD: What the Evidence Says |czasopismo = Current Psychiatry Reports |wolumin = 19 |numer = 8 |data = 2017 |doi = 10.1007/s11920-017-0762-1}}</ref>
</references>

{{Pierwiastki chemiczne}}

{{Kontrola autorytatywna}}

[[Kategoria:Pierwiastki chemiczne]]
[[Kategoria:Żelazo| ]]