Wynik zapytania API MediaWiki
This is the HTML representation of the JSON format. HTML is good for debugging, but is unsuitable for application use.
Specify the format parameter to change the output format. To see the non-HTML representation of the JSON format, set format=json.
See the complete documentation, or the API help for more information.
{
"compare": {
"fromid": 1,
"fromrevid": 1,
"fromns": 0,
"fromtitle": "Strona g\u0142\u00f3wna",
"toid": 2,
"torevid": 2,
"tons": 0,
"totitle": "Atom",
"*": "<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-lineno\" id=\"mw-diff-left-l1\">Linia 1:</td>\n<td colspan=\"2\" class=\"diff-lineno\">Linia 1:</td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"\u2212\"></td><td class=\"diff-deletedline diff-side-deleted\"><div><<del class=\"diffchange diffchange-inline\">strong</del>><del class=\"diffchange diffchange-inline\">Instalacja MediaWiki </del>si\u0119 <del class=\"diffchange diffchange-inline\">powiod\u0142a.</del></<del class=\"diffchange diffchange-inline\">strong</del>></div></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{wyr\u00f3\u017cnienie|AnM}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Inne znaczenia|sk\u0142adnika materii}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Helium atom QMuniv.svg|thumb|Atom [[hel (pierwiastek)|helu]] w [[stan kwantowy|stanie]] podstawowym. Zaczernione pole reprezentuje chmur\u0119 elektronow\u0105. Stopie\u0144 zaciemnienia okre\u015bla prawdopodobie\u0144stwo \u201espotkania\u201d w danym miejscu [[elektron]]u<ref group=uwaga>Kolor danego punktu jest obliczony jako ca\u0142ka z funkcji rozk\u0142adu prawdopodobie\u0144stwa dla orbitalu elektronowego 1s po elemencie obj\u0119to\u015bci odpowiadaj\u0105cej linii patrzenia zwi\u0105zanej z danym pikselem obrazu.</ref>. Powi\u0119kszenie ukazuje schematyczny obraz [[j\u0105dro atomowe|j\u0105dra atomowego]], [[proton]] reprezentuje chmurka czerwona, a [[neutron]] niebieska</ins><<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">ref group=uwaga</ins>><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W rzeczywisto\u015bci j\u0105dro oraz funkcje falowe ka\u017cdego z nukleon\u00f3w s\u0105 sferycznie symetryczne. Dla bardziej z\u0142o\u017conych atom\u00f3w taka symetria nie wyst\u0119puje.</ref>. J\u0105dro ma rozmiary rz\u0119du 1 [[femtometr|fm]] \u2013 ok. 100 000 razy mniej od rozmiar\u00f3w chmury elektronowej.]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">'''Atom''' \u2013 podstawowy sk\u0142adnik [[materia (fizyka)|materii]]. Sk\u0142ada </ins>si\u0119 <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">z ma\u0142ego dodatnio na\u0142adowanego [[j\u0105dro atomowe|j\u0105dra]] o du\u017cej [[g\u0119sto\u015b\u0107|g\u0119sto\u015bci]] i otaczaj\u0105cej go [[chmura elektronowa|chmury elektronowej]] o ujemnym [[\u0142adunek elektryczny|\u0142adunku elektrycznym]]<ref name=\":0\" group=\"uwaga\">Jest to norma w zwyczajnych atomach, natomiast niekiedy w [[Atom egzotyczny|hiperatomach]] sytuacja mo\u017ce by\u0107 inna </ins></<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">ref</ins>><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">.</ins></div></td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\"></td><td class=\"diff-context diff-side-deleted\"><br></td><td class=\"diff-marker\"></td><td class=\"diff-context diff-side-added\"><br></td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"\u2212\"></td><td class=\"diff-deletedline diff-side-deleted\"><div><del class=\"diffchange diffchange-inline\">Zapoznaj si\u0119 </del>z [<del class=\"diffchange diffchange-inline\">https</del>://www.<del class=\"diffchange diffchange-inline\">mediawiki</del>.<del class=\"diffchange diffchange-inline\">org</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">wiki</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Special</del>:<del class=\"diffchange diffchange-inline\">MyLanguage</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Help:Contents Podr\u0119cznikiem u\u017cytkownika</del>] <del class=\"diffchange diffchange-inline\">zawieraj\u0105cym informacje o </del>tym <del class=\"diffchange diffchange-inline\">jak korzysta\u0107 z oprogramowania wiki</del>.</div></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">S\u0142owo ''atom'' pochodzi </ins>z [<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[j\u0119zyk grecki|greckiego]] {{grc|\u1f04\u03c4\u03bf\u03bc\u03bf\u03c2}} \u2013 ''\u00e1tomos'' (od \u03b1-, \u201enie-\u201d + \u03c4\u03ad\u03bc\u03bd\u03c9 \u2013 ''temno'', \u201eci\u0105\u0107\u201d<ref name=liddell_scott_to_cut>{{Cytuj stron\u0119 |url = http</ins>://www.<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">perseus</ins>.<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">tufts.edu</ins>/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dte%2Fmnw1 |tytu\u0142 = A Greek-English Lexicon |autor = Liddell, Henry George; Scott, Robert |opublikowany = Perseus Digital Library}}<</ins>/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">ref>), oznaczaj\u0105cego co\u015b, czego nie da si\u0119 przeci\u0105\u0107 ani podzieli\u0107<ref name=liddell_scott_uncuttable>{{Cytuj stron\u0119 |url = http</ins>:/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">/www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Da%29%2Ftomos |tytu\u0142 = \u1f04\u03c4\u03bf\u03bc\u03bf\u03c2 |autor = Liddell, Henry George; Scott, Robert |praca = A Greek-English Lexicon |opublikowany = Perseus Digital Library |data dost\u0119pu = 2010-06-21}}</ref>. Idea istnienia niepodzielnych sk\u0142adnik\u00f3w materii pojawi\u0142a si\u0119 ju\u017c w pismach staro\u017cytnych [[Filozofia indyjska|filozof\u00f3w indyjskich]] i [[Filozofia staro\u017cytna|greckich]]. W XVII i XVIII wieku chemicy potwierdzili te przypuszczenia, identyfikuj\u0105c pierwiastki chemiczne i pokazuj\u0105c, \u017ce reaguj\u0105 one ze sob\u0105 w \u015bci\u015ble okre\u015blonych proporcjach. W XIX wieku odkryto [[ruchy Browna]</ins>]<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">, b\u0119d\u0105ce po\u015brednim dowodem ziarnisto\u015bci materii. Na pocz\u0105tku XX wieku fizycy zbadali wewn\u0119trzn\u0105 struktur\u0119 atom\u00f3w, pokazuj\u0105c </ins>tym <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">samym, \u017ce s\u0105 one podzielne. Teorie [[mechanika kwantowa|mechaniki kwantowej]] pozwoli\u0142y stworzy\u0107 matematyczne modele wn\u0119trza atomu<ref name=haubold_mathai1998>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://neutrino.aquaphoenix.com/un-esa/universe/universe-chapter3.html |tytu\u0142 = Microcosmos: From Leucippus to Yukawa |nazwisko = Haubold |imi\u0119 = Hans |rok = 1998 |praca = Structure of the Universe |data dost\u0119pu = 2008-01-17}}</ref><ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Harrison |imi\u0119 = Edward Robert |tytu\u0142 = Masks of the Universe: Changing Ideas on the Nature of the Cosmos |wydawca = Cambridge University Press |rok = 2003 |isbn = 0521773512 |oclc = 50441595}}</ref></ins>.</div></td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\"></td><td class=\"diff-context diff-side-deleted\"><br></td><td class=\"diff-marker\"></td><td class=\"diff-context diff-side-added\"><br></td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"\u2212\"></td><td class=\"diff-deletedline diff-side-deleted\"><div>== Na <del class=\"diffchange diffchange-inline\">pocz\u0105tek </del>==</div></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Atomy maj\u0105 rozmiary rz\u0119du 10<sup>\u221210</sup> m i mas\u0119 rz\u0119du 10<sup>\u221226</sup> \u2013 10<sup>\u221225</sup> kg. Mo\u017cna je obserwowa\u0107 przez [[skaningowy mikroskop tunelowy]]. Ponad 99,9% masy atomu jest zawarte w jego j\u0105drze. J\u0105dro atomowe zbudowane jest z [[nukleony|nukleon\u00f3w]]: [[proton]]\u00f3w o [[\u0142adunek elektryczny|dodatnim \u0142adunku elektrycznym]] i elektrycznie oboj\u0119tnych [[neutron]]\u00f3w<ref name=\":0\" group=\"uwaga\" />. Chmur\u0119 elektronow\u0105 tworz\u0105 [[elektron]]y zwi\u0105zane z j\u0105drem przez [[oddzia\u0142ywanie elektromagnetyczne]]<ref name=\":0\" group=\"uwaga\" />. Podobne oddzia\u0142ywanie pozwala atomom \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w [[cz\u0105steczka|cz\u0105steczki]]. Atom jest elektrycznie oboj\u0119tny, gdy liczba elektron\u00f3w jest r\u00f3wna liczbie proton\u00f3w. W przeciwnym przypadku ma \u0142adunek i nazywany jest [[jon]]em.</ins></div></td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"\u2212\"></td><td class=\"diff-deletedline diff-side-deleted\"><div><del class=\"diffchange diffchange-inline\">* </del>[https://www.<del class=\"diffchange diffchange-inline\">mediawiki</del>.org/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">wiki</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Special</del>:<del class=\"diffchange diffchange-inline\">MyLanguage</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Manual</del>:<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Configuration_settings </del>Lista <del class=\"diffchange diffchange-inline\">ustawie\u0144 konfiguracyjnych</del>]</div></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"\u2212\"></td><td class=\"diff-deletedline diff-side-deleted\"><div><del class=\"diffchange diffchange-inline\">* </del>[https://www.<del class=\"diffchange diffchange-inline\">mediawiki</del>.org/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">wiki</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Special</del>:<del class=\"diffchange diffchange-inline\">MyLanguage</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Manual</del>:<del class=\"diffchange diffchange-inline\">FAQ MediaWiki FAQ</del>]</div></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">G\u0142\u00f3wne w\u0142a\u015bciwo\u015bci chemiczne atom\u00f3w okre\u015bla liczba proton\u00f3w w j\u0105drze ([[liczba atomowa]]), gdy\u017c determinuje ona struktur\u0119 chmury elektronowej oraz liczb\u0119 elektron\u00f3w koniecznych do tego, aby atom by\u0142 elektrycznie oboj\u0119tny. Elektrony zwi\u0105zane w atomach roz\u0142o\u017cone s\u0105 na [[pow\u0142oka elektronowa|pow\u0142okach]], mi\u0119dzy kt\u00f3rymi mog\u0105 przechodzi\u0107 emituj\u0105c b\u0105d\u017a absorbuj\u0105c [[foton]]y o okre\u015blonej [[kwant energii|energii]]. Struktura chmury elektronowej wp\u0142ywa na chemiczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci atom\u00f3w i wi\u0119kszo\u015b\u0107 ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci [[magnetyzm|magnetycznych]]. Zbiory atom\u00f3w o tej samej liczbie atomowej stanowi\u0105 [[pierwiastek chemiczny|pierwiastki chemiczne]]. Atomy maj\u0105ce t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 proton\u00f3w, ale r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 liczb\u0105 neutron\u00f3w w j\u0105drze to [[izotopy]]<ref name=leigh1990>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |tytu\u0142 = International Union of Pure and Applied Chemistry, Commission on the Nomenclature of Inorganic Chemistry, ''Nomenclature of Organic Chemistry'' \u2013 Recommendations 1990 |wydawca = Blackwell Scientific Publications |miejsce = Oxford |rok = 1990 |strony = 35 |isbn = 0-08-022369-9}}</ref>. Suma proton\u00f3w i neutron\u00f3w w j\u0105drze atomu okre\u015blana jest jako [[liczba masowa]].</ins></div></td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"\u2212\"></td><td class=\"diff-deletedline diff-side-deleted\"><div>* [https://<del class=\"diffchange diffchange-inline\">lists</del>.<del class=\"diffchange diffchange-inline\">wikimedia</del>.org/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">postorius</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">lists</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">mediawiki</del>-<del class=\"diffchange diffchange-inline\">announce</del>.<del class=\"diffchange diffchange-inline\">lists</del>.<del class=\"diffchange diffchange-inline\">wikimedia</del>.org/ <del class=\"diffchange diffchange-inline\">Komunikaty </del>o <del class=\"diffchange diffchange-inline\">nowych wersjach MediaWiki </del>(<del class=\"diffchange diffchange-inline\">lista dyskusyjna</del>)]</div></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"\u2212\"></td><td class=\"diff-deletedline diff-side-deleted\"><div><del class=\"diffchange diffchange-inline\">* </del>[https://www.<del class=\"diffchange diffchange-inline\">mediawiki</del>.org/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">wiki</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Special</del>:<del class=\"diffchange diffchange-inline\">MyLanguage</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Localisation#Translation_resources Przet\u0142umacz MediaWiki </del>na <del class=\"diffchange diffchange-inline\">sw\u00f3j </del>j\u0119zyk]</div></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Wszystkie pierwiastki maj\u0105 niestabilne izotopy. Ich j\u0105dra ulegaj\u0105 spontanicznemu rozpadowi, co zazwyczaj prowadzi do powstania atom\u00f3w innych pierwiastk\u00f3w. Rozpadowi temu towarzyszy emisja [[Promieniowanie jonizuj\u0105ce|promieniowania jonizuj\u0105cego]]. Zjawisko to jest nazywane naturaln\u0105 [[radioaktywno\u015b\u0107|radioaktywno\u015bci\u0105]]<ref name=slac_20090615>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www2.slac.stanford.edu/vvc/theory/nuclearstability.html |tytu\u0142 = Radioactive Decays |data = 2009-06-15 |opublikowany = [[Stanford Linear Accelerator Center]] |data dost\u0119pu = 2009-07-04}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"\u2212\"></td><td class=\"diff-deletedline diff-side-deleted\"><div><del class=\"diffchange diffchange-inline\">* </del>[https://www.<del class=\"diffchange diffchange-inline\">mediawiki</del>.org/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">wiki</del>/Special:<del class=\"diffchange diffchange-inline\">MyLanguage</del>/<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Manual</del>:<del class=\"diffchange diffchange-inline\">Combating_spam Dowiedz </del>si\u0119, jak <del class=\"diffchange diffchange-inline\">walczy\u0107 </del>ze <del class=\"diffchange diffchange-inline\">spamem </del>na <del class=\"diffchange diffchange-inline\">swojej </del>wiki]</div></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">== Historia ==</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Atomizm ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Atomizm}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Pomys\u0142, \u017ce materia sk\u0142ada si\u0119 z mikroskopijnych sk\u0142adnik\u00f3w, kt\u00f3rych nie da si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107 dzieli\u0107 na mniejsze cz\u0119\u015bci, by\u0142 znany ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci. Nie opiera\u0142 si\u0119 jednak na \u017cadnych danych empirycznych, a jedynie stanowi\u0142 jedn\u0105 z [[filozofia|filozoficznych]] koncepcji natury rzeczywisto\u015bci. Cechy tych mikroskopijnych sk\u0142adnik\u00f3w by\u0142y odmiennie opisywane przez r\u00f3\u017cne szko\u0142y filozoficzne, cz\u0119sto uwzgl\u0119dniaj\u0105c ich [[Duch (filozofia)|duchowe]] w\u0142a\u015bciwo\u015bci. Istnienie atom\u00f3w zosta\u0142o powszechnie zaakceptowane w XVIII wieku, gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce pozwala w elegancki spos\u00f3b opisa\u0107 prawa chemii<ref name=Ponomarev>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Ponomarev |imi\u0119 = Leonid Ivanovich |tytu\u0142 = The Quantum Dice |wydawca = CRC Press |rok = 1993 |isbn = 0750302518 |oclc = 26853108}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Najstarsze odniesienia do atom\u00f3w mo\u017cna znale\u017a\u0107 w pismach po\u015bwi\u0119conych [[d\u017ainizm]]owi napisanych w [[VI wiek p.n.e.|VI wieku p.n.e.]] w [[Historia Indii|Indiach]]<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Gangopadhyaya |imi\u0119 = Mrinalkanti |tytu\u0142 = Indian Atomism: History and Sources |wydawca = Humanities Press |miejsce = Atlantic Highlands, New Jersey |rok = 1981 |isbn = 0-391-02177-X |oclc = 10916778}}</ref><ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Iannone |imi\u0119 = A. Pablo |tytu\u0142 = Dictionary of World Philosophy |url = https://archive.org/details/dictionaryworldp00iann |wydawca = Routledge |rok = 2001 |isbn = 0415179955 |oclc = 44541769 |strony = [https://archive.org/details/dictionaryworldp00iann/page/n80 62]}}</ref>. Szko\u0142y filozoficzne [[Njaja]] i [[Wai\u015beszika]] opracowa\u0142y zawi\u0142e teorie, opisuj\u0105ce \u0142\u0105czenie si\u0119 atom\u00f3w w bardziej z\u0142o\u017cone obiekty<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Teresi |imi\u0119 = Dick |tytu\u0142 = Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science |url = http://books.google.com/?id=pheL_ubbXD0C&dq |wydawca = Simon & Schuster |rok = 2003 |strony = 213\u2013214 |isbn = 074324379X}}</ref>. W cywilizacji zachodniej odniesienia do atom\u00f3w pojawi\u0142y si\u0119 oko\u0142o sto lat p\u00f3\u017aniej w pismach [[Leukippos]]a i zosta\u0142y usystematyzowane przez jego ucznia [[Demokryt]]a. Oko\u0142o 450 roku p.n.e. Demokryt wprowadzi\u0142 s\u0142owo ''\u00e1tomos'' (''niepodzielny''). W latach 50 p.n.e. [[Lukrecjusz]] twierdzi\u0142, i\u017c \u015bwiat sk\u0142ada si\u0119 jedynie z atom\u00f3w i pustki<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2013/jan/28/lucretius-all-things-atoms Lucretius, part 2: all things are made of atoms, autorstwa Emmy Woolerton].</ref>. Cho\u0107 te koncepcje by\u0142y czysto filozoficzne, wsp\u00f3\u0142czesna nauka zaadaptowa\u0142a t\u0119 nazw\u0119<ref name=Ponomarev />.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W XIII wieku w [[alchemia|alchemii]] pojawi\u0142a si\u0119 koncepcja ''korpuskularyzmu''. Za jej autora uwa\u017ca si\u0119 alchemika podpisuj\u0105cego si\u0119 [[Pseudo-Geber|Geber]]<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Moran |imi\u0119 = Bruce T. |tytu\u0142 = Distilling Knowledge: Alchemy, Chemistry, and the Scientific Revolution |url = https://archive.org/details/distillingknowle00mora_557 |wydawca = Harvard University Press |rok = 2005 |isbn = 0674014952 |strony = [https://archive.org/details/distillingknowle00mora_557/page/n156 146]}}</ref>. Wed\u0142ug tej koncepcji wszystkie fizyczne obiekty posiadaj\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 i zewn\u0119trzn\u0105 warstw\u0119 z mikroskopijnych cz\u0105stek<ref name=\"Levere\" >{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Levere |imi\u0119 = Trevor, H. |tytu\u0142 = Transforming Matter \u2013 A History of Chemistry for Alchemy to the Buckyball |wydawca = The Johns Hopkins University Press |rok = 2001 |isbn = 0-8018-6610-3}}</ref>. Przypomina\u0142o to teori\u0119 atomizmu, z wyj\u0105tkiem odrzucenia koncepcji, \u017ce te cz\u0105steczki s\u0105 niepodzielne. Przyk\u0142adowo spekulowano, \u017ce [[rt\u0119\u0107]] mo\u017ce wnika\u0107 do wn\u0119trza metali i zmienia\u0107 ich wewn\u0119trzn\u0105 struktur\u0119, co mia\u0142o umo\u017cliwi\u0107 wytwarzanie [[z\u0142oto|z\u0142ota]]<ref name=pratt20070928>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.lancaster.ac.uk/users/philosophy/awaymave/406/d06bl2_1mechanical.htm |tytu\u0142 = The Mechanical Philosophy |nazwisko = Pratt |imi\u0119 = Vernon |data = 2007-09-28 |praca = Reason, nature and the human being in the West |data dost\u0119pu = 2009-06-28}}</ref>. Koncepcja ta zdominowa\u0142a alchemi\u0119 na nast\u0119pnych kilkaset lat.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W 1624 pogl\u0105dy atomistyczne odnowi\u0142 [[Pierre Gassendi]] w dziele ''Exercitationes paradoxicae adversus Aristoteleos''.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W 1661 roku [[Robert Boyle]] opublikowa\u0142 traktat ''The Sceptical Chymist'', w kt\u00f3rym przekonywa\u0142, \u017ce materia zbudowana jest z kombinacji wielu r\u00f3\u017cnych ''korpusku\u0142'' zamiast z [[\u017bywio\u0142y|klasycznych czterech \u017cywio\u0142\u00f3w]] (powietrza, ziemi, wody i ognia)<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Siegfried |imi\u0119 = Robert |tytu\u0142 = From Elements to Atoms: A History of Chemical Composition |url = https://archive.org/details/fromelementstoat00sieg |wydawca = DIANE |rok = 2002 |isbn = 0871699249 |oclc = 186607849 |strony = [https://archive.org/details/fromelementstoat00sieg/page/42 42]\u201355}}</ref>. Koncepcji tej u\u017cy\u0142 dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej [[Isaac Newton|Izaak Newton]] do opracowania korpuskularnej teorii \u015bwiat\u0142a<ref name=\"Levere\" /><ref name=kemerling20020808>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.philosophypages.com/dy/c9.htm |tytu\u0142 = Corpuscularianism |nazwisko = Kemerling |imi\u0119 = Garth |data = 2002-08-08 |praca = Philosophical Dictionary |data dost\u0119pu = 2009-06-17}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W 1758 atomizm by\u0142 postulowany r\u00f3wnie\u017c przez [[Ru\u0111er Josip Bo\u0161kovi\u0107|Rogera Boscovicha]]<ref>{{Cytuj |autor = Andrzej \u0141ukasik |tytu\u0142 = Ru\u0111er Josip Bo\u0161kovi\u0107 i atomizm. Teoria po\u015brednia mi\u0119dzy mechanik\u0105 Newtona a monadologi\u0105 Leibniza |url = http://wrh.edu.pl/wp-content/uploads/2017/07/09_a_lukasik_2009.pdf |czasopismo = [[Wschodni Rocznik Humanistyczny]] |wolumin = VI |s = 147\u2013158 |data = 2009 |wydawca = Towarzystwo Nauki i Kultury \u201eLibra\u201d |miejsce = Radzy\u0144 Podlaski |issn = 1731-982X |data dost\u0119pu = 2018-09-11}}</ref><ref>[http://www.eoht.info/page/Roger+Boscovich Roger Boscovich].</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Pocz\u0105tki naukowej teorii atomu ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Daltons symbols.gif|thumb|R\u00f3\u017cne atomy i cz\u0105steczki w traktacie [[John Dalton|Johna Daltona]] ''A New System of Chemical Philosophy'' (1808) \u2013 jednej z najstarszych prac naukowych po\u015bwi\u0119conych atomom<ref name=\"Dalton\" />]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Jakob Hermann]] w 1716 roku w dziele ''Phoronomia'' opisa\u0142 gaz jako sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z cz\u0105steczek poruszaj\u0105cych si\u0119 z r\u00f3\u017cnymi pr\u0119dko\u015bciami. Powi\u0105za\u0142 on ciep\u0142o gazu z kwadratem \u015bredniej pr\u0119dko\u015bci jego cz\u0105steczek<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Hermann.html |tytu\u0142 = Hermann biography |nazwisko = |imi\u0119 = |opublikowany = |data = |data dost\u0119pu = 2016-09-10}}</ref>. [[Daniel Bernoulli]] w 1738 roku opublikowa\u0142 ''[[Hydrodynamica]]'', w kt\u00f3rej m.in. wy\u0142o\u017cy\u0142 podstawy [[kinetyczno-molekularna teoria gaz\u00f3w|kinetyczno-molekularnej teorii gaz\u00f3w]]. Wyja\u015bni\u0142 on transportowanie ciep\u0142a przez gazy oraz istnienie ci\u015bnienia gazu poprzez oddzia\u0142ywanie jego cz\u0105steczek z otoczeniem<ref>[http://www.bookrags.com/biography/daniel-bernoulli-wsd/#gsc.tab=0 World of Scientific Discovery on Daniel Bernoulli].</ref><ref>{{Cytuj |autor = L.I Ponomarev; I.V Kurchatov |data = 1993 |tytu\u0142 = The Quantum Dice |wydawca = CRC Press |isbn = 978-0-7503-0251-7 |s = 36\u201337}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Wraz z przekszta\u0142caniem si\u0119 [[chemia|chemii]] w [[nauki \u015bcis\u0142e|nauk\u0119 \u015bcis\u0142\u0105]] nast\u0105pi\u0142 dalszy rozw\u00f3j teorii atom\u00f3w. W 1789 roku [[Antoine Lavoisier]] odkry\u0142 [[prawo zachowania masy]] i zdefiniowa\u0142 [[pierwiastek chemiczny]] jako podstawow\u0105 substancj\u0119, kt\u00f3ra nie mo\u017ce ju\u017c by\u0107 rozdzielona metodami chemicznymi<ref name=lavoisier_eoc>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://web.lemoyne.edu/~GIUNTA/EA/LAVPREFann.HTML |tytu\u0142 = Lavoisier\u2019s Elements of Chemistry |data = |praca = Elements and Atoms |opublikowany = Le Moyne College, Department of Chemistry |data dost\u0119pu = 2007-12-18}}</ref>. W 1803 roku [[John Dalton]] skorzysta\u0142 z koncepcji atom\u00f3w do wyt\u0142umaczenia, czemu pierwiastki wchodz\u0105 w reakcje w stosunkach ilo\u015bciowych daj\u0105cych si\u0119 przedstawi\u0107 w postaci niewielkich [[Liczby naturalne|liczb naturalnych]] ([[prawo stosunk\u00f3w wielokrotnych]]) i czemu jedne gazy \u0142atwiej si\u0119 rozpuszczaj\u0105 w wodzie ni\u017c inne. Postulowa\u0142, \u017ce ka\u017cdy pierwiastek sk\u0142ada si\u0119 z atom\u00f3w jednego, unikalnego typu i \u017ce te atomy mog\u0105 si\u0119 \u0142\u0105czy\u0107, tworz\u0105c zwi\u0105zki chemiczne<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Wurtz |imi\u0119 = Charles Adolphe |tytu\u0142 = The Atomic Theory |url = https://archive.org/details/atomictheory02wurtgoog |wydawca = D. Appleton and company |miejsce = New York |rok = 1881 |isbn = 055943636X |strony = [https://archive.org/details/atomictheory02wurtgoog/page/n16 1]\u20132}}</ref><ref name=\"Dalton\">{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Dalton |imi\u0119 = J. |autor link = John Dalton |tytu\u0142 = A New System of Chemical Philosophy, Part 1 |wydawca = S. Russell |miejsce = London and Manchester |rok = 1808}}</ref>. Postawienie tych [[hipoteza|hipotez]] uczyni\u0142o Daltona tw\u00f3rc\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnej teorii atom\u00f3w<ref name=patterson1970>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Patterson |imi\u0119 = Elizabeth C. |tytu\u0142 = John Dalton and the Atomic Theory |wydawca = Anchor |miejsce = Garden City, New York |rok = 1970}}</ref><ref name=stern20050516 />.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Fakty do\u015bwiadczalne maj\u0105ce w przysz\u0142o\u015bci stanowi\u0107 dodatkowe potwierdzenie teorii atom\u00f3w pojawi\u0142y si\u0119 w 1827 roku, gdy [[botanika|botanik]] [[Robert Brown (botanik)|Robert Brown]] odkry\u0142 zjawisko spontanicznego chaotycznego ruchu [[py\u0142ek|py\u0142k\u00f3w kwiatowych]] zawieszonych w wodzie. Zjawisko to zosta\u0142o potem nazwane [[ruchy Browna|ruchami Browna]]. Jego wyja\u015bnienie przez termiczne ruchy cz\u0105steczek wody zasugerowa\u0142 w 1877 roku Joseph Delsaulx<ref>{{cytuj |autor = Joseph Delsaulx |tytu\u0142 = Thermo-dynamic Origin of the Brownian Motions |czasopismo = The Monthly Microscopical Journal |data = 1877-07 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 18 |numer = 1 |s = 1\u20137 |doi = 10.1111/j.1365-2818.1877.tb00093.x |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref><ref name=\"Ebeling\">{{otwarty dost\u0119p}} {{cytuj |autor = Werner Ebeling, Igor M. Sokolov |tytu\u0142 = Statistical Thermodynamics and Stochastic Theory of Nonequilibrium Systems |wydawca = World Scientific Publishing |miejsce = New Jersey |data = 2005 |seria = Series of Advanced in Statistical Mechanics, wol. 8 |s = 13\u201315 |isbn = 981-02-1382-4 |rozdzia\u0142 = [https://www.worldscientific.com/doi/suppl/10.1142/2012/suppl_file/2012_chap01.pdf Introduction]}}</ref>, a w 1905 roku [[Albert Einstein]] przedstawi\u0142 jego pe\u0142n\u0105 matematyczn\u0105 analiz\u0119<ref name=adp322_8_549>{{cytuj |autor = A. Einstein |tytu\u0142 = \u00dcber die von der molekularkinetischen Theorie der W\u00e4rme geforderte Bewegung von in ruhenden Fl\u00fcssigkeiten suspendierten Teilchen |czasopismo = Annalen der Physik |data = 1905 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 322 |numer = 8 |s = 549\u2013560 |doi = 10.1002/andp.19053220806 |j\u0119zyk = de |dost\u0119p = o}}</ref><ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Mazo |imi\u0119 = Robert M. |tytu\u0142 = Brownian Motion: Fluctuations, Dynamics, and Applications |url = https://archive.org/details/brownianmotion00mazo |wydawca = Oxford University Press |rok = 2002 |isbn = 0198515677 |oclc = 48753074 |strony = [https://archive.org/details/brownianmotion00mazo/page/n11 1]\u20137}}</ref><ref name=lee_hoon1995>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html |tytu\u0142 = Brownian Motion |nazwisko = Lee |imi\u0119 = Y.K. |autor2 = Hoon, K |rok = 1995 |opublikowany = [[Imperial College London|Imperial College]] |archiwum = https://web.archive.org/web/20181110234210/http://www.doc.ic.ac.uk/~nd/surprise_95/journal/vol4/ykl/report.html |zarchiwizowano = 2018-11-10 |data dost\u0119pu = 2007-12-18}}</ref>. Fundamentalny wk\u0142ad do teorii ruch\u00f3w Browna wni\u00f3s\u0142 w latach 1906\u20131917 [[Marian Smoluchowski]] (tworz\u0105c przy okazji now\u0105 ga\u0142\u0105\u017a [[Mechanika statystyczna|fizyki statystycznej]] okre\u015blanej obecnie jako ''[[Proces stochastyczny|procesy stochastyczne]]'')<ref name=\"Ebeling\" /><ref name=\"Einstein\">{{cytuj |autor = Albert Einstein |tytu\u0142 = Marian v. Smoluchowski |czasopismo = Die Naturwissenschaften |data = 1917-12 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 5 |numer = 50 |s = 737\u2013738 |doi = 10.1007/BF02448010 |j\u0119zyk </ins>= <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">de}}</ref>. Analiza Einsteina zosta\u0142a potwierdzona eksperymentalnie po raz pierwszy ju\u017c w 1906 roku przez [[Theodor Svedberg|Theodora Svedberga]]<ref name</ins>=<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">\"Ebeling\" />, a [[Jean Baptiste Perrin]] wykorzysta\u0142 teoretyczne prace Einsteina i Smoluchowskiego do eksperymentalnego wyznaczenia mas i \u201e[[Promie\u0144 van der Waalsa|rozmiar\u00f3w]]\u201d atom\u00f3w (1908) potwierdzaj\u0105c ostatecznie teori\u0119 Daltona<ref name=\"Ebeling\" /><ref name=\"Perrin\">{{cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |autor = Jean Baptiste Perrin |tytu\u0142 = Notice sur les travaux scientifiques de Jean Perrin |url = http://www.academie-sciences.fr/pdf/dossiers/Perrin/Perrin_pdf/Perrin_oeuvre.pdf |miejsce = Tuluza |data = 1923 |data dost\u0119pu = 2011-08-05}}</ref><ref name=e31_2_50>{{cytuj |autor = Gary Patterson |tytu\u0142 = Jean Perrin and the triumph of the atomic doctrine |czasopismo = Endeavour |data = 2007-06 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 31 |numer = 2 |s = 50\u201353 |doi = 10.1016/j.endeavour.2007.05.003 |pmid = 17602746}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/thomson-bio.html |tytu\u0142 = J.J. Thomson |rok = 1906 |opublikowany = Fundacja Noblowska |data dost\u0119pu = 2007-12-20}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Mendeleev's 1869 periodic table.png|thumb|Pierwszy [[uk\u0142ad okresowy pierwiastk\u00f3w]] [[Dmitrij Mendelejew|Mendelejewa]] (1869)]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W 1869 [[Dmitrij Mendelejew]] opublikowa\u0142 sw\u00f3j [[uk\u0142ad okresowy pierwiastk\u00f3w]]<ref name=pte20071101>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://old.iupac.org/reports/periodic_table/ |tytu\u0142 = Periodic Table of the Elements |data = 2007-11-01 |opublikowany = The International Union of Pure and Applied Chemistry |data dost\u0119pu = 2010-05-14}}</ref>. Uk\u0142ad przedstawia\u0142 wizualnie [[Prawo okresowo\u015bci Mendelejewa|prawo okresowo\u015bci]] g\u0142osz\u0105ce, \u017ce [[W\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 chemiczna|w\u0142a\u015bciwo\u015bci chemiczne]] pierwiastk\u00f3w powtarzaj\u0105 si\u0119 okresowo, gdy uporz\u0105dkuje si\u0119 te pierwiastki zgodnie z ich [[masa atomowa|masami atomowymi]]<ref name=Scerri />.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Wewn\u0119trzna struktura i teoria kwantowa ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W 1897 roku [[Joseph John Thomson|J.J. Thomson]], badaj\u0105c [[elektron|promienie katodowe]], odkry\u0142 [[elektron]]y i doszed\u0142 do wniosku, \u017ce znajduj\u0105 si\u0119 one w ka\u017cdym atomie. Tym samym obali\u0142 tez\u0119, \u017ce atomy s\u0105 ostatecznymi, niepodzielnymi elementami materii<ref name=nobel1096>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/thomson-bio.html |tytu\u0142 = Biografia J.J. Thomsona |rok = 1906 |opublikowany = Fundacja Noblowska |j\u0119zyk = en |data dost\u0119pu = 2010-10-03}}</ref>. Stworzy\u0142 [[model atomu Thomsona|pierwszy model struktury atomu]], w kt\u00f3rym ujemnie na\u0142adowane elektrony unosz\u0105 si\u0119 w jednorodnej, dodatnio na\u0142adowanej kuli. Model ten obalili w 1909 roku [[Hans Geiger]], [[Ernest Marsden]] i [[Ernest Rutherford]], gdy [[Dziesi\u0119\u0107 najpi\u0119kniejszych eksperyment\u00f3w z fizyki#Eksperyment Rutherforda (rok 1911) \u2013 odkrycie j\u0105dra atomowego|bombarduj\u0105c z\u0142ot\u0105 foli\u0119 cz\u0105stkami alfa]] odkryli, \u017ce niewielka cz\u0119\u015b\u0107 cz\u0105stek alfa jest odbijana, co by\u0142o sprzeczne z przewidywaniami w modelu Thomsona. </ins>Na <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">podstawie tych wynik\u00f3w Rutherford stworzy\u0142 [[Model atomu Rutherforda|nowy model atomu]], w kt\u00f3rym dodatni \u0142adunek i wi\u0119kszo\u015b\u0107 masy atomu s\u0105 skupione w niewielkim j\u0105drze w jego centrum, a ujemnie na\u0142adowane elektrony kr\u0105\u017c\u0105 wok\u00f3\u0142 j\u0105dra<ref name=pm21_669>{{cytuj |autor = E. Rutherford |tytu\u0142 = The scattering of \u03b1 and \u03b2 particles by matter and the structure of the atom |czasopismo = The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science |data = 1911-05 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 21 |numer = 125 |s = 669\u2013688 |doi = 10.1080/14786440508637080 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W 1913 roku [[Frederick Soddy]], badaj\u0105c produkty [[radioaktywno\u015b\u0107|rozpadu promieniotw\u00f3rczego]], odkry\u0142, \u017ce atomy ka\u017cdego pierwiastka mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 w kilku odmianach r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 nieco mas\u0105 atomow\u0105<ref name=npc1921>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/soddy-bio.html |tytu\u0142 = Biografia Fredericka Soddy\u2019ego |opublikowany = Fundacja Noblowska |j\u0119zyk = en |data dost\u0119pu = 2010-10-03}}</ref>. Okre\u015blenie [[izotopy|izotop]] (z gr. ''isos topos'' \u2013 \u201ew tym samym miejscu\u201d) zasugerowa\u0142a mu szkocka pisarka i lekarz, [[Margaret Todd (szkocka pisarka)|Margaret Todd]] (1859\u20131918)<ref>{{cytuj |autor = Miriam C. Nagel |tytu\u0142 = Frederick Soddy: From alchemy to isotopes |czasopismo = Journal of Chemical Education |data </ins>= <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">1982-09 |data dost\u0119pu </ins>= <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">2021-03-29 |wolumin = 59 |numer = 9 |s = 739 |doi = 10.1021/ed059p739 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>. J.J. Thomson opracowa\u0142 technik\u0119 segregowania atom\u00f3w ze wzgl\u0119du na ich stosunek masy do \u0142adunku w [[jonizacja|zjonizowanych gazach]], co umo\u017cliwi\u0142o odkrycie [[Wikipedia:Skarbnica Wikipedii/Izotopy stabilne|stabilnych izotop\u00f3w]]<ref name=prsA_89_1_1913>{{cytuj |tytu\u0142 = Bakerian Lecture: \u2013 Rays of positive electricity |czasopismo = Proceedings of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical and Physical Character |data = 1913-08 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 89 |numer = 607 |s = 1\u201320 |doi = 10.1098/rspa.1913.0057 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = o}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Bohr Model.svg|thumb|[[Model atomu Bohra|Model Bohra]] atomu wodoru, pokazuj\u0105cy przeskok elektronu mi\u0119dzy orbitami i emisj\u0119 fotonu o okre\u015blonej energii]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Jednocze\u015bnie w 1913 roku fizyk [[Niels Bohr]] zaproponowa\u0142 wyja\u015bnienie wyst\u0119powania [[linie spektralne|linii spektralnych]] w [[Widmo (spektroskopia)|widmach emisyjnych]] pierwiastk\u00f3w przez wprowadzenie hipotezy istnienia zestawu dopuszczalnych orbit, na kt\u00f3rych mog\u0105 kr\u0105\u017cy\u0107 elektrony wok\u00f3\u0142 j\u0105dra atomowego<ref name=stern20050516>{{Cytuj stron\u0119 |url = https://www-spof.gsfc.nasa.gov/stargaze/Q5.htm |tytu\u0142 = The Atomic Nucleus and Bohr\u2019s Early Model of the Atom |nazwisko = Stern |imi\u0119 = David P. |data = 2005-05-16 |opublikowany = [[NASA]]/[[Centrum Lot\u00f3w Kosmicznych imienia Roberta H. Goddarda|Goddard Space Flight Center]] |data dost\u0119pu = 2010-10-03}}</ref>. W [[Model atomu Bohra|jego modelu]] ka\u017cdy elektron musia\u0142 zaabsorbowa\u0107 lub wyemitowa\u0107 foton o okre\u015blonej energii, \u017ceby przeskoczy\u0107 mi\u0119dzy orbitami<ref name=bohr19221211>{{Cytuj stron\u0119 |url = https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/bohr-lecture.pdf |tytu\u0142 = Nobel Lecture: The Structure of the Atom |nazwisko = Bohr |imi\u0119 = Neils |data = 1922-12-11 |opublikowany = Fundacja Noblowska |data dost\u0119pu = 2010-10-03}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Korzystaj\u0105c z tego modelu, [[Gilbert Lewis|Gilbert Newton Lewis]] zaproponowa\u0142 w 1916 roku wyja\u015bnienie istoty [[wi\u0105zanie chemiczne|wi\u0105za\u0144 chemicznych]] jako wymian\u0119 i wsp\u00f3\u0142dzielenie elektron\u00f3w na najwy\u017cszych orbitach atomowych<ref name=jacs38_4_762>{{cytuj |autor = Gilbert N. Lewis |tytu\u0142 = The Atom and the Molecule |czasopismo = Journal of the American Chemical Society |data = 1916-04 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 38 |numer = 4 |s = 762\u2013785 |doi = 10.1021/ja02261a002 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>. W 1919 roku [[Irving Langmuir]] zaproponowa\u0142 wyt\u0142umaczenie okresowo\u015bci w\u0142a\u015bciwo\u015bci pierwiastk\u00f3w jako efekt grupowania si\u0119 elektron\u00f3w na pewnych orbitach tworz\u0105cych [[pow\u0142oka elektronowa|pow\u0142oki elektronowe]]<ref name=Scerri>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Scerri |imi\u0119 = Eric R. |tytu\u0142 = The periodic table: its story and its significance |url = https://archive.org/details/periodictableits00scer |wydawca = Oxford University Press US |rok = 2007 |isbn = 0195305736 |strony = [https://archive.org/details/periodictableits00scer/page/n227 205]\u2013226}}</ref><ref name=jacs41_6_868>{{cytuj |autor = Irving Langmuir |tytu\u0142 = The Arrangement of Electrons in Atoms and Molecules |czasopismo = Journal of the American Chemical Society |data = 1919-06 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 41 |numer = 6 |s = 868\u2013934 |doi = 10.1021/ja02227a002 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W 1922 roku [[do\u015bwiadczenie Sterna-Gerlacha]] pokaza\u0142o, \u017ce kierunek [[wektor]]a [[magnetyczny moment dipolowy|magnetycznego momentu dipolowego]] atom\u00f3w jest [[kwant|skwantowany]]. Specjalnie ukszta\u0142towane [[pole magnetyczne]] dzieli\u0142o strumie\u0144 przelatuj\u0105cych przez nie atom\u00f3w [[srebro|srebra]] na dwie rozdzielone wi\u0105zki. Zgodnie z [[mechanika klasyczna|mechanik\u0105 klasyczn\u0105]] takie zjawisko nie powinno mie\u0107 miejsca, poniewa\u017c moment magnetyczny ka\u017cdego atomu powinien m\u00f3c by\u0107 skierowany w dowolnym kierunku i oddzia\u0142ywanie z zewn\u0119trznym polem magnetycznym mog\u0142o jedynie rozci\u0105gn\u0105\u0107 strumie\u0144 atom\u00f3w w jakim\u015b kierunku. Zamiast tego atomy zosta\u0142y rozdzielone na dwie grupy, w kt\u00f3rych wektor momentu magnetycznego skierowany by\u0142 w g\u00f3r\u0119 lub w d\u00f3\u0142<ref name=fop17_6_575>{{cytuj |autor = Marlan O. Scully, Willis E. Lamb, Asim Barut |tytu\u0142 = On the theory of the Stern-Gerlach apparatus |czasopismo = Foundations of Physics |data = 1987-06 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 17 |numer = 6 |s = 575\u2013583 |doi = 10.1007/BF01882788 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W 1924 roku [[Louis de Broglie]] zaproponowa\u0142, \u017ce wszystkie cz\u0105stki mog\u0105 [[fale materii|zachowywa\u0107 si\u0119 jak fale]]. W 1926 roku [[Erwin Schr\u00f6dinger]] rozwin\u0105\u0142 t\u0119 ide\u0119, przedstawiaj\u0105c matematyczny model atomu, w kt\u00f3rym ruch elektron\u00f3w zosta\u0142 opisany funkcjami [[fala stoj\u0105ca|fal stoj\u0105cych]]. Konsekwencj\u0105 opisywania cz\u0105stek jako fali by\u0142o to, \u017ce matematycznie niemo\u017cliwe sta\u0142o si\u0119 jednoczesne okre\u015blenie ich po\u0142o\u017cenia i p\u0119du, co zosta\u0142o sformu\u0142owane jako ''[[zasada nieoznaczono\u015bci]]'' przez [[Werner Heisenberg|Wernera Heisenberga]] w 1926 roku. Zgodnie z ni\u0105, zwi\u0119kszaj\u0105c precyzj\u0119 pomiaru po\u0142o\u017cenia, zmniejsza si\u0119 jednocze\u015bnie precyzj\u0119 pomiaru p\u0119du i ''vice versa''. Model Schr\u00f6dingera umo\u017cliwi\u0142 rozwi\u0105zanie problem\u00f3w, kt\u00f3re napotyka\u0142y wcze\u015bniejsze modele przy wyja\u015bnianiu [[Linie spektralne|linii spektralnych]] atom\u00f3w ci\u0119\u017cszych od [[wod\u00f3r|wodoru]]. Obecnie przyjmuje si\u0119 go za obowi\u0105zuj\u0105cy<ref name=brown2007>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.mathpages.com/home/kmath538/kmath538.htm |tytu\u0142 = The Hydrogen Atom |nazwisko = Brown |imi\u0119 = Kevin |rok = 2007 |opublikowany = MathPages |data dost\u0119pu = 2010-10-03}}</ref><ref name=harrison2000>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.upscale.utoronto.ca/GeneralInterest/Harrison/DevelQM/DevelQM.html |tytu\u0142 = The Development of Quantum Mechanics |nazwisko = Harrison |imi\u0119 = David M. |rok = 2000 |opublikowany = [[University of Toronto]] |data dost\u0119pu = 2010-10-03}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Schemat spektrometru mas.svg|thumb|Schemat dzia\u0142ania spektrometru mas]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Wynalezienie [[Spektrometria mas|spektrometru mas]] umo\u017cliwi\u0142o dok\u0142adne zmierzenie bezwzgl\u0119dnych [[masa atomowa|mas atomowych]]. Urz\u0105dzenie to wykorzystuje pole magnetyczne do odchylenia trajektorii jon\u00f3w, a stopie\u0144 odchylenia zale\u017cy od stosunku \u0142adunku jonu do jego masy. [[Francis William Aston]] jako pierwszy udowodni\u0142 przy jego u\u017cyciu, \u017ce izotopy maj\u0105 r\u00f3\u017cne masy i \u017ce r\u00f3\u017cnice w ich masach s\u0105 wielokrotno\u015bciami tej samej masy. W 1932 roku fizyk [[James Chadwick]] wyja\u015bni\u0142 te r\u00f3\u017cnice odkrywaj\u0105c [[neutron]] \u2013 elektrycznie oboj\u0119tn\u0105 cz\u0105stk\u0119 podobn\u0105 do [[proton]]u. Izotopy okaza\u0142y si\u0119 atomami o tej samej liczbie proton\u00f3w, ale r\u00f3\u017cni\u0105cymi si\u0119 liczb\u0105 neutron\u00f3w w j\u0105drze<ref name=chadwick1935>{{Cytuj stron\u0119 |url = https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/chadwick-lecture.pdf |tytu\u0142 = Nobel Lecture: The Neutron and Its Properties |nazwisko = Chadwick |imi\u0119 = James |data = 1935-12-12 |opublikowany = Fundacja Noblowska |data dost\u0119pu = 2010-10-03}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Rozbicie atomu i fizyka materii skondensowanej ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W 1938 roku niemiecki chemik [[Otto Hahn]] skierowa\u0142 strumie\u0144 neutron\u00f3w na atomy [[uran (pierwiastek)|uranu]] pr\u00f3buj\u0105c uzyska\u0107 [[transuranowce|ci\u0119\u017csze pierwiastki]]. Produktem okaza\u0142 si\u0119 l\u017cejszy pierwiastek [[Bar (pierwiastek)|bar]]<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.chemheritage.org/classroom/chemach/atomic/hahn-meitner.html |tytu\u0142 = Otto Hahn, Lise Meitner and Fritz Strassmann |praca = Chemical Achievers: The Human Face of the Chemical Sciences |opublikowany = Chemical Heritage Foundation |data dost\u0119pu = 2009-09-15}}</ref>. Rok p\u00f3\u017aniej [[Lise Meitner]] i [[Otto Frisch]] potwierdzili, \u017ce ten eksperyment by\u0142 pierwszym sztucznie wywo\u0142anym rozbiciem j\u0105dra atomowego<ref>{{cytuj |autor = Lise Meitner, O. R. Frisch |tytu\u0142 = Disintegration of Uranium by Neutrons: a New Type of Nuclear Reaction |czasopismo = Nature |data = 1939-02 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 143 |numer = 3615 |s = 239\u2013240 |doi = 10.1038/143239a0 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://webdoc.sub.gwdg.de/ebook/rd/2003/meitner.pdf |tytu\u0142 = Lise Meitner \u2013 Zur 125. Wiederkehr Ihres Geburtstages |nazwisko = Schroeder |imi\u0119 = M. |data = |j\u0119zyk = de |data dost\u0119pu = 2018-06-25}}</ref>. Po 1950 roku budowa [[akcelerator cz\u0105stek|akcelerator\u00f3w cz\u0105stek]] i [[Detektory promieniowania jonizuj\u0105cego|detektor\u00f3w cz\u0105stek]] pozwoli\u0142a fizykom bada\u0107 wyniki zderze\u0144 atom\u00f3w poruszaj\u0105cych si\u0119 z du\u017cymi pr\u0119dko\u015bciami<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/kullander/ |tytu\u0142 = Accelerators and Nobel Laureates |nazwisko = Kullander |imi\u0119 = Sven |data = 2001-08-28 |opublikowany = Fundacja Noblowska |data dost\u0119pu = 2008-01-31}}</ref>. Odkryto w ten spos\u00f3b dziesi\u0105tki, a p\u00f3\u017aniej setki nowych cz\u0105stek. Ich struktur\u0119 wyja\u015bnili niezale\u017cnie od siebie [[Murray Gell-Mann|Gell-Mann]] i [[George Zweig|G. Zweig]] w 1964 roku, wprowadzaj\u0105c poj\u0119cie [[kwark]]\u00f3w. Neutrony i protony okaza\u0142y si\u0119 by\u0107 [[hadrony|hadronami]] \u2013 cz\u0105steczkami zbudowanymi z kwark\u00f3w. Na bazie tego stworzono [[model standardowy]], wyja\u015bniaj\u0105cy struktur\u0119 j\u0105dra atomowego w oparciu o kwarki i si\u0142y, jakim podlegaj\u0105<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1990/press.html |tytu\u0142 = The Nobel Prize in Physics 1990 |data = 1990-10-17 |opublikowany = Fundacja Noblowska |data dost\u0119pu = 2008-01-31}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">== Sk\u0142adniki ==</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Cz\u0105stki subatomowe ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Mimo \u017ce s\u0142owo ''atom'' pierwotnie oznacza\u0142o cz\u0105stk\u0119, kt\u00f3rej nie da si\u0119 podzieli\u0107 na mniejsze, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie nazywa si\u0119 nim struktur\u0119 zbudowan\u0105 z mniejszych cz\u0105stek: [[elektron]]\u00f3w, [[proton]]\u00f3w i [[neutron]]\u00f3w. Jedynie wod\u00f3r <sup>1</sup>H nie zawiera \u017cadnych neutron\u00f3w, a jego dodatnio na\u0142adowany jon nie zawiera te\u017c elektron\u00f3w.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Elektron jest najmniej masywn\u0105 z tych trzech cz\u0105stek, z mas\u0105 9,11{{E|\u221231}}&nbsp;kg. Posiada ujemny \u0142adunek i rozmiary zbyt ma\u0142e, aby da\u0142o si\u0119 je okre\u015bli\u0107 przy u\u017cyciu wsp\u00f3\u0142czesnych metod<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Demtr\u00f6der |imi\u0119 = Wolfgang |tytu\u0142 = Atoms, Molecules and Photons: An Introduction to Atomic- Molecular- and Quantum Physics |url = https://archive.org/details/atomsmoleculesph00demt_277 |wydanie = 1st |wydawca = Springer |rok = 2002 |isbn = 3540206310 |oclc = 181435713 |strony = </ins>[https<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">://archive.org/details/atomsmoleculesph00demt_277/page/n51 39]\u201342}}</ref>. Protony posiadaj\u0105 dodatni \u0142adunek i mas\u0119 oko\u0142o 1836 razy wi\u0119ksz\u0105 od elektron\u00f3w: 1,6726{{E|\u221227}}&nbsp;kg. Neutrony nie posiadaj\u0105 \u0142adunku elektrycznego i s\u0105 oko\u0142o 1839 razy ci\u0119\u017csze od elektronu<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Woan |imi\u0119 = Graham |tytu\u0142 = The Cambridge Handbook of Physics |wydawca = Cambridge University Press |rok = 2000 |isbn = 0521575079 |oclc = 224032426 |strony = 8}}</ref>, z mas\u0105 1,6929{{E|\u221227}}&nbsp;kg. Masa proton\u00f3w i neutron\u00f3w wewn\u0105trz j\u0105dra jest pomniejszona o [[energia wi\u0105zania|energi\u0119 wi\u0105zania]]. Neutrony i protony maj\u0105 podobne \u015brednice, rz\u0119du 2,5{{E|\u221215}}&nbsp;m \u2013 jednak z powodu ich wewn\u0119trznej struktury trudno zdefiniowa\u0107, co jest ich \u201epowierzchni\u0105\u201d<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = MacGregor |imi\u0119 = Malcolm H. |tytu\u0142 = The Enigmatic Electron |wydawca = Oxford University Press |rok = 1992 |isbn = 0195218337 |oclc = 223372888 |strony = 33\u201337}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Wed\u0142ug modelu standardowego protony i neutrony s\u0105 zbudowane z [[kwark]]\u00f3w. Kwarki stanowi\u0105 jedn\u0105 z podstawowych grup cz\u0105stek tworz\u0105cych materi\u0119 (drug\u0105 s\u0105 [[Lepton (mechanika kwantowa)|leptony]], kt\u00f3rych przyk\u0142adem jest [[elektron]]). Istnieje sze\u015b\u0107 typ\u00f3w kwark\u00f3w, ka\u017cdy posiadaj\u0105cy u\u0142amkowy \u0142adunek elektryczny wynosz\u0105cy albo +2/3 albo \u22121/3. Protony s\u0105 zbudowane z dw\u00f3ch [[kwark g\u00f3rny|kwark\u00f3w g\u00f3rnych]] (o \u0142adunku +2/3) i jednego [[kwark dolny|kwarku dolnego]] (o \u0142adunku \u22121/3). Neutrony s\u0105 zbudowane z jednego kwarka g\u00f3rnego i dw\u00f3ch dolnych. Ta r\u00f3\u017cnica odpowiada za r\u00f3\u017cnic\u0119 w masach i \u0142adunku tych dw\u00f3ch cz\u0105stek. Kwarki s\u0105 powi\u0105zane ze sob\u0105 [[oddzia\u0142ywanie silne|silnym oddzia\u0142ywaniem j\u0105drowym]], kt\u00f3rego no\u015bnikiem s\u0105 [[gluon]]y. Gluony s\u0105 [[bozony cechowania|bozonami cechowania]] \u2013 podstawowymi cz\u0105stkami przenosz\u0105cymi [[oddzia\u0142ywania podstawowe|oddzia\u0142ywania fizyczne]]<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http</ins>://www.<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">particleadventure.org/ |tytu\u0142 = The Particle Adventure |autor = Particle Data Group |rok = 2002 |opublikowany = Lawrence Berkeley Laboratory |data dost\u0119pu = 2007-01-03}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://abyss.uoregon.edu/~js/ast123/lectures/lec07.html |tytu\u0142 = Elementary Particles |nazwisko = Schombert |imi\u0119 = James |data = 2006-04-18 |opublikowany = University of Oregon |data dost\u0119pu = 2007-01-03}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== J\u0105dro atomowe ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Binding energy curve - common isotopes-pl.svg|thumb|\u015arednia [[energia wi\u0105zania]] dla nukleonu w j\u0105drach poszczeg\u00f3lnych pierwiastk\u00f3w]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|J\u0105dro atomowe}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Wszystkie protony i neutrony w atomie (nazywane wsp\u00f3lnie [[nukleony|nukleonami]]) skupiaj\u0105 si\u0119 w [[j\u0105dro atomowe]]. \u015arednica j\u0105dra atomowego wynosi oko\u0142o <math>\\begin{smallmatrix}1.07 \\sqrt[3]{A}\\end{smallmatrix}</math>&nbsp;[[femtometr|fm]], gdzie ''A'' oznacza liczb\u0119 nukleon\u00f3w<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Jevremovic |imi\u0119 = Tatjana |tytu\u0142 = Nuclear Principles in Engineering |url = https://archive.org/details/nuclearprinciple00jevr_745 |wydawca = Springer |rok = 2005 |isbn = 0387232842 |oclc = 228384008 |strony = [https://archive</ins>.org/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">details/nuclearprinciple00jevr_745/page/n20 6]}}</ref>. Jest to oko\u0142o 1/100&nbsp;000 \u015brednicy ca\u0142ego atomu. Nukleony s\u0105 zwi\u0105zane ze sob\u0105 przez [[si\u0142y j\u0105drowe]], b\u0119d\u0105ce resztkowym przejawem oddzia\u0142ywania silnego. Na odleg\u0142o\u015bciach mniejszych ni\u017c 2,5 fm te si\u0142y s\u0105 wielokrotnie silniejsze od odpychania [[oddzia\u0142ywanie elektrostatyczne|elektrostatycznego]] pomi\u0119dzy dodatnio na\u0142adowanymi protonami<ref name=pfeffer>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Pfeffer |imi\u0119 = Jeremy I. |tytu\u0142 = Modern Physics: An Introductory Text |wydawca = Imperial College Press |rok = 2000 |isbn = 1860942504 |oclc = 45900880 |strony = 330\u2013336}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Atomy tego samego [[pierwiastek chemiczny|pierwiastka]] maj\u0105 t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 proton\u00f3w, nazywan\u0105 [[liczba atomowa|liczb\u0105 atomow\u0105]]. Liczba neutron\u00f3w mo\u017ce by\u0107 r\u00f3\u017cna, w zale\u017cno\u015bci od [[izotopy|izotopu]] tego pierwiastka. \u0141\u0105czna liczba proton\u00f3w i neutron\u00f3w okre\u015blana jest jako [[liczba masowa]]. Stabilno\u015b\u0107 j\u0105dra zale\u017cy od liczby proton\u00f3w, jak i neutron\u00f3w w j\u0105drze. J\u0105dra niestabilne ulegaj\u0105 [[radioaktywno\u015b\u0107|rozpadowi promieniotw\u00f3rczemu]]<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://serc.carleton.edu/quantskills/methods/quantlit/RadDecay.html |tytu\u0142 = How Does Radioactive Decay Work? |nazwisko = Wenner |imi\u0119 = Jennifer M. |data = 2007-10-10 |opublikowany = Carleton College |data dost\u0119pu = 2008-01-09}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Zar\u00f3wno protony, jak i neutrony s\u0105 [[Fermiony|fermionami]]. [[Regu\u0142a Pauliego]] zabrania identycznym fermionom zajmowania jednocze\u015bnie tego samego stanu kwantowego. Dlatego ka\u017cdy proton w j\u0105drze musi znajdowa\u0107 si\u0119 w innym stanie kwantowym, podobnie jak ka\u017cdy neutron. Regu\u0142a ta nie zabrania protonowi i neutronowi znajdowa\u0107 si\u0119 w tym samym stanie, poniewa\u017c s\u0105 innym typem cz\u0105stek.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W atomach z ma\u0142\u0105 liczb\u0105 proton\u00f3w (poni\u017cej 20) najstabilniejsze s\u0105 izotopy, w kt\u00f3rych liczba proton\u00f3w i neutron\u00f3w jest w przybli\u017ceniu r\u00f3wna. J\u0105dro atomu z tej grupy, zawieraj\u0105ce znacz\u0105co r\u00f3\u017cn\u0105 liczb\u0119 neutron\u00f3w i proton\u00f3w, mo\u017ce obni\u017cy\u0107 swoj\u0105 energi\u0119 przez rozpad radioaktywny prowadz\u0105cy do zmniejszenia tej r\u00f3\u017cnicy. W miar\u0119 wzrostu liczby proton\u00f3w w j\u0105drze ich odpychanie elektrostatyczne sprawia, \u017ce stabilniejsze staj\u0105 si\u0119 j\u0105dra z nieco wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0105 neutron\u00f3w. J\u0105dra wszystkich atom\u00f3w ci\u0119\u017cszych od [[wap\u0144|wapnia]] (20 proton\u00f3w), kt\u00f3rych liczba neutron\u00f3w jest r\u00f3wna liczbie proton\u00f3w, s\u0105 niestabilne. Z dalszym wzrostem liczby proton\u00f3w optymalny stosunek liczby neutron\u00f3w do proton\u00f3w ro\u015bnie, osi\u0105gaj\u0105c oko\u0142o 1,5 dla najci\u0119\u017cszych j\u0105der<ref name=Sobkowski18>{{Cytuj |autor = [[Jerzy Sobkowski]] |tytu\u0142 = Chemia j\u0105drowa |seria = Biblioteka Chemii Tom 5 |data = 1981 |wydawca = Pa\u0144stwowe Wydawnictwo Naukowe |miejsce = Warszawa |isbn = 83-01-02060-1 |s = 18\u201319}}</ref>. Najci\u0119\u017cszym trwa\u0142ym atomem jest [[o\u0142\u00f3w]], kt\u00f3rego izotop <sup>208</sup>Pb zawiera 82 protony i 126 neutron\u00f3w. Do roku 2003 za najci\u0119\u017cszy trwa\u0142y atom uwa\u017cano [[bizmut]] (izotop <sup>209</sup>Bi), kt\u00f3ry jednak, zgodnie z przewidywaniami teoretycznymi, ostatecznie okaza\u0142 si\u0119 niestabilny<ref>{{cytuj |autor = Pierre de Marcillac, No\u00ebl Coron, G\u00e9rard Dambier, Jacques Leblanc, Jean-Pierre Moalic |tytu\u0142 = Experimental detection of alpha-particles from the radioactive decay of natural bismuth |czasopismo = Nature |data = 2003-04-24 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 422 |numer = 6934 |s = 876\u2013878 |doi = 10.1038/nature01541 |pmid = 12712201 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Wpdms physics proton proton chain 1.svg|thumb|Schemat syntezy j\u0105dra deuteru z dw\u00f3ch proton\u00f3w. Emitowany jest [[pozyton]] (e<sup>+</sup>) \u2013 cz\u0105stka [[antymateria|antymaterii]] \u2013 oraz [[neutrino]] elektronowe.]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W wyniku zderze\u0144 j\u0105der atomowych mo\u017ce doj\u015b\u0107 do utworzenia nowych j\u0105der, ale doprowadzenie do takiej reakcji wymaga cz\u0119sto bardzo wysokich energii. [[Reakcja termoj\u0105drowa|Fuzja j\u0105drowa]] zachodzi, gdy l\u017cejsze j\u0105dra \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w ci\u0119\u017csze. Przyk\u0142adowo protony musz\u0105 zderzy\u0107 si\u0119 z energi\u0105 3\u201310 [[elektronowolt|keV]], aby przezwyci\u0119\u017cy\u0107 wzajemne odpychanie i zbli\u017cy\u0107 si\u0119 na tyle, \u017ceby po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w j\u0105dro [[deuter]]u<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://burro.cwru.edu/Academics/Astr221/StarPhys/coulomb.html |tytu\u0142 = Overcoming the Coulomb Barrier |nazwisko = Mihos |imi\u0119 = Chris |data = 2002-07-23 |opublikowany = Case Western Reserve University |data dost\u0119pu = 2008-02-13}}</ref>. [[Rozszczepienie j\u0105dra atomowego]] to odwrotny proces, w kt\u00f3rym ci\u0119\u017ckie j\u0105dro rozpada si\u0119 na dwa l\u017cejsze. J\u0105dro mo\u017ce te\u017c zosta\u0107 zmodyfikowane w wyniku zderzenia z wysokoenergetyczn\u0105 cz\u0105stk\u0105 lub fotonem \u2013 kt\u00f3re zmieni proton w neutron lub na odwr\u00f3t<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.lbl.gov/abc/Basic.html |tytu\u0142 = ABC\u2019s of Nuclear Science |autor = Staff |data = 2007-03-30 |opublikowany = Lawrence Berkeley National Laboratory |data dost\u0119pu = 2007-01-03}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.ieer.org/reports/n-basics.html |tytu\u0142 = Basics of Nuclear Physics and Fission |nazwisko = Makhijani |imi\u0119 = Arjun |autor2 = Saleska, Scott |data = 2001-03-02 |opublikowany = Institute for Energy and Environmental Research |data dost\u0119pu = 2007-01-03}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Je\u015bli masa powsta\u0142ego j\u0105dra i emitowanych cz\u0105stek jest mniejsza ni\u017c masa [[Substrat (chemia)|substrat\u00f3w]], r\u00f3\u017cnica zostanie wyemitowana w postaci [[promieniowanie gamma|promieniowania gamma]] lub [[Energia kinetyczna|energii kinetycznej]] produkt\u00f3w, zgodnie ze wzorem na [[r\u00f3wnowa\u017cno\u015b\u0107 masy i energii]] ''E''&nbsp;=&nbsp;''mc''<sup>2</sup>. R\u00f3\u017cnica mas wynika z [[energia wi\u0105zania|energii wi\u0105zania]] w j\u0105drze i jej utrata sprawia, \u017ce powsta\u0142e j\u0105dro jest stabilne \u2013 aby si\u0119 rozpa\u015b\u0107, musi otrzyma\u0107 t\u0119 energi\u0119 z otoczenia<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Shultis |imi\u0119 = J. Kenneth |autor2 = Faw, Richard E. |tytu\u0142 = Fundamentals of Nuclear Science and Engineering |wydawca = CRC Press |rok = 2002 |isbn = 0824708342 |oclc = 123346507 |strony = 72\u201376}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Fuzja, w kt\u00f3rej powstaje j\u0105dro l\u017cejsze od [[\u017celazo|\u017celaza]] \u2013 o liczbie nukleon\u00f3w mniejszej ni\u017c 60 \u2013 powoduje zwykle wyemitowanie wi\u0119kszej ilo\u015bci energii ni\u017c jest potrzebna do jej wywo\u0142ania<ref>{{cytuj |autor = M. P. Fewell |tytu\u0142 = The atomic nuclide with the highest mean binding energy |czasopismo = American Journal of Physics |data = 1995-07 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 63 |numer = 7 |s = 653\u2013658 |doi = 10.1119/1.17828 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>. Ta energia nap\u0119dza reakcj\u0119 termoj\u0105drow\u0105 we wn\u0119trzu [[gwiazda|gwiazd]]. Dla j\u0105der ci\u0119\u017cszych od j\u0105dra \u017celaza energia wi\u0105zania w przeliczeniu na nukleon zaczyna spada\u0107. Oznacza to, \u017ce fuzja takich j\u0105der zu\u017cywa energi\u0119 i nie mo\u017ce podtrzyma\u0107 [[r\u00f3wnowaga hydrostatyczna|r\u00f3wnowagi hydrostatycznej]] w gwiazdach<ref name=Sobkowski71>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Sobkowski |imi\u0119 = Jerzy |nazwisko2 = Jeli\u0144ska-Kazimierczuk |imi\u01192 = Ma\u0142gorzata |tytu\u0142 = Chemia j\u0105drowa |data = 2006 |wydawca = Wydawnictwo Adamantan |miejsce = Warszawa |isbn = 83-7350-080-4 |strony = 71\u201375}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Pow\u0142oki elektronowe ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Potential energy well.svg|thumb|[[Studnia potencja\u0142u]], pokazuj\u0105ca minimaln\u0105 energi\u0119 ''V''(''x'') potrzebn\u0105 do osi\u0105gni\u0119cia pozycji ''x''. W [[mechanika klasyczna|mechanice klasycznej]] cz\u0105stka o energii ''E'' jest ograniczona do pozycji mi\u0119dzy ''x''<sub>1</sub> i ''x''<sub>2</sub>.]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Orbital|Konfiguracja elektronowa}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Elektrony w atomie s\u0105 przyci\u0105gane si\u0142ami elektrycznymi przez protony w j\u0105drze. To oddzia\u0142ywanie tworzy [[studnia potencja\u0142u|studni\u0119 potencja\u0142u]] wok\u00f3\u0142 j\u0105dra, z kt\u00f3rej uwolnienie wymaga dostarczenia elektronom energii z zewn\u0105trz. Im bli\u017cej j\u0105dra znajduje si\u0119 elektron, tym silniej jest przyci\u0105gany i wzrasta energia konieczna do jego oderwania od atomu. Zgodnie z [[mechanika kwantowa|mechanik\u0105 kwantow\u0105]], elektrony (tak jak wszystkie cz\u0105stki) s\u0105 [[dualizm korpuskularno-falowy|jednocze\u015bnie cz\u0105stkami i falami]]. Ka\u017cdy elektron mo\u017cna opisa\u0107 [[funkcja|funkcj\u0105]] matematyczn\u0105 okre\u015blaj\u0105c\u0105 prawdopodobie\u0144stwo znalezienia elektronu w okre\u015blonym obszarze. Dla elektronu w studni potencja\u0142u, funkcja ta jest funkcj\u0105 [[fala stoj\u0105ca|fali stoj\u0105cej]] i jest nazywana [[orbital]]em<ref>{{cytuj |autor = R. S. Mulliken |tytu\u0142 = Spectroscopy, molecular orbitals, and chemical bonding |czasopismo = Science (New York, N.Y.) |data = 1967-07-07 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 157 |numer = 3784 |s = 13\u201324 |doi = 10.1126/science.157.3784.13 |pmid = 5338306 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>. Zbi\u00f3r orbitali posiadaj\u0105cych podobny poziom energetyczny nazywany jest [[pow\u0142oka elektronowa|pow\u0142ok\u0105 elektronow\u0105]], a \u0142\u0105cznie wszystkie pow\u0142oki \u2013 [[chmura elektronowa|chmur\u0105 elektronow\u0105]]. Istnieje okre\u015blony, niewielki zbi\u00f3r stabilnych orbitali wok\u00f3\u0142 j\u0105dra a wszystkie pozosta\u0142e, kt\u00f3re s\u0105 teoretycznie mo\u017cliwe, szybko rozpada\u0142yby si\u0119 na orbitale z tego zbioru<ref name=Brucat>{{Cytuj stron\u0119 |url = https://web.archive.org/web/20131209061126/http://www.chem.ufl.edu:80/~itl/2045/lectures/lec_10.html |tytu\u0142 = The Quantum Atom |nazwisko = Brucat |imi\u0119 = Philip J. |rok = 2008 |opublikowany = University of Florida |data dost\u0119pu = 2007-01-04}}</ref>. Te stabilne orbitale r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 kszta\u0142tami oraz wielko\u015bci\u0105 i orientacj\u0105 obszaru, kt\u00f3ry okre\u015blaj\u0105<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.orbitals.com/orb/ |tytu\u0142 = Atomic Orbitals |nazwisko = Manthey |imi\u0119 = David |rok = 2001 |opublikowany = Orbital Central |data dost\u0119pu = 2008-01-21}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:S-p-Orbitals.svg|thumb|Kszta\u0142ty pi\u0119ciu najprostszych orbitali. Trzy orbitale 2p maj\u0105 identyczny kszta\u0142t, r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 jedynie orientacj\u0105 w przestrzeni.]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Ka\u017cdemu orbitalowi przypisany jest jego [[poziom energetyczny]]. Elektron mo\u017ce znale\u017a\u0107 si\u0119 na wy\u017cszym poziomie energetycznym poch\u0142aniaj\u0105c foton o odpowiedniej energii lub otrzymuj\u0105c t\u0119 energi\u0119 ze zderzenia z innym atomem lub cz\u0105stk\u0105. Odwrotnie \u2013 elektron z wy\u017cszego poziomu mo\u017ce przenie\u015b\u0107 si\u0119 na ni\u017cszy. Powstaj\u0105cy w ten spos\u00f3b nadmiar energii jest unoszony przez emitowany foton (zjawisko to nazywamy [[emisja spontaniczna|emisj\u0105 spontaniczn\u0105]]) lub przejmowany przez inny atom (przej\u015bcie bezpromieniste). Charakterystyczne warto\u015bci tych energii, b\u0119d\u0105ce r\u00f3\u017cnicami energii poszczeg\u00f3lnych orbitali, odpowiadaj\u0105 za wyst\u0119powanie [[linie spektralne|linii spektralnych]] w [[widmo liniowe|widmach liniowych]] poszczeg\u00f3lnych pierwiastk\u00f3w<ref name=Brucat />.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Energia potrzebna na oderwanie b\u0105d\u017a przy\u0142\u0105czenie elektronu \u2013 energia wi\u0105zania elektronu \u2013 jest o wiele mniejsza ni\u017c energia wi\u0105zania nukleon\u00f3w. Potrzeba oko\u0142o 13,6&nbsp;eV, aby oddzieli\u0107 elektron w [[stan podstawowy|stanie podstawowym]] od j\u0105dra atomu wodoru<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.astro.bas.bg/~petrov</ins>/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">herter00.html#lect08 |tytu\u0142 = Lecture 8</ins>: <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">The Hydrogen Atom |nazwisko = Herter |imi\u0119 = Terry |rok = 2006 |opublikowany = Cornell University |data dost\u0119pu = 2008-02-14}}</ref>, podczas gdy wyrwanie nukleonu z j\u0105dra deuteru wymaga 2,23&nbsp;''milion\u00f3w'' eV<ref>{{cytuj |autor = R. E. Bell, L. G. Elliott |tytu\u0142 = Gamma-Rays from the Reaction H<sup>1</sup>(n,\u03b3)D\u00b2 and the Binding Energy of the Deuteron |czasopismo = Physical Review |data = 1950-07-15 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 79 |numer = 2 |s = 282\u2013285 |doi = 10.1103/PhysRev.79.282 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Je\u015bli atom ma t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 proton\u00f3w i elektron\u00f3w, jest elektrycznie oboj\u0119tny. Atomy maj\u0105ce nadmiar lub niedomiar elektron\u00f3w nazywane s\u0105 [[jon]]ami. Elektrony na orbitalach najdalszych od j\u0105dra mog\u0105 przenosi\u0107 si\u0119 na inne atomy b\u0105d\u017a tworzy\u0107 [[Orbital molekularny|orbitale]] wok\u00f3\u0142 dw\u00f3ch i wi\u0119cej atom\u00f3w jednocze\u015bnie. W ten spos\u00f3b atomy tworz\u0105 [[Wi\u0105zanie chemiczne|wi\u0105zania chemiczne]] mi\u0119dzy sob\u0105, \u0142\u0105cz\u0105c si\u0119 w [[zwi\u0105zek chemiczny|zwi\u0105zki chemiczne]]<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Smirnov |imi\u0119 = Boris M. |tytu\u0142 = Physics of Atoms and Ions |wydawca = Springer |rok = 2003 |isbn = 0-387-95550-X |strony = 249\u2013272}}<</ins>/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">== W\u0142a\u015bciwo\u015bci ==</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== W\u0142a\u015bciwo\u015bci j\u0105drowe ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Izotopy|}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Z definicji dwa atomy o identycznej liczbie proton\u00f3w w j\u0105drze s\u0105 atomami tego samego [[pierwiastek chemiczny|pierwiastka]]. Je\u015bli r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 liczb\u0105 neutron\u00f3w, stanowi\u0105 r\u00f3\u017cne izotopy tego pierwiastka. Przyk\u0142adowo atomy wodoru posiadaj\u0105 zawsze jeden proton, ale mog\u0105 nie posiada\u0107 \u017cadnego neutronu (prot), posiada\u0107 jeden ([[deuter]]), dwa ([[tryt]]) lub nawet [[izotopy wodoru|wi\u0119cej neutron\u00f3w]]. 99,98% atom\u00f3w wodoru w przyrodzie nale\u017cy do pierwszego izotopu (bez neutron\u00f3w)<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http</ins>:<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">//www.lbl.gov/abc/wallchart/chapters/02/3.html |tytu\u0142 = The Isotopes of Hydrogen |nazwisko = Matis |imi\u0119 = Howard S. |data = 2000-08-09 |praca = Guide to the Nuclear Wall Chart |opublikowany = Lawrence Berkeley National Lab |data dost\u0119pu = 2007-12-21}}</ref>. </ins>Lista <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">znanych obecnie pierwiastk\u00f3w obejmuje liczby atomowe od 1 ([[wod\u00f3r]]) do 118 ([[oganeson]])<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/16/AR2006101601083.html |tytu\u0142 = Scientists Announce Creation of Atomic Element, the Heaviest Yet |nazwisko = Weiss |imi\u0119 = Rick |data = 2006-10-17 |opublikowany = Washington Post |data dost\u0119pu = 2007-12-21}}</ref>. J\u0105dra o okre\u015blonej liczbie proton\u00f3w i neutron\u00f3w okre\u015blane s\u0105 jako [[nuklid]]y. Wszystkie znane nuklidy maj\u0105ce wi\u0119cej ni\u017c 82 protony w j\u0105drze s\u0105 radioaktywne<ref name=sills>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Sills |imi\u0119 = Alan D. |tytu\u0142 = Earth Science the Easy Way |url = https://archive.org/details/earthscienceeasy00alan |wydawca = Barron\u2019s Educational Series |rok = 2003 |isbn = 0764121464 |oclc = 51543743 |strony = [https://archive.org/details/earthscienceeasy00alan/page/131 131]\u2013134}}</ref><ref name=dume>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://web.archive.org/web/20120112131433/http://physicsworld.com/cws/article/news/17319 |tytu\u0142 = Bismuth breaks half-life record for alpha decay |nazwisko = Dum\u00e9 |imi\u0119 = Belle |data = 2003-04-23 |opublikowany = Physics World |data dost\u0119pu = 2007-12-21}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Na [[Ziemia|Ziemi]] naturalnie wyst\u0119puje oko\u0142o 339 r\u00f3\u017cnych nuklid\u00f3w<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.don-lindsay-archive.org/creation/isotope_list.html |tytu\u0142 = Radioactives Missing From The Earth |nazwisko = Lindsay |imi\u0119 = Don |data = 2000-07-30 |opublikowany = Don Lindsay Archive |data dost\u0119pu = 2007-05-23}}</ref>, z czego 227 (oko\u0142o 67%) jest stabilnych i nie ulega radioaktywnemu rozpadowi. Jednak jedynie 90 z nich nie ma teoretycznej mo\u017cliwo\u015bci rozpadu, pozosta\u0142e 137 tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wedle wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy posiadaj\u0105, ale nigdy takiego rozpadu nie zaobserwowano. Opr\u00f3cz tych 227 stabilnych nuklid\u00f3w u kolejnych 30 potwierdzono radioaktywny rozpad, ale [[czas po\u0142owicznego rozpadu|czas tego rozpadu]] jest zbyt du\u017cy, aby da\u0142o si\u0119 go wyznaczy\u0107 eksperymentalnie. Kolejnych 31 ma czas po\u0142owicznego rozpadu przekraczaj\u0105cy 80 milion\u00f3w lat, dzi\u0119ki czemu ich resztki dotrwa\u0142y do dzisiejszych czas\u00f3w od pocz\u0105tk\u00f3w istnienia [[Uk\u0142ad S\u0142oneczny|Uk\u0142adu S\u0142onecznego]]. Daje to w sumie 288 tzw. '''pierwotnych nuklid\u00f3w''', istniej\u0105cych na Ziemi od jej pocz\u0105tk\u00f3w. Ostatnie 51 istniej\u0105cych na Ziemi naturalnie nuklid\u00f3w to produkty rozpadu ci\u0119\u017cszych nuklid\u00f3w (jak np. [[Rad (pierwiastek)|rad]] powstaj\u0105cy z rozpadu [[Uran (pierwiastek)|uranu]]) i produkty naturalnych reakcji j\u0105drowych (jak [[w\u0119giel-14|<sup>14</sup>C]] produkowany w g\u00f3rnych warstwach atmosfery pod wp\u0142ywem [[promieniowanie kosmiczne|promieniowania kosmicznego]])<ref>Jagdish K. Tuli, Nuclear Wallet Cards, 7th edition, April 2005, Brookhaven National Laboratory, US National Nuclear Data Center.</ref><ref>[https://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Interactive Chart of Nuclides (Brookhaven National Laboratory)].</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">80 pierwiastk\u00f3w chemicznych posiada stabilne izotopy. Nie maj\u0105 ich pierwiastki o liczbie atomowej 43 ([[technet]]), 61 ([[promet]]) i wszystkie o liczbach atomowych wi\u0119kszych od 82 ([[o\u0142\u00f3w]]). Pozosta\u0142e posiadaj\u0105 \u015brednio po oko\u0142o 3 stabilne izotopy. 27 pierwiastk\u00f3w ma tylko jeden stabilny izotop. Najwi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 stabilnych izotop\u00f3w (10) ma [[cyna]]<ref name=CRC>{{Cytuj |tytu\u0142 = CRC Handbook of Chemistry & Physics |url = http://www.hbcpnetbase.com/ |wydanie = 86 |wydawca = CRC |data = 2005\u20132006 |isbn = 0849304865 |oclc = 179976746 |archiwum = https://web.archive.org/web/20080517040300/http://www.hbcponline.com/ |zarchiwizowano = 2008-05-17 |data dost\u0119pu = 2010-09-06}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Stabilno\u015b\u0107 izotop\u00f3w zale\u017cy od proporcji proton\u00f3w i neutron\u00f3w oraz od tego czy ich liczba jest r\u00f3wna jednej z tzw. ''liczb magicznych''. W [[model pow\u0142okowy|modelu pow\u0142okowym]] struktury j\u0105dra atomowego, liczby magiczne odpowiadaj\u0105 maksymalnej pojemno\u015bci kolejnych jego poziom\u00f3w energetycznych. Cz\u0119\u015b\u0107 liczb magicznych dotyczy obu nukleon\u00f3w, a cz\u0119\u015b\u0107 odnosi si\u0119 tylko do jednego z ich rodzaj\u00f3w. Przyk\u0142adowo, j\u0105dro [[cyna|cyny]] zawiera 50 proton\u00f3w, kt\u00f3ra jest liczb\u0105 magiczn\u0105 dla obu nukleon\u00f3w, dlatego cyna posiada wyj\u0105tkowo du\u017co trwa\u0142ych izotop\u00f3w. W\u015br\u00f3d znanych 256 stabilnych nuklid\u00f3w tylko 4 maj\u0105 nieparzyste liczby zar\u00f3wno proton\u00f3w, jak i neutron\u00f3w: [[wod\u00f3r|wod\u00f3r-2]], [[Lit|lit-6]], [[bor|bor-10]] i [[azot|azot-14]]. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 j\u0105der o nieparzystej liczbie proton\u00f3w i neutron\u00f3w w bardzo kr\u00f3tkim czasie ulega [[rozpad beta|rozpadowi beta]], tworz\u0105c j\u0105dro o parzystej liczbie proton\u00f3w i neutron\u00f3w, zwykle znacznie stabilniejsze (patrz [[model kroplowy]</ins>]<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">)<ref name=CRC />.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Masa ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Masa atomowa}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Protony i neutrony odpowiadaj\u0105 za ponad 99,9% masy atomu, a ich masa jest w przybli\u017ceniu taka sama. Dlatego sumaryczna liczba proton\u00f3w i neutron\u00f3w nazywana jest [[liczba masowa|liczb\u0105 masow\u0105]]. [[Masa spoczynkowa]] atom\u00f3w wyra\u017cana jest cz\u0119sto w [[jednostka masy atomowej|jednostkach atomowych]] (u), zdefiniowanych jako 1/12 masy atomu [[W\u0119giel (pierwiastek)|<sup>12</sup>C]], czyli oko\u0142o 1,66{{E|\u221227}}&nbsp;kg<ref name=iupac />. W tych jednostkach masa ka\u017cdego atomu jest w przybli\u017ceniu r\u00f3wna jego liczbie masowej. Przyk\u0142adowo masa atomu [</ins>[<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">wod\u00f3r|<sup>1</sup>H]] wynosi 1,007825&nbsp;u<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.science.uwaterloo.ca/~cchieh/cact/nuctek/nuclideunstable.html |tytu\u0142 = Nuclide Stability |nazwisko = Chieh |imi\u0119 = Chung |data = 2001-01-22 |opublikowany = University of Waterloo |archiwum = </ins>https<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">://web.archive.org/web/20180728153510/http://www.science.uwaterloo.ca/~cchieh/cact/nuctek/nuclideunstable.html |zarchiwizowano = 2018-07-28 |data dost\u0119pu = 2007-01-04}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://physics.nist.gov/cgi-bin/Compositions/stand_alone.pl |tytu\u0142 = Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements |opublikowany = National Institute of Standards and Technology |data dost\u0119pu = 2017-01-03}}</ref>. Najci\u0119\u017cszy stabilny atom to [[o\u0142\u00f3w|<sup>208</sup>Pb]]<ref name=sills />, kt\u00f3rego masa wynosi 207,976652481&nbsp;u<ref>{{cytuj |autor = M. Wang, G. Audi, A.H. Wapstra, F.G. Kondev, M. MacCormick, X. Xu, B. Pfeiffer |tytu\u0142 = The Ame2012 atomic mass evaluation |czasopismo = Chinese Physics C |data = 2012-12 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 36 |numer = 12 |s = 1603\u20132014 |doi = 10.1088/1674-1137/36/12/003 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Poniewa\u017c w chemii u\u017cywa si\u0119 makroskopowych ilo\u015bci atom\u00f3w, chemicy u\u017cywaj\u0105 dodatkowej jednostki: [[mol]]a. Jeden mol to oko\u0142o [[Sta\u0142a Avogadra|6,022{{E|23}}]] cz\u0105stek. Liczba ta zosta\u0142a dobrana w ten spos\u00f3b, \u017ceby mol atom\u00f3w o liczbie masowej 1 mia\u0142 mas\u0119 zbli\u017con\u0105 do 1 [[gram]]a. Ze wzgl\u0119du na to, \u017ce dok\u0142adny pomiar liczby atom\u00f3w w 1 gramie wodoru-1 jest problematyczny, za podstaw\u0119 skali wzgl\u0119dnej [[masa atomowa|masy atomowej]] przyj\u0119to za\u0142o\u017cenie, \u017ce 1 mol to taka liczba atom\u00f3w, jaka znajduje si\u0119 w 12 gramach izotopu w\u0119gla-12<ref name=iupac>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Mills |imi\u0119 = Ian |autor2 = Cvita\u0161, Tomislav; Homann, Klaus; Kallay, Nikola; Kuchitsu, Kozo |tytu\u0142 = Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry |wydanie = 2nd |wydawca = [[Mi\u0119dzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej|International Union of Pure and Applied Chemistry]], Commission on Physiochemical Symbols Terminology and Units, Blackwell Scientific Publications |miejsce = Oxford |rok = 1993 |isbn = 0-632-03583-8 |oclc = 27011505}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Powi\u0105zanie definicji mola i standardowej jednostki atomowej (''u'') poprzez odniesienie do izotopu w\u0119gla-12 nie jest przypadkowe, lecz wynika z wieloletnich konsultacji i dyskusji w ramach [[Mi\u0119dzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej|IUPAC]], [[Mi\u0119dzynarodowa Unia Fizyki Czystej i Stosowanej|IUPAP]] i [[Mi\u0119dzynarodowy Komitet Miar i Wag|Mi\u0119dzynarodowego Komitetu Miar i Wag]]<ref>{{cytuj |autor = Norman E. Holden |tytu\u0142 = Atomic Weights and the International Committee \u2013 A Historical Review |url = http</ins>://www.<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">iupac</ins>.org/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">publications/ci/2004/2601/1_holden.html |czasopismo = Chemistry International |numer = 1 |wolumin = 26 |j\u0119zyk = en |data = 2004 |dost\u0119p = o |data dost\u0119pu = 2021-03-29}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Kszta\u0142t i wielko\u015b\u0107 ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Promie\u0144 atomowy}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Atomy nie maj\u0105 dok\u0142adnie okre\u015blonych granic, ich rozmiary s\u0105 okre\u015blane w spos\u00f3b umowny, na podstawie odleg\u0142o\u015bci pomi\u0119dzy s\u0105siednimi j\u0105drami atom\u00f3w (promie\u0144 kowalencyjny), z kt\u00f3rymi tworz\u0105 [[wi\u0105zanie chemiczne|wi\u0105zania chemiczne]]. Odpowiada to zwykle \u015bredniej odleg\u0142o\u015bci, na jakiej znajduj\u0105 si\u0119 elektrony na najdalszej pow\u0142oce. Tak zdefiniowane rozmiary zale\u017c\u0105 jednak od rodzaju wi\u0105za\u0144 chemicznych, [[liczba koordynacyjna|liczby s\u0105siad\u00f3w]] i od ich [[spin (fizyka)|spinu]]<ref>{{cytuj |autor = R. D. Shannon |tytu\u0142 = Revised effective ionic radii and systematic studies of interatomic distances in halides and chalcogenides |czasopismo = Acta Crystallographica Section A |data = 1976-09-01 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 32 |numer = 5 |s = 751\u2013767 |doi = 10.1107/S0567739476001551 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>. W [[Uk\u0142ad okresowy pierwiastk\u00f3w|uk\u0142adzie okresowym]] \u015brednice atom\u00f3w wewn\u0105trz ka\u017cdej grupy rosn\u0105 wraz z liczb\u0105 obsadzonych pow\u0142ok, jednak malej\u0105 wewn\u0105trz okresu wraz ze zwi\u0119kszeniem liczby proton\u00f3w (poniewa\u017c j\u0105dro przyci\u0105ga elektrony mocniej i rozmiary pow\u0142ok malej\u0105)<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = https://hypertextbook.com/facts/1996/MichaelPhillip.shtml |tytu\u0142 = Diameter of an Atom |nazwisko = Dong |imi\u0119 = Judy |rok = 1998 |opublikowany = The Physics Factbook |data dost\u0119pu = 2018-06-25}}</ref>. Dlatego najmniejsz\u0105 \u015brednic\u0119 ma [[hel (pierwiastek)|hel]] \u2013 oko\u0142o 62&nbsp;[[pikometr|pm]], a najwi\u0119ksz\u0105 [[cez]] \u2013 oko\u0142o 520&nbsp;pm<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Zumdahl |imi\u0119 = Steven S. |tytu\u0142 = Introductory Chemistry: A Foundation |url = http://college.cengage.com/chemistry/intro/zumdahl/intro_chemistry/5e/students/protected/periodictables/pt/pt/pt_ar5.html |wydanie = 5th |wydawca = Houghton Mifflin |rok = 2002 |isbn = 0-618-34342-3 |oclc = 173081482}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Przyjmuje si\u0119, \u017ce w pustej przestrzeni atomy w stanie podstawowym maj\u0105 kszta\u0142t kuli. Pod wp\u0142ywem p\u00f3l elektrycznych te kszta\u0142ty mog\u0105 si\u0119 jednak zmienia\u0107. Stopie\u0144 odkszta\u0142cenia zale\u017cy od si\u0142y pola i typu zewn\u0119trznej pow\u0142oki elektronowej atomu. W szczeg\u00f3lno\u015bci atomy tworz\u0105ce kryszta\u0142y mog\u0105 mie\u0107 kszta\u0142ty znacznie odbiegaj\u0105ce od sfery z powodu silnych p\u00f3l wytwarzanych przez atomy roz\u0142o\u017cone wok\u00f3\u0142 nich<ref>{{cytuj |autor = H. Bethe |tytu\u0142 = Termaufspaltung in Kristallen |czasopismo = Annalen der Physik |data = 1929 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 395 |numer = 2 |s = 133\u2013208 |doi = 10.1002/andp.19293950202 |j\u0119zyk = de |dost\u0119p = z}}</ref><ref>{{cytuj |autor = M. Birkholz, R. Rudert |tytu\u0142 = Interatomic distances in pyrite-structure disulfides \u2013 a case for ellipsoidal modeling of sulfur ions |czasopismo = Physica Status Solidi (b) |data = 2008-09 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 245 |numer = 9 |s = 1858\u20131864 |doi = 10.1002/pssb.200879532 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Poniewa\u017c rozmiary atom\u00f3w s\u0105 tysi\u0105ce razy mniejsze od [[d\u0142ugo\u015b\u0107 fali|d\u0142ugo\u015bci fali]] [[\u015bwiat\u0142o widzialne|\u015bwiat\u0142a widzialnego]] (400\u2013700&nbsp;[[nanometr|nm]]), nie mo\u017cna dostrzec pojedynczych atom\u00f3w za pomoc\u0105 [[mikroskop optyczny|mikroskopu optycznego]]. Pierwszym urz\u0105dzeniem, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142o wizualizacj\u0119 pojedynczych atom\u00f3w i ich rozmieszczenia, by\u0142 [[polowy mikroskop jonowy]], jednak jego u\u017cyteczno\u015b\u0107 by\u0142a ograniczona<ref>{{cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Kelsall |imi\u0119 = Robert W. |tytu\u0142 = Nanotechnologie |wydawca = PWN |miejsce = Warszawa |data = 2008 |strony = 87 |isbn = 978-83-01-15537-7 |nazwisko2 = Hamley |imi\u01192 = Ian W. |nazwisko3 = Geoghegan |imi\u01193 = Mark}}</ref>. P\u00f3\u017aniej uzyskano mo\u017cliwo\u015b\u0107 obrazowania atom\u00f3w za pomoc\u0105 skaningowej [[Mikroskop elektronowy|mikroskopii elektronowej]] i wysokonapi\u0119ciowej mikroskopii elektronowej, natomiast [[skaningowy mikroskop tunelowy]] umo\u017cliwi\u0142 r\u00f3wnie\u017c manipulacj\u0119 pojedynczymi atomami<ref>{{cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Haken |imi\u0119 = Hermann |tytu\u0142 = Atomy i kwanty. Wprowadzenie do wsp\u00f3\u0142czesnej spektroskopii atomowej |wydawca = PWN |miejsce = Warszawa |data = 1997 |strony = 40\u201341 |isbn = 83-01-12135-1 |nazwisko2 = Wolf |imi\u01192 = Hans Christoph}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Wielko\u015b\u0107 atom\u00f3w mo\u017cna opisa\u0107 obrazowo na przyk\u0142adach makroskopowych: ludzki w\u0142os ma \u015brednic\u0119 oko\u0142o miliona atom\u00f3w w\u0119gla, kropla wody zawiera oko\u0142o 2 [[tryliard]]y (2{{E|21}}) atom\u00f3w tlenu i dwa razy wi\u0119cej atom\u00f3w wodoru<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Padilla |imi\u0119 = Michael J. |autor2 = Miaoulis, Ioannis; Cyr, Martha |tytu\u0142 = Prentice Hall Science Explorer: Chemical Building Blocks |wydawca = Prentice-Hall, Inc. |miejsce = Upper Saddle River, New Jersey USA |rok = 2002 |isbn = 0-13-054091-9 |oclc = 47925884 |strony = 32}}</ref>. Gdyby powi\u0119kszy\u0107 jab\u0142ko do rozmiar\u00f3w Ziemi, to atomy jab\u0142ka mia\u0142yby rozmiary mniej wi\u0119cej jab\u0142ka<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Feynman |imi\u0119 = Richard |autor link = Richard Feynman |tytu\u0142 = Six Easy Pieces |wydawca = The Penguin Group |rok = 1995 |isbn = 978-0-140-27666-4 |oclc = 40499574}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Rozpad radioaktywny ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Isotopes and half-life.svg|thumb|[[Tabela nuklid\u00f3w]], diagram ukazuj\u0105cy [[czas po\u0142owicznego rozpadu]] (T<sub>\u00bd</sub>) r\u00f3\u017cnych nuklid\u00f3w]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Radioaktywno\u015b\u0107}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Ka\u017cdy pierwiastek ma nietrwa\u0142e izotopy, kt\u00f3re ulegaj\u0105 rozpadowi radioaktywnemu. W trakcie takiego rozpadu j\u0105dro emituje cz\u0105stki, czemu mo\u017ce towarzyszy\u0107 [[promieniowanie elektromagnetyczne]]. Szczeg\u00f3lnie podatne na taki rozpad s\u0105 j\u0105dra o du\u017cej wielko\u015bci w stosunku do zasi\u0119gu [[oddzia\u0142ywanie silne|oddzia\u0142ywania silnego]] \u2013 oko\u0142o 1&nbsp;fm<ref name=splung>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.splung.com/content/sid/5/page/radioactivity |tytu\u0142 = Radioactivity |opublikowany = Splung.com |data dost\u0119pu = 2007-12-19}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Tryby rozpadu promieniotworczego.svg|thumb|Tryby rozpadu j\u0105dra atomu. ''N'', liczba neutron\u00f3w; ''Z'', liczba proton\u00f3w.]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Najbardziej powszechne typy rozpad\u00f3w radioaktywnych to<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = L\u2019Annunziata |imi\u0119 = Michael F. |tytu\u0142 = Handbook of Radioactivity Analysis |wydawca = Academic Press |rok = 2003 |isbn = 0124366031 |oclc = 162129551 |strony = 3\u201356}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://web.archive.org/web/20120217170650</ins>/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">http</ins>:/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">/isotopes.lbl.gov/education/decmode.html |tytu\u0142 = Radioactive Decay Modes |nazwisko = Firestone |imi\u0119 = Richard B. |data = 2000-05-22 |opublikowany = Berkeley Laboratory |data dost\u0119pu = 2007-01-07}}</ref></ins>:</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">* [[Rozpad alfa]] \u2013 polegaj\u0105cy na emisji [[promieniowanie alfa|cz\u0105stki alfa]], czyli j\u0105dra [[hel (pierwiastek)|helu]], sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 z dw\u00f3ch proton\u00f3w i dw\u00f3ch neutron\u00f3w. W jego wyniku liczba masowa j\u0105dra maleje o 4.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">* [[Rozpad beta]] \u2013 wywo\u0142ywany przez [[oddzia\u0142ywanie s\u0142abe]], polegaj\u0105cy na przekszta\u0142ceniu neutronu znajduj\u0105cego si\u0119 w j\u0105drze w proton albo (rzadko) protonu w neutron. W pierwszym przypadku emitowany jest [[elektron]] i [[Neutrino|antyneutrino]] (rozpad \u03b2<sup>\u2212</sup>), w drugim przypadku [[pozyton]] i [[neutrino</ins>]<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">] (rozpad \u03b2<sup>+</sup>). Elektron i pozyton nazywane s\u0105 [[promieniowanie beta|cz\u0105stkami beta]]. Taki rozpad zwi\u0119ksza (\u03b2<sup>\u2212</sup>) albo zmniejsza (\u03b2<sup>+</sup>) liczb\u0119 atomow\u0105 j\u0105dra, nie zmieniaj\u0105c jego liczby masowej. Rozpad \u03b2<sup>+</sup> zachodzi tylko w sztucznie wytworzonych j\u0105drach z nadmiarem proton\u00f3w, np. {{chem|13|7|N}}<ref name=Sobkowski47>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Sobkowski |imi\u0119 = Jerzy |tytu\u0142 = Chemia j\u0105drowa |seria = Biblioteka Chemii Tom 5 |data = 1981 |wydawca = Pa\u0144stwowe Wydawnictwo Naukowe |miejsce = Warszawa |isbn = 83-01-02060-1 |strony = 47}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>* [<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[Emisja gamma]] \u2013 polegaj\u0105ca na emisji promieniowania gamma w wyniku przej\u015bcia nukleonu na ni\u017cszy poziom energetyczny w j\u0105drze. Taki rozpad nie zmienia liczby atomowej ani masowej j\u0105dra. Zwykle nast\u0119puje po rozpadzie alfa albo beta, po kt\u00f3rym j\u0105dro pozosta\u0142o w stanie wzbudzonym.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Rozpady \u03b1 i \u03b2<sup>\u2212</sup> kolejnych [[Izotopy promieniotw\u00f3rcze|izotop\u00f3w promieniotw\u00f3rczych]] grupuj\u0105 si\u0119 w 4 [[Szereg promieniotw\u00f3rczy|szeregi promieniotw\u00f3rcze]], ko\u0144cz\u0105ce si\u0119 trwa\u0142ymi izotopami o\u0142owiu (szeregi 1\u20133) lub praktycznie trwa\u0142ym izotopem bizmutu-209 (szereg 4).</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Rzadziej wyst\u0119puj\u0105ce typy rozpad\u00f3w radioaktywnych to m.in. [[emisja neutronu]], [[emisja protonu]] albo ich grupy z j\u0105dra, emisja wysokoenergetycznego elektronu w wyniku [[konwersja wewn\u0119trzna|konwersji wewn\u0119trznej]] i [[emisja promieniowania]] elektromagnetycznego nie b\u0119d\u0105cego promieniami gamma.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Rozpad radioaktywny jest procesem, kt\u00f3rego wyst\u0105pienie jest losowe, i nie da si\u0119 przewidzie\u0107, w jakim momencie dany atom ulegnie rozpadowi. Mo\u017cna natomiast okre\u015bli\u0107 prawdopodobie\u0144stwo rozpadu w okre\u015blonym czasie. Jest ono niemal niezale\u017cne od czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych, w tym i od wielko\u015bci pr\u00f3bki, dlatego dla ka\u017cdego nietrwa\u0142ego j\u0105dra mo\u017cna okre\u015bli\u0107 charakterystyczny [[czas po\u0142owicznego rozpadu]] \u2013 czas, po jakim po\u0142owa j\u0105der z pr\u00f3bki ulegnie rozpadowi<ref name=splung />. Rozpad jest [[prawo rozpadu naturalnego|wyk\u0142adniczy]], co oznacza, \u017ce po up\u0142ywie dwukrotno\u015bci tego czasu pozostaje 1/4 j\u0105der, po trzykrotno\u015bci 1/8 itd.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Moment magnetyczny ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Magnetyczny moment dipolowy}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Cz\u0105stki elementarne maj\u0105 kwantow\u0105 cech\u0119 nazywan\u0105 [[spin (fizyka)|spinem]]. Ma ona podobne cechy jak [[moment p\u0119du]] obiektu wiruj\u0105cego wok\u00f3\u0142 swojego [[\u015brodek masy|\u015brodka masy]], cho\u0107 cz\u0105stki elementarne wedle wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy nie obracaj\u0105 si\u0119. Spin wyra\u017ca si\u0119 w jednostkach [[sta\u0142a Plancka|sta\u0142ej Diraca]] (\u0127). Elektrony, protony i neutrony maj\u0105 spin \u00bd&nbsp;\u0127. W atomie elektrony maj\u0105 tak\u017ce moment p\u0119du wynikaj\u0105cy z ich ruchu wok\u00f3\u0142 j\u0105dra, a nukleony wynikaj\u0105cy z ich kr\u0105\u017cenia w j\u0105drze<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.cis.rit.edu/htbooks/nmr/chap-3/chap-3.htm |tytu\u0142 = Chapter 3: Spin Physics |nazwisko = Hornak |imi\u0119 = J.P. |rok = 2006 |praca = The Basics of NMR |opublikowany = Rochester Institute of Technology |data dost\u0119pu = 2007-01-07}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Pole magnetyczne]] wytwarzane przez atom \u2013 jego [[magnetyczny moment dipolowy|moment magnetyczny]] \u2013 wynika z sumy moment\u00f3w p\u0119du. G\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 odgrywa jednak spin. Poniewa\u017c [[regu\u0142a Pauliego]] zabrania dw\u00f3m cz\u0105stkom znajdowa\u0107 si\u0119 w identycznym stanie kwantowym, na ka\u017cdym poziomie energetycznym znajduj\u0105 si\u0119 zwykle dwie cz\u0105stki o przeciwnie skierowanych spinach. W ten spos\u00f3b, je\u015bli liczba atomowa jest parzysta, wszystkie spiny w atomie mog\u0105 si\u0119 nawzajem znosi\u0107, tworz\u0105c atom o zerowym momencie magnetycznym.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W [[ferromagnetyzm|ferromagnetykach]] takich jak [[\u017celazo]] nieparzysta liczba elektron\u00f3w oznacza, \u017ce w ka\u017cdym atomie jeden elektron pozostaje niesparowany. Poniewa\u017c orbitale tych elektron\u00f3w w s\u0105siednich atomach nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na siebie, energetycznie ni\u017cszy stan jest osi\u0105gany, gdy te niesparowane elektrony maj\u0105 tak samo skierowane spiny. W ten spos\u00f3b wszystkie niesparowane elektrony mog\u0105 uzyska\u0107 tak samo skierowany spin, co wytwarza makroskopowe pole magnetyczne. W [[paramagnetyzm|paramagnetykach]] spiny s\u0105siednich atom\u00f3w nie uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 same w jednym kierunku, ale zewn\u0119trzne pole magnetyczne mo\u017ce wymusi\u0107 przyj\u0119cie jednej orientacji, co r\u00f3wnie\u017c prowadzi do wytworzenia makroskopowego pola<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.vectorsite.net/tpqm_04.html |tytu\u0142 = <4.3> Magnetic Properties of the Atom |nazwisko = Goebel |imi\u0119 = Greg |data = 2007-09-01 |praca = Elementary Quantum Physics |opublikowany = In The Public Domain website |data dost\u0119pu = 2007-01-07}}</ref>. W\u0142a\u015bciwo\u015bci atom\u00f3w zawieraj\u0105cych niesparowane elektrony mo\u017cna bada\u0107 za pomoc\u0105 [[Spektroskopia EPR|spektroskopii elektronowego rezonansu paramagnetycznego]] (EPR).</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">J\u0105dra atomowe r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 zawiera\u0107 niesparowane nukleony i w efekcie niezerowy spin (np. [[wod\u00f3r|<sup>1</sup>H]] i [[deuter|<sup>2</sup>H]], [[w\u0119giel (pierwiastek)|<sup>13</sup>C]], [[azot|<sup>15</sup>N]], [[tlen|<sup>17</sup>O]], [[fluor|<sup>19</sup>F]], [[s\u00f3d|<sup>23</sup>Na]] i [[fosfor|<sup>31</sup>P]]). Zwykle takie spiny s\u0105 skierowane w losowych kierunkach i nie wytwarzaj\u0105 efekt\u00f3w makroskopowych. W zewn\u0119trznym polu magnetycznym j\u0105dra atom\u00f3w o niezerowym spinie ulegaj\u0105 jednak [[magnetyzacja|polaryzacji magnetycznej]], a przej\u015bcia mi\u0119dzy dozwolonymi poziomami energetycznymi da si\u0119 rejestrowa\u0107, co jest podstaw\u0105 [[Spektroskopia magnetycznego rezonansu j\u0105drowego|spektroskopii magnetycznego rezonansu j\u0105drowego]] (NMR), [[Obrazowanie metod\u0105 rezonansu magnetycznego|obrazowania rezonansem magnetycznym]] (MRI)<ref>{{Cytuj |autor = Lynn Yarris |tytu\u0142 = Talking Pictures |url = http://www.lbl.gov/Science-Articles/Research-Review/Magazine/1997/story1.html |czasopismo = Berkeley Lab Research Review |data = Spring 1997 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = o}}</ref><ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Liang |imi\u0119 = Z.-P. |autor2 = Haacke, E.M. |tytu\u0142 = Encyclopedia of Electrical and Electronics Engineering: Magnetic Resonance Imaging |url = http://ieeexplore.ieee.org/iel5/8734/27658/01233976.pdf?arnumber=1233976 |wydawca = John Wiley & Sons |rok = 1999 |tom = vol. 2 |isbn = 0471139467 |strony = 412\u2013426}}</ref> i innych technik magnetycznego rezonansu j\u0105drowego.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Poziomy energetyczne ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Pow\u0142oka elektronowa|Widmo liniowe}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Energia potencjalna]] elektron\u00f3w zwi\u0105zanych w atomie jest odwrotnie proporcjonalna do ich odleg\u0142o\u015bci od j\u0105dra. Mo\u017cna j\u0105 zmierzy\u0107 przez okre\u015blenie energii, jaka jest potrzebna do oderwania tych elektron\u00f3w od atomu. Zwykle wyra\u017ca si\u0119 j\u0105 w [[elektronowolt]]ach (eV). Zgodnie z mechanik\u0105 kwantow\u0105, elektron zwi\u0105zany w atomie musi znajdowa\u0107 si\u0119 w jednym z okre\u015blonych z g\u00f3ry stan\u00f3w, kt\u00f3rym odpowiadaj\u0105 okre\u015blone poziomy energetyczne. Najni\u017cszy poziom energetyczny nazywany jest stanem podstawowym, a pozosta\u0142e [[stan wzbudzony|stanami wzbudzonymi]].</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Aby przej\u015b\u0107 pomi\u0119dzy stanami, elektron musi poch\u0142on\u0105\u0107 lub wyemitowa\u0107 [[foton]] o energii odpowiadaj\u0105cej r\u00f3\u017cnicy pomi\u0119dzy energi\u0105 potencjaln\u0105 tych stan\u00f3w. Energia fotonu okre\u015bla jego [[cz\u0119stotliwo\u015b\u0107]], dlatego te energie maj\u0105 wyznaczone miejsca w [[widmo (spektroskopia)|widmie elektromagnetycznym]]<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Fowles |imi\u0119 = Grant R. |tytu\u0142 = Introduction to Modern Optics |url = </ins>https://<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">archive</ins>.<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">org/details/introductiontomo00fowl_096 |wydawca = Courier Dover Publications |rok = 1989 |isbn = 0486659577 |oclc = 18834711 |strony = [https://archive</ins>.org/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">details/introductiontomo00fowl_096/page/n232 227]\u2013233}}</ref>. Ka\u017cdy pierwiastek ma charakterystyczne widmo, okre\u015blone przez \u0142adunek j\u0105dra, wype\u0142nienie poszczeg\u00f3lnych pow\u0142ok elektronami i oddzia\u0142ywania pomi\u0119dzy elektronami<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = https:</ins>//<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">www.nist.gov/pml/atomic-spectroscopy-compendium-basic-ideas-notation-data-and-formulas |tytu\u0142 = Atomic Spectroscopy: A Compendium of Basic Ideas, Notation, Data, and Formulas |nazwisko = Martin |imi\u0119 = W.C. |autor2 = Wiese, W.L |rok = 2007 |miesi\u0105c = May |opublikowany = National Institute of Standards and Technology |data dost\u0119pu = 2007-01</ins>-<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">08}}</ref></ins>.</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Fraunhofer lines</ins>.<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">svg|thumb|Przyk\u0142adowe linie absorpcyjne w widmie]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Gdy \u015bwiat\u0142o o ci\u0105g\u0142ym widmie przechodzi przez gaz lub plazm\u0119, niekt\u00f3re fotony zostaj\u0105 poch\u0142oni\u0119te przez atomy, wywo\u0142uj\u0105c przej\u015bcia elektron\u00f3w mi\u0119dzy poziomami energetycznymi. Wzbudzone tak elektrony po jakim\u015b czasie wracaj\u0105 do swojego poprzedniego stanu, emituj\u0105c fotony w losowych kierunkach. W ten spos\u00f3b atomy dzia\u0142aj\u0105 jak filtry, tworz\u0105c ciemne [[linie spektralne|linie absorpcyjne]] w widmie przechodz\u0105cego przez nie \u015bwiat\u0142a. Z kolei obserwuj\u0105c te same atomy z innego kierunku i nie widz\u0105c przechodz\u0105cego przez nie \u015bwiat\u0142a, mo\u017cna zobaczy\u0107 tylko \u015bwiat\u0142o wyemitowane przez atomy \u2013 tzw. [[linie spektralne|linie emisyjne]]. [[Spektroskopia]] wykorzystuje te zjawiska do badania sk\u0142adu chemicznego r\u00f3\u017cnych substancji<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.avogadro.co.uk/light/bohr/spectra.htm |tytu\u0142 = Atomic Emission Spectra \u2013 Origin of Spectral Lines |opublikowany = avogadro.co.uk |j\u0119zyk = en |archiwum = https://web.archive</ins>.org/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">web/20060228231025/http://www.avogadro.co.uk/light/bohr/spectra.htm |zarchiwizowano = 2006-02-28 |data dost\u0119pu = 2010-09-06}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Wysokorozdzielcza analiza linii widmowych ujawnia, \u017ce niekt\u00f3re z nich w rzeczywisto\u015bci sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z kilku blisko po\u0142o\u017conych linii. Wynika to z oddzia\u0142ywania spinowych i orbitalnych moment\u00f3w magnetycznych elektron\u00f3w<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://farside.ph.utexas.edu/teaching/qm/lectures/node55.html |tytu\u0142 = Fine structure |nazwisko = Fitzpatrick |imi\u0119 = Richard |data = 2007-02-16 |opublikowany = University of Texas at Austin |data dost\u0119pu = 2008-02-14}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Zewn\u0119trzne pole magnetyczne mo\u017ce spowodowa\u0107 dalsze rozdzielenie linii widmowych \u2013 znane jest to jako [[efekt Zeemana]]. Wynika on z tego, \u017ce orbitale, kt\u00f3re w przypadku braku zewn\u0119trznego pola maj\u0105 [[degeneracja poziom\u00f3w energetycznych|takie same poziomy energetyczne]], mog\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 energiami, gdy pojawi si\u0119 takie pole<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://math.ucr.edu/home/baez/spin/node8.html |tytu\u0142 = The Zeeman Effect |nazwisko = Weiss |imi\u0119 = Michael |rok = 2001 |opublikowany = University of California-Riverside |data dost\u0119pu = 2008-02-06}}</ref>. Podobnie przy\u0142o\u017cenie zewn\u0119trznego [[pole elektryczne|pola elektrycznego]] mo\u017ce zmieni\u0107 poziomy energetyczne orbitali i wywo\u0142a\u0107 rozszczepienie linii widmowych. Zjawisko to nazywane jest [[efekt Starka|efektem Starka]]<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Beyer |imi\u0119 = H.F. |autor2 = Shevelko, V.P. |tytu\u0142 = Introduction to the Physics of Highly Charged Ions |wydawca = CRC Press |rok = 2003 |isbn = 0750304812 |oclc = 47150433 |strony = 232\u2013236}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Je\u015bli elektron jest w stanie wzbudzonym, oddzia\u0142ywanie z fotonem o odpowiedniej energii mo\u017ce [[emisja wymuszona|wymusi\u0107]] na nim przej\u015bcie do ni\u017cszego stanu i emisj\u0119 fotonu, kt\u00f3ry b\u0119dzie mia\u0142 kierunek i [[faza fali|faz\u0119]] identyczn\u0105 jak foton wymuszaj\u0105cy. Zjawisko to umo\u017cliwia stworzenie [[laser]]\u00f3w, tworz\u0105cych [[\u015bwiat\u0142o sp\u00f3jne|sp\u00f3jn\u0105]] wi\u0105zk\u0119 \u015bwiat\u0142a o w\u0105skim przedziale cz\u0119stotliwo\u015bci<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/stimem.htm |tytu\u0142 = Coherence in Stimulated Emission |nazwisko = Watkins |imi\u0119 = Thayer |opublikowany = San Jos\u00e9 State University |data dost\u0119pu = 2007-12-23}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Wi\u0105zania i reakcje chemiczne ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Reakcja chemiczna|Wi\u0105zanie chemiczne}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Elektrony znajduj\u0105ce si\u0119 na najdalszej pow\u0142oce w atomie nazywane s\u0105 [[Elektron walencyjny|walencyjnymi]], a ich pow\u0142oka \u2013 [[pow\u0142oka walencyjna|walencyjn\u0105]]. Liczba takich elektron\u00f3w determinuje w\u0142a\u015bciwo\u015bci chemiczne atom\u00f3w. Atomy, w kt\u00f3rych pow\u0142oka walencyjna nie jest w pe\u0142ni wype\u0142niona, \u0142atwo oddzia\u0142uj\u0105 z innymi atomami, tak aby uzupe\u0142ni\u0107 (lub opr\u00f3\u017cni\u0107) t\u0119 pow\u0142ok\u0119<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.webcitation.org/616QBbsxw |tytu\u0142 = Virtual Textbook of Organic Chemistry |nazwisko = Reusch |imi\u0119 = William |data = 2007-07-16 |opublikowany = Michigan State University |data dost\u0119pu = 2008-01-11}}</ref>. Odbywa si\u0119 to poprzez [[reakcja chemiczna|reakcje chemiczne]], czyli procesy tworzenia i zrywania [[wi\u0105zanie chemiczne|wi\u0105za\u0144 chemicznych]].</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Wi\u0105zania powstaj\u0105 w efekcie uwsp\u00f3lniania elektron\u00f3w przez dwa lub wi\u0119cej atom\u00f3w ([[wi\u0105zanie kowalencyjne]]) albo na skutek przeniesienia elektron\u00f3w z jednego atomu na drugi ([[wi\u0105zanie jonowe]]). W pierwszym przypadku wsp\u00f3\u0142dzielone elektrony tworz\u0105 jedn\u0105, wsp\u00f3ln\u0105 chmur\u0119 wok\u00f3\u0142 po\u0142\u0105czonych atom\u00f3w, a w drugim atomy \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w [[para jonowa|pary jonowe]], przyci\u0105gane do siebie [[oddzia\u0142ywanie elektrostatyczne|oddzia\u0142ywaniem elektrostatycznym]]. O typie wi\u0105zania decyduje r\u00f3\u017cnica [[elektroujemno\u015b\u0107|elektroujemno\u015bci]] atom\u00f3w<ref>{{cytuj stron\u0119 |url = http://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/ionic.html |tytu\u0142 = Ionic (Electrovalent) Bonding |autor = Jim Clark |data = 2000 |opublikowany = chemguide |j\u0119zyk = en |data dost\u0119pu = 2010-09-09}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.chemguide.co.uk/atoms/bonding/covalent.html |tytu\u0142 = Covalent bonding \u2013 Single bonds |rok = 2000 |opublikowany = chemguide}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Pierwiastki chemiczne zwykle przedstawia si\u0119 w [[uk\u0142ad okresowy pierwiastk\u00f3w|uk\u0142adzie okresowym]], podkre\u015blaj\u0105cym podobie\u0144stwo w\u0142a\u015bciwo\u015bci chemicznych pierwiastk\u00f3w </ins>o <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">tej samej liczbie elektron\u00f3w walencyjnych (znajduj\u0105cych si\u0119 w jednej grupie). Ostatnia grupa zawiera pierwiastki, w kt\u00f3rych pow\u0142oka walencyjna jest ca\u0142kowicie zape\u0142niona elektronami. S\u0105 one niemal ca\u0142kowicie niereaktywne chemicznie i nazywa si\u0119 je [[Helowce|gazami szlachetnymi]]<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://periodic.lanl.gov/default.htm |tytu\u0142 = Periodic Table of the Elements |autor = Husted, Robert et al |data = 2003-12-11 |opublikowany = Los Alamos National Laboratory |data dost\u0119pu = 2008-01-11}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://pubs.acs.org/cen/80th/elements.html |tytu\u0142 = It\u2019s Elemental: The Periodic Table |nazwisko = Baum |imi\u0119 = Rudy |rok = 2003 |opublikowany = Chemical & Engineering News |data dost\u0119pu = 2008-01-11}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Stany ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Bose Einstein condensate.png|thumb|Rozk\u0142ad pr\u0119dko\u015bci atom\u00f3w rubidu och\u0142odzonych do </ins>(<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">1,7{{E|\u22127}}&nbsp;[[Kelwin|K]]</ins>)<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">, pierwszy diagram przed, drugi i trzeci po osi\u0105gni\u0119ciu stanu [[Kondensat Bosego-Einsteina|kondensatu Bosego-Einsteina]]]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Stan skupienia materii|Faza termodynamiczna}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Grupy atom\u00f3w mog\u0105 znajdowa\u0107 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych [[stan skupienia materii|stanach skupienia]], w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w takich jak [[temperatura]] i [[ci\u015bnienie]]. Zmieniaj\u0105c te warunki, mo\u017cna wywo\u0142ywa\u0107 przej\u015bcia mi\u0119dzy stanem [[cia\u0142o sta\u0142e|sta\u0142ym</ins>]<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">], [[ciecz|ciek\u0142ym]], [[gaz]]owym i [[plazma|plazm\u0105]]<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Goodstein |imi\u0119 = David L. |tytu\u0142 = States of Matter |url = https://archive.org/details/statesmatter00good_082 |wydawca = Courier Dover Publications |rok = 2002 |id = {{ISBN|0-486-49506-X}} |isbn = 013843557X |strony = [https://archive.org/details/statesmatter00good_082/page/n445 436]\u2013438}}</ref>. W jednym stanie skupienia mog\u0105 istnie\u0107 r\u00f3\u017cne [[faza termodynamiczna|stany fazowe]]. Przyk\u0142adowo w\u0119giel w postaci sta\u0142ej ma kilka [[alotropia|odmian alotropowych]], jak np. [[grafit]] czy [[diament]]<ref>{{cytuj |autor = Vadim V. Brazhkin |tytu\u0142 = Metastable phases, phase transformations, and phase diagrams in physics and chemistry |czasopismo = Physics-Uspekhi |data = 2006 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 49 |numer = 7 |s = 719 |doi = 10.1070/PU2006v049n07ABEH006013 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">W temperaturach bliskich [[zero bezwzgl\u0119dne|zera bezwzgl\u0119dnego]] niekt\u00f3re atomy mog\u0105 tworzy\u0107 [[kondensat Bosego-Einsteina]], w kt\u00f3rym wszystkie zachowuj\u0105 si\u0119 jak jeden superatom. Ich kwantowe w\u0142asno\u015bci mog\u0105 by\u0107 wtedy obserwowane w skali makroskopowej<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Myers |imi\u0119 = Richard |tytu\u0142 = The Basics of Chemistry |url = https://archive.org/details/basicsofchemistr0000myer |wydawca = Greenwood Press |rok = 2003 |isbn = 0313316643 |oclc = 50164580 |strony = </ins>[<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">https://archive.org/details/basicsofchemistr0000myer/page/85 85]}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = </ins>https://www.<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">nist.gov/property-fieldsection/bose-einstein-condensate-new-form-matter |tytu\u0142 = Bose-Einstein Condensate: A New Form of Matter |autor = Staff |data = 2001-10-09 |opublikowany = National Institute of Standards and Technology |data dost\u0119pu = 2017-01-03}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://web.archive.org/web/20070829200820/http://www.ph.unimelb.edu.au/~ywong/poster/articles/bec.html |tytu\u0142 = Super Atoms from Bose-Einstein Condensation |nazwisko = Colton |imi\u0119 = Imogen |nazwisko2 = Fyffe |imi\u01192 = Jeanette |data = 1999-02-03 |opublikowany = The University of Melbourne |data dost\u0119pu = 2008-02-06}}</ref>. {{Clear}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">== Techniki analizy i obrazowania ==</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Atomic resolution Au100.JPG|thumb|Obraz powierzchni kryszta\u0142u [[z\u0142oto|z\u0142ota]] ([[wska\u017aniki Millera|100]]) w [[skaningowy mikroskop tunelowy|skaningowym mikroskopie tunelowym]], pokazuj\u0105cy pojedyncze atomy z\u0142ota. [[Rekonstrukcja powierzchniowa]] sprawia, \u017ce zamiast jednorodnej [[sie\u0107 krystaliczna|sieci krystalicznej]] widoczne s\u0105 kolumny i przerwy mi\u0119dzy nimi.]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Skaningowy mikroskop tunelowy]] umo\u017cliwia ogl\u0105danie powierzchni w skali atomowej. Wykorzystuje on [[zjawisko tunelowe]], pozwalaj\u0105ce elektronom na pokonywanie pr\u00f3\u017cni pomi\u0119dzy badan\u0105 pr\u00f3bk\u0105 a elektrod\u0105. Powstaje w ten spos\u00f3b mierzalny [[pr\u0105d elektryczny]]. Przesuwaj\u0105c elektrod\u0119 nad pr\u00f3bk\u0105 i kontroluj\u0105c jej odleg\u0142o\u015b\u0107 od pr\u00f3bki tak, aby nat\u0119\u017cenie pr\u0105du by\u0142o sta\u0142e, uzyskuje si\u0119 tr\u00f3jwymiarowy obraz powierzchni. Obraz ten w przybli\u017ceniu odpowiada wielko\u015bci orbitali elektronowych na zape\u0142nionych pow\u0142okach w atomach pr\u00f3bki<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://physics.nist.gov/GenInt/STM/stm.html |tytu\u0142 = Scanning Tunneling Microscope |nazwisko = Jacox |imi\u0119 = Marilyn |autor2 = Gadzuk, J. William |rok = 1997 |miesi\u0105c = November |opublikowany = National Institute of Standards and Technology |data dost\u0119pu = 2008-01-11}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://nobelprize</ins>.org/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">nobel_prizes/physics/laureates/1986/index.html |tytu\u0142 = The Nobel Prize in Physics 1986 |opublikowany = The Nobel Foundation |data dost\u0119pu = 2008-01-11}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Innym rodzajem mikroskopii na poziomie atomowym jest [[Mikroskop si\u0142 atomowych|mikroskopia si\u0142 atomowych]], kt\u00f3ra dzia\u0142a na zasadzie przemiatania ostrza nad lub pod powierzchni\u0105 pr\u00f3bki i pomiarze si\u0142 dzia\u0142aj\u0105cych na to ostrze. W odpowiednich warunkach technika ta pozwala na rejestracj\u0119 pojedynczych atom\u00f3w na powierzchni pr\u00f3bki<ref>{{cytuj |autor = Yuri Roiter, Sergiy Minko |tytu\u0142 = AFM single molecule experiments at the solid-liquid interface: in situ conformation of adsorbed flexible polyelectrolyte chains |czasopismo = Journal of the American Chemical Society |data = 2005-11-16 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 127 |numer = 45 |s = 15688\u201315689 |doi = 10.1021/ja0558239 |pmid = 16277495 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Atomy mog\u0105 ulega\u0107 [[jonizacja|jonizacji]], trac\u0105c lub przy\u0142\u0105czaj\u0105c elektrony. Uzyskuj\u0105 wtedy [[\u0142adunek elektryczny]] i mo\u017cna nimi sterowa\u0107 za pomoc\u0105 pola elektrycznego i magnetycznego. W polu magnetycznym jony poruszaj\u0105 si\u0119 po okr\u0119gach o promieniu zale\u017cnym od ich masy i \u0142adunku, ale niezale\u017cnym od pr\u0119dko\u015bci. [[Spektrometria mas]] wykorzystuje to do identyfikacji [[izotopy|izotop\u00f3w]] i sk\u0142ad\u00f3w pierwiastkowych [[cz\u0105steczka|cz\u0105steczek]]. Je\u015bli badana pr\u00f3bka zawiera atomy r\u00f3\u017cnych izotop\u00f3w, spektrometr pozwala na rozdzielenie ich i okre\u015blenie procentowej ich zawarto\u015bci. Metoda ta umo\u017cliwia jedynie okre\u015blenie ilo\u015bci poszczeg\u00f3lnych atom\u00f3w w pr\u00f3bce, bez mo\u017cliwo\u015bci okre\u015blenia miejsca atomu w cz\u0105steczce<ref>{{cytuj |autor = Norbert Jakubowski, Luc Moens, Frank Vanhaecke |tytu\u0142 = Sector field mass spectrometers in ICP-MS |czasopismo = Spectrochimica Acta Part B: Atomic Spectroscopy |data = 1998-11 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 53 |numer = 13 |s = 1739\u20131763 |doi = 10.1016/S0584-8547(98)00222-5 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Do uzyskiwania informacji o po\u0142o\u017ceniu r\u00f3\u017cnych atom\u00f3w w jakiej\u015b strukturze s\u0142u\u017cy [[spektroskopia strat energii elektron\u00f3w]] (EELS). W technice tej wykorzystuje si\u0119 [[Transmisyjny mikroskop elektronowy|elektronowy mikroskop transmisyjny]] do przepuszczania elektron\u00f3w przez pr\u00f3bk\u0119. Nast\u0119pnie mierzy si\u0119 straty energii tych elektron\u00f3w, wynikaj\u0105ce z wybijania elektron\u00f3w i wzbudzania drga\u0144 [[sie\u0107 krystaliczna|sieci krystalicznej]] pr\u00f3bki. Metoda ta pozwala na uzyskiwanie nanometrowej rozdzielczo\u015bci i na tr\u00f3jwymiarowe obrazowanie przemieszcze\u0144 atom\u00f3w w czasie femtosekund<ref>{{cytuj |autor = Erwin W. M\u00fcller, John A. Panitz, S. Brooks McLane |tytu\u0142 = The Atom-Probe Field Ion Microscope |czasopismo = Review of Scientific Instruments |data = 1968-01 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 39 |numer = 1 |s = 83\u201386 |doi = 10.1063/1.1683116 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>. U\u0142o\u017cenie atom\u00f3w w sieci krystalicznej mo\u017cna okre\u015bli\u0107 poprzez analiz\u0119 [[Dyfrakcja|dyfrakcji]] [[Promieniowanie rentgenowskie|promieniowania rentgenowskiego]] za pomoc\u0105 technik [[Rentgenografia strukturalna|rentgenografii strukturalnej]]. Uzyskane tr\u00f3jwymiarowe mapy g\u0119sto\u015bci elektronowych pozwalaj\u0105 m.in. na ustalenie struktur badanych cz\u0105steczek, d\u0142ugo\u015bci wi\u0105za\u0144 chemicznych i k\u0105t\u00f3w mi\u0119dzy nimi<ref name=Encyklopedia>{{ET-Chemia|1}}<</ins>/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Widma [[stan wzbudzony|stan\u00f3w wzbudzonych]] umo\u017cliwiaj\u0105 analiz\u0119 sk\u0142adu chemicznego odleg\u0142ych [[gwiazda|gwiazd]]. Zestaw cz\u0119stotliwo\u015bci wyst\u0119puj\u0105cy w tych widmach mo\u017cna por\u00f3wnywa\u0107 z cz\u0119stotliwo\u015bciami wytwarzanymi przez odpowiedni\u0105 mieszanin\u0119 gaz\u00f3w w [[lampa wy\u0142adowcza|lampach wy\u0142adowczych]]<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http</ins>:/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">/imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/how_l1/spectral_what.html |tytu\u0142 = What Do Spectra Tell Us? |nazwisko = Lochner |imi\u0119 = Jim |autor2 = Gibb, Meredith; Newman, Phil |data = 2007-04-30 |opublikowany = NASA/Goddard Space Flight Center |data dost\u0119pu = 2008-01-03}}</ref>. W ten spos\u00f3b pierwiastek [[Hel (pierwiastek)|hel]] zosta\u0142 odkryty w [[S\u0142o\u0144ce|S\u0142o\u0144cu]] 23 lata przed zaobserwowaniem go </ins>na <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Ziemi<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.webelements.com/webelements/elements/text/He/hist.html |tytu\u0142 = Helium |nazwisko = Winter |imi\u0119 = Mark |rok = 2007 |opublikowany = WebElements |data dost\u0119pu = 2008-01-03}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Drgania atom\u00f3w w cz\u0105steczkach chemicznych mo\u017cna analizowa\u0107 za pomoc\u0105 [[Spektroskopia w podczerwieni|spektroskopii w podczerwieni]] i [[Spektroskopia Ramana|spektroskopii Ramana]], a przej\u015bcia elektronowe mi\u0119dzy dozwolonymi poziomami energetycznymi za pomoc\u0105 [[Spektroskopia UV-VIS|spektroskopii w ultrafiolecie i \u015bwietle widzialnym]]. Do badania w\u0142a\u015bciwo\u015bci magnetycznych atom\u00f3w stosowane s\u0105: [[Spektroskopia EPR|spektroskopia elektronowego rezonansu paramagnetycznego]] (EPR), [[spektroskopia magnetycznego rezonansu j\u0105drowego]] (NMR) i [[spektroskopia j\u0105drowego rezonansu kwadrupolowego]] (NQR).</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Pierwsze zdj\u0119cie obrazuj\u0105ce po\u0142o\u017cenie elektron\u00f3w wewn\u0105trz atomu wodoru zosta\u0142o wykonane pod kierunkiem polskiej fizyk [[Aneta Stod\u00f3lna|Anety Stod\u00f3lnej]]<ref>{{Cytuj |autor = Radboud University Nijmegen |tytu\u0142 = Snapshots of atoms make it into physics textbooks |data dost\u0119pu = 2024-12-23 |opublikowany = phys.org |url = https://phys.org/news/2014-06-snapshots-atoms-physics-textbooks.html |j\u0119zyk = en}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">== Pochodzenie i stan obecny ==</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Plik:Atom.png|ma\u0142y|Model atomu helu, w [[Mechanika klasyczna|mechanice klasycznej]]]]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Atomy stanowi\u0105 oko\u0142o 4% ca\u0142kowitej masy-energii obserwowanego [[Wszech\u015bwiat]]a, wyst\u0119puj\u0105c ze \u015bredni\u0105 g\u0119sto\u015bci\u0105 oko\u0142o 0,25&nbsp;atomu/m\u00b3<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101matter.html |tytu\u0142 = What is the Universe Made Of? |nazwisko = Hinshaw |imi\u0119 = Gary |data = 2006-02-10 |opublikowany = NASA/WMAP |data dost\u0119pu = 2008-01-07}}</ref>. Wewn\u0105trz [[galaktyka|galaktyk]], takich jak [[Droga Mleczna]], atomy wyst\u0119puj\u0105 o wiele g\u0119\u015bciej, od 10<sup>5</sup> do 10<sup>9</sup> atom\u00f3w/m\u00b3 w [[o\u015brodek mi\u0119dzygwiazdowy|o\u015brodku mi\u0119dzygwiazdowym]]<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Choppin |imi\u0119 = Gregory R. |autor2 = Liljenzin, Jan-Olov; Rydberg, Jan |tytu\u0142 = Radiochemistry and Nuclear Chemistry |wydawca = Elsevier |rok = 2001 |isbn = 0750674636 |oclc = 162592180}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">S\u0142o\u0144ce znajduje si\u0119 wewn\u0105trz [[B\u0105bel Lokalny|B\u0105bla Lokalnego]] \u2013 pustki w o\u015brodku mi\u0119dzygwiazdowym, stworzonej przez [[supernowa|supernow\u0105]], kt\u00f3ra wybuch\u0142a 2\u20134 miliony lat temu. Wewn\u0105trz tego b\u0105bla g\u0119sto\u015b\u0107 wynosi oko\u0142o 10\u00b3 atom\u00f3w/m\u00b3<ref>{{cytuj |autor = A. F. Davidsen |tytu\u0142 = Far-ultraviolet astronomy on the astro-1 space shuttle mission |czasopismo = Science (New York, N.Y.) |data = 1993-01-15 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 259 |numer = 5093 |s = 327\u2013334 |doi = 10.1126/science.259.5093.327 |pmid = 17832344 |</ins>j\u0119zyk <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">= en |dost\u0119p = z}}</ref>. G\u0119stsze obszary w o\u015brodku mi\u0119dzygwiazdowym mog\u0105 [[Grawitacja|grawitacyjnie]] zapada\u0107 si\u0119, tworz\u0105c gwiazdy. Procesy zachodz\u0105ce w gwiazdach z up\u0142ywem czasu zwi\u0119kszaj\u0105 ilo\u015b\u0107 pierwiastk\u00f3w ci\u0119\u017cszych od wodoru i helu. Oko\u0142o 95% atom\u00f3w w Drodze Mlecznej znajduje si\u0119 wewn\u0105trz gwiazd, a ich ca\u0142kowita masa odpowiada za oko\u0142o 10% masy galaktyki<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Lequeux |imi\u0119 = James |tytu\u0142 = The Interstellar Medium |url = https://archive.org/details/interstellarmedi00ryte |wydawca = Springer |rok = 2005 |isbn = 3540213260 |oclc = 133157789 |strony = [https://archive.org/details/interstellarmedi00ryte/page/n411 4</ins>]<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">}}</ref> (za reszt\u0119 odpowiada [[ciemna materia]]<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = https://physicsworld.com/a/the-search-for-dark-matter/ |tytu\u0142 = The search for dark matter |nazwisko = Smith |imi\u0119 = Nigel |data = 2000-01-06 |opublikowany = Physics World |data dost\u0119pu = 2018-06-25}}</ref>).</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Nukleosynteza ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|Nukleosynteza}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Zgodnie z teori\u0105 [[Wielki Wybuch|Wielkiego Wybuchu]] protony i neutrony uformowa\u0142y si\u0119 oko\u0142o jednej sekundy po powstaniu Wszech\u015bwiata. W ci\u0105gu kolejnych trzech minut w wyniku [[pierwotna nukleosynteza|pierwotnej nukleosyntezy]] powsta\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 [[hel (pierwiastek)|helu]], [[lit]]u i [[deuter]]u we Wszech\u015bwiecie oraz prawdopodobnie cz\u0119\u015b\u0107 [[beryl (pierwiastek)|berylu]] i [[bor]]u<ref>{{Cytuj |autor = Ken Croswell |tytu\u0142 = Boron, bumps and the Big Bang: Was matter spread evenly when the Universe began? Perhaps not; the clues lie in the creation of the lighter elements such as boron and beryllium |url = https://www.newscientist.com/article/mg13217944-700-boron-bumps-and-the-big-bang-was-matter-spread-evenly-when-the-universe-began-perhaps-not-the-clues-lie-in-the-creation-of-the-lighter-elements-such-as-boron-and-beryllium/ |czasopismo = New Scientist |wolumin = 1794 |s = 42 |data = 1991 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = o}}</ref><ref>{{cytuj |autor = C. J. Copi, D. N. Schramm, M. S. Turner |tytu\u0142 = Big-bang nucleosynthesis and the baryon density of the universe |czasopismo = Science (New York, N.Y.) |data = 1995-01-13 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 267 |numer = 5195 |s = 192\u2013199 |doi = 10.1126/science.7809624 |pmid = 7809624}}</ref><ref>{{Cytuj |url = http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101bbtest2.html |tytu\u0142 = Tests of the Big Bang: The Light Elements |data = 2010-04-16 |opublikowany = NASA |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Pierwsze atomy (ze zwi\u0105zanymi elektronami) pojawi\u0142y si\u0119 oko\u0142o 380 tysi\u0119cy lat p\u00f3\u017aniej, w epoce rekombinacji, gdy energia promieniowania wype\u0142niaj\u0105cego przestrze\u0144 zmala\u0142a poni\u017cej [[Energia jonizacji|energii jonizacji]] atom\u00f3w<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://web.archive.org/web/20130213023246/http://www.haydenplanetarium.org:80/universe/duguide/exgg_wmap.php |tytu\u0142 = Microwave (WMAP) All-Sky Survey |nazwisko = Abbott |imi\u0119 = Brian |data = 2007-05-30 |opublikowany = Hayden Planetarium |data dost\u0119pu = 2008-01-13}}</ref>. Ci\u0119\u017csze j\u0105dra atomowe (do [[\u017celazo|\u017celaza]]) zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 w wyniku [[Reakcja termoj\u0105drowa|fuzji j\u0105drowej]] we wn\u0119trzu gwiazd kilkaset milion\u00f3w lat p\u00f3\u017aniej<ref>{{cytuj |autor = F. Hoyle |tytu\u0142 = The Synthesis of the Elements from Hydrogen |czasopismo = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |data = 1946-10-01 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 106 |numer = 5 |s = 343\u2013383 |doi = 10.1093/mnras/106.5.343 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = o}}</ref>. Niekt\u00f3re izotopy, takie jak lit-6, powstawa\u0142y p\u00f3\u017aniej w wyniku [[spalacja|spalacji]] wywo\u0142ywanej przez [[promieniowanie kosmiczne]]<ref>{{cytuj |autor = null Knauth, null Federman, null Lambert, null Crane |tytu\u0142 = Newly synthesized lithium in the interstellar medium |czasopismo = Nature |data = 2000-06-08 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 405 |numer = 6787 |s = 656\u2013658 |doi = 10.1038/35015028 |pmid = 10864316 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>. Pierwiastki ci\u0119\u017csze od \u017celaza powstawa\u0142y w wyniku eksplozji [[supernowa|supernowych]] poprzez [[proces r]] oraz we wn\u0119trzu [[gwiazda AGB|gwiazd AGB]] poprzez [[proces s]]. Oba te procesy polegaj\u0105 na wychwytywaniu neutron\u00f3w przez j\u0105dra atomowe<ref>{{Cytuj |autor = Stepan G. Mashnik |tytu\u0142 = On Solar System and Cosmic Rays Nucleosynthesis and Spallation Processes |czasopismo = arXiv:astro-ph|arxiv=astro-ph/0008382 |data = 2000}}</ref>. Pierwiastki takie jak [</ins>[<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">o\u0142\u00f3w]] powsta\u0142y g\u0142\u00f3wnie w wyniku radioaktywnego rozpadu ci\u0119\u017cszych pierwiastk\u00f3w<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.kgs.ku.edu/Extension/geotopics/earth_age.html |tytu\u0142 = Age of the Earth |autor = Kansas Geological Survey |archiwum = </ins>https<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">://web.archive.org/web/20180416130527/http</ins>://www.<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">kgs.ku.edu/Extension/geotopics/earth_age.html |data = 2005-05-04 |opublikowany = University of Kansas |zarchiwizowano = 2018-04-16 |data dost\u0119pu = 2008-01-14}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Ziemia ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Wi\u0119kszo\u015b\u0107 atom\u00f3w, z kt\u00f3rych sk\u0142ada si\u0119 [[Ziemia]] i jej mieszka\u0144cy, nie zmieni\u0142a swych j\u0105der od czasu ich powstania, czyli wcze\u015bniej ni\u017c [[mg\u0142awica]], z kt\u00f3rej powsta\u0142 Uk\u0142ad S\u0142oneczny, zacz\u0119\u0142a si\u0119 zapada\u0107. Niewielka liczba nowych atom\u00f3w powsta\u0142a w wyniku rozpad\u00f3w radioaktywnych, a stosunek ich zawarto\u015bci obecnie pozwala okre\u015bli\u0107 [[historia Ziemi|wiek Ziemi]] na podstawie [[datowanie izotopowe|datowania izotopowego]]<ref name=\"Manuel_2001\">{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Manuel |imi\u0119 = Oliver |tytu\u0142 = Origin of Elements in the Solar System: Implications of Post-1957 Observations |url = https://archive.org/details/originelementsso00manu |wydawca = Springer |rok = 2001 |isbn = 0306465620 |oclc = 228374906 |strony = [https://archive</ins>.org/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">details/originelementsso00manu/page/407 407]\u2013430,511\u2013519}}<</ins>/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">ref><ref>{{cytuj |autor = G. Brent Dalrymple |tytu\u0142 = The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |czasopismo = Geological Society, London, </ins>Special <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Publications |data = 2001 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 190 |numer = 1 |s = 205\u2013221 |doi = 10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 [[hel (pierwiastek)|helu]] w skorupie Ziemi (oko\u0142o 99% znajdowanego w z\u0142o\u017cach gaz\u00f3w, jak wynika z niskiej zawarto\u015bci <sup>3</sup>He) powsta\u0142a jako cz\u0105stki alfa w [[rozpad alfa|rozpadzie alfa]]<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.mantleplumes.org/HeliumFundamentals.html |tytu\u0142 = Helium: Fundamental models |nazwisko = Anderson |imi\u0119 = Don L. |autor2 = Foulger, G.R.; Meibom, Anders |data = 2006-09-02 |opublikowany = MantlePlumes.org |data dost\u0119pu = 2007-01-14}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Istnieje kilka pierwiastk\u00f3w \u015bladowych, kt\u00f3re nie by\u0142y obecne na Ziemi na jej pocz\u0105tku, ani nie s\u0105 produktami rozpad\u00f3w ci\u0119\u017cszych pierwiastk\u00f3w. Przyk\u0142adowo <sup>14</sup>C powstaje w spos\u00f3b ci\u0105g\u0142y w g\u00f3rnych warstwach atmosfery w wyniku zderze\u0144 niskoenergetycznych neutron\u00f3w z j\u0105drami [[azot]]u<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://web.archive.org/web/20120112122801/http://physicsworld.com/cws/article/news/2676 |tytu\u0142 = Carbon clock could show the wrong time |nazwisko = Pennicott |imi\u0119 = Katie |data = 2001-05-10 |opublikowany = PhysicsWeb |data dost\u0119pu = 2008-01-14}}</ref>. Pewna liczba nowych atom\u00f3w zosta\u0142a wytworzona sztucznie w [[reaktor j\u0105drowy|reaktorach]] i [[Testy atomowe|wybuchach j\u0105drowych]]<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://enews.lbl.gov/Science-Articles/Archive/elements-116-118.html |tytu\u0142 = New Superheavy Elements 118 and 116 Discovered at Berkeley Lab |nazwisko = Yarris |imi\u0119 = Lynn |data = 2001-07-27 |opublikowany = Berkeley Lab |data dost\u0119pu = 2008-01-14}}</ref><ref>{{cytuj |autor = H. Diamond, P. R. Fields, C. S. Stevens, M. H. Studier, S. M. Fried, M. G. Inghram, D. C. Hess, G. L. Pyle, J. F. Mech, W. M. Manning, A. Ghiorso, S. G. Thompson, G. H. Higgins, G. T. Seaborg, C. I. Browne, H. L. Smith, R. W. Spence |tytu\u0142 = Heavy Isotope Abundances in Mike Thermonuclear Device |czasopismo = Physical Review |data = 1960-09-15 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 119 |numer = 6 |s = 2000\u20132004 |doi = 10.1103/PhysRev.119.2000 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>. W\u015br\u00f3d [[transuranowce|transuranowc\u00f3w]] (pierwiastk\u00f3w o liczbie atomowej powy\u017cej 92) tylko [[pluton (pierwiastek)|pluton]] i [[neptun (pierwiastek)|neptun]] wyst\u0119puj\u0105 naturalnie na Ziemi<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http</ins>:/<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">/web.archive.org/web/20131028134011/http</ins>:<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">//www.scientificamerican.com/article.cfm?id=do-transuranic-elements-s |tytu\u0142 = Do transuranic elements such as plutonium ever occur naturally? |autor = Poston Sr., John W |data = 1998-03-23 |opublikowany = Scientific American |data dost\u0119pu = 2008-01-15}}</ref><ref>{{Cytuj |autor = C. Keller |tytu\u0142 = Natural occurrence of lanthanides, actinides, and superheavy elements |czasopismo = Chemiker Zeitung |wolumin = 97 |numer = 10 |s = 522\u2013530 |data = 1973}}</ref>. Maj\u0105 one czasy po\u0142owicznego rozpadu wielokrotnie mniejsze od czasu istnienia Ziemi<ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Zaider |imi\u0119 = Marco |autor2 = Rossi, Harald H. |tytu\u0142 = Radiation Science for Physicians and Public Health Workers |url = https://archive.org/details/radiationscience0000zaid |wydawca = Springer |rok = 2001 |isbn = 0306464039 |oclc = 44110319 |strony = [https://archive.org/details/radiationscience0000zaid/page/17 17]}}</ref>, dlatego nieokre\u015blone ich ilo\u015bci mog\u0142y </ins>si\u0119 <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">w przesz\u0142o\u015bci rozpa\u015b\u0107 na l\u017cejsze pierwiastki. Naturalnie wyst\u0119puj\u0105ce j\u0105dra plutonu i neptunu powsta\u0142y w wyniku [[wychwyt neutronu|wychwytu neutronu]] przez j\u0105dra [[uran (pierwiastek)|uranu]]<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = https://web.archive.org/web/20120114131826/http://oklo.curtin.edu.au/index.cfm |tytu\u0142 = Oklo Fossil Reactors |opublikowany = Curtin University of Technology |data dost\u0119pu = 2008-01-15}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Ziemia zbudowana jest z oko\u0142o 1,33{{E|50}} atom\u00f3w<ref name=ziemia>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://education.jlab.org/qa/mathatom_05.html |tytu\u0142 = How many atoms are there in the world? |nazwisko = Weisenberger |imi\u0119 = Drew |opublikowany = Jefferson Lab |data dost\u0119pu = 2008-01-16}}</ref>, g\u0142\u00f3wnie z atom\u00f3w [[\u017celazo|\u017celaza]] (35% masy), [[tlen]]u (30%)</ins>, <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[krzem]]u (15%) i [[magnez]]u (12%)<ref name=ziemia />. [[Atmosfera Ziemi|Atmosfera ziemska]] sk\u0142ada si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z [[azot]]u (N<sub>2</sub>), tlenu (O<sub>2</sub>), [[para wodna|pary wodnej]] (H<sub>2</sub>O), [[argon]]u (Ar) i [[dwutlenek w\u0119gla|dwutlenku w\u0119gla]] (CO<sub>2</sub>). Na powierzchni Ziemi atomy tworz\u0105 wiele cz\u0105steczek chemicznych, pocz\u0105wszy od prostych, jak [[woda]], [[sole]] i [[tlenki]], do bardzo z\u0142o\u017conych, takich </ins>jak <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[bia\u0142ka]]. Atomy tworz\u0105 te\u017c substancje nie zbudowane z sumy oddzielnych cz\u0105steczek chemicznych, lecz tworz\u0105ce struktury ci\u0105g\u0142e, w kt\u00f3rych nie da si\u0119 wydzieli\u0107 poszczeg\u00f3lnych cz\u0105steczek \u2013 [[Metal (materia\u0142oznawstwo)|metale]], niekt\u00f3re [[Cia\u0142o krystaliczne|kryszta\u0142y]] nieorganiczne, [[szk\u0142o|szk\u0142a]] i wiele innych<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/contents.html |tytu\u0142 = Fundamentals of Physical Geography |nazwisko = Pidwirny |imi\u0119 = Michael |opublikowany = University of British Columbia Okanagan |data dost\u0119pu = 2008-01-16}}</ref><ref>{{cytuj |autor = Don L. Anderson |tytu\u0142 = The inner inner core of Earth |czasopismo = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |data = 2002-10-29 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 99 |numer = 22 |s = 13966\u201313968 |doi = 10.1073/pnas.232565899 |pmid = 12391308 |pmc = PMC137819 |j\u0119zyk = en}}</ref><ref>{{Cytuj ksi\u0105\u017ck\u0119 |nazwisko = Pauling |imi\u0119 = Linus |tytu\u0142 = The Nature of the Chemical Bond |wydawca = Cornell University Press |rok = 1960 |isbn = 0801403332 |oclc = 17518275 |strony = 5\u201310}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Rzadkie i teoretyczne atomy ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Cho\u0107 wszystkie nuklidy o liczbie atomowej wi\u0119kszej ni\u017c 82 ([[o\u0142\u00f3w]]) s\u0105 radioaktywne, teoretyczne modele przewiduj\u0105 istnienie \u201e[[wyspa stabilno\u015bci|wyspy stabilno\u015bci]]\u201d \u2013 zbioru pierwiastk\u00f3w o liczbach atomowych powy\u017cej 103, kt\u00f3re mia\u0142yby stosunkowo stabilne izotopy<ref>{{Cytuj |tytu\u0142 = Second postcard from the island of stability |url = https://cerncourier.com/second-postcard-from-the-island-of-stability/ |czasopismo = CERN Courier |data = 2001-10-02 |data dost\u0119pu = 2021-03-29}}</ref>. Najbardziej stabilnym pierwiastkiem w tym zbiorze mia\u0142by by\u0107 niezsyntetyzowany dotychczas [[unbiheks]], o 126 protonach i 184 neutronach w j\u0105drze<ref>{{Cytuj |autor = Mitch Jacoby |tytu\u0142 = As-yet-unsynthesized superheavy atom should form a stable diatomic molecule with fluorine |url = http://pubs.acs.org/cen/news/84/i10/8410notw9.html |czasopismo = Chemical & Engineering News |wolumin = 84 |numer = 10 |s = 19 |data = 2006 |data dost\u0119pu = 2021-03-29}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">== Uk\u0142ady cz\u0105stek podobne do atom\u00f3w ==</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Atomy egzotyczne ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|atom egzotyczny}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Sztucznie wytworzono te\u017c pewne egzotyczne atomy, w kt\u00f3rych proton, neutron albo elektron zast\u0105piono inn\u0105 cz\u0105stk\u0105 o takim samym \u0142adunku. Przyk\u0142adowo zast\u0119puj\u0105c w atomie wodoru elektron przez [[mion]] uzyskuje si\u0119 ''atom mionowy''<ref>{{cytuj |autor = Roger Barrett, Habatwa Mweene Daphne Jackson |tytu\u0142 = The strange world of the exotic atom |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |url = https://www.newscientist.com/article/mg12717284-600/ |czasopismo = New Scientist |wolumin = 1728 |s = 77\u2013115 |data = 1990}}</ref><ref>{{cytuj |autor = Paul Indelicato |tytu\u0142 = Exotic Atoms |czasopismo = Physica Scripta |data = 2004 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = T112 |numer = 1 |s = 20 |doi = 10.1238/Physica.Topical.112a00020 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = https://www.aps.org/publications/apsnews/199807/experiment.cfm |tytu\u0142 = Recent Experiments on Exotic Atoms |nazwisko = Ripin |imi\u0119 = Barrett H. |rok = 1998 |miesi\u0105c = July |opublikowany = American Physical Society |data dost\u0119pu = 2008-02-15}}</ref>, za\u015b zast\u0119puj\u0105c proton przez antymion (mion dodatni) uzyskuje si\u0119 ''[[mionium]]''<ref>{{Encyklopedia Britannica |id = science/muonium |tytu\u0142 = muonium |data dost\u0119pu = 2010-11-13}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Atom, w kt\u00f3rym zwyk\u0142e j\u0105dro atomowe zosta\u0142o zast\u0105pione przez [[hiperj\u0105dro]], nazywa si\u0119 ''hiperatomem''. Hiperj\u0105dra zawieraj\u0105 opr\u00f3cz proton\u00f3w i neutron\u00f3w tak\u017ce ci\u0119\u017csze [[bariony]], zwane [[hiperony|hiperonami]]. Takie j\u0105dra maj\u0105 zwykle czas \u017cycia rz\u0119du 10<sup>\u221210</sup>&nbsp;s i mniejszy, jednak wystarczaj\u0105co d\u0142ugi, aby mo\u017cna je by\u0142o obserwowa\u0107. Znane s\u0105 j\u0105dra zawieraj\u0105ce hiperon [[lambda (cz\u0105stka)|\u039b<sup>0</sup>]] i [[sigma (cz\u0105stka)|\u03a3<sup>\u2212</sup>]].</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Jeszcze innym rodzajem cz\u0105stki jest [[pozytonium]] (oznaczane symbolem Ps), uk\u0142ad zwi\u0105zany z\u0142o\u017cony z [[pozyton]]u i elektronu. Posiada ono szereg stan\u00f3w energetycznych podobnych do atomu wodoru, ale </ins>ze <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">wzgl\u0119du </ins>na <ins class=\"diffchange diffchange-inline\">znacznie ni\u017csz\u0105 mas\u0119 cz\u0119sto\u015bci przej\u015b\u0107 mi\u0119dzy stanami energetycznymi s\u0105 o ponad po\u0142ow\u0119 mniejsze (stan podstawowy ma energi\u0119 \u22126,8&nbsp;eV)<ref>{{cytuj stron\u0119 |url = http://budker.berkeley.edu/Physics138/TzuCheng_Positronium.pptx |tytu\u0142 = Positronium (Ps) |nazwisko = Tzu-Cheng |imi\u0119 = Chuang |strony = 54 |data dost\u0119pu = 2010-10-30}}</ref>. Pozytonium ulega [[anihilacja|anihilacji]], ale w 2007 roku dowiedziono eksperymentalnie, \u017ce jest zdolne utworzy\u0107 moleku\u0142\u0119 \u201edwuatomow\u0105\u201d Ps<sub>2</sub><ref>{{cytuj stron\u0119 |url = http://www.physorg.com/news108822085.html |tytu\u0142 = Molecules of positronium observed in the lab for the first time |opublikowany = Physorg.com |data = 2007-09-12 |data dost\u0119pu = 2010-10-30}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">=== Antyatomy ===</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Osobny artyku\u0142|antyatom}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">Ka\u017cdy [[Fermiony|fermion]] posiada odpowiadaj\u0105c\u0105 jej [[antymateria|antycz\u0105stk\u0119]] o przeciwnym \u0142adunku. Poniewa\u017c takie antycz\u0105stki [[anihilacja|anihiluj\u0105]] w zetkni\u0119ciu ze [[Zwyk\u0142a materia|zwyk\u0142\u0105 materi\u0105]], nie obserwuje si\u0119 ich w przyrodzie<ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://www-news.uchicago.edu/releases/99/990301.ktev.shtml |tytu\u0142 = Fermilab Physicists Find New Matter-Antimatter Asymmetry |nazwisko = Koppes |imi\u0119 = Steve |data = 1999-03-01 |opublikowany = University of Chicago |data dost\u0119pu = 2008-01-14}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://web.archive.org/web/20160303223719/http://news.harvard.edu/gazette/2001/08.16/antimatter.html |tytu\u0142 = A lifetime of trillionths of a second: Scientists explore antimatter |nazwisko = Cromie |imi\u0119 = William J. |data = 2001-08-16 |opublikowany = Harvard University Gazette |data dost\u0119pu = 2008-01-14}}</ref>. Jednak w 1996 roku uda\u0142o si\u0119 sztucznie wytworzy\u0107 kilka atom\u00f3w [[antywod\u00f3r|antywodoru]] w laboratorium [[CERN]]<ref>{{cytuj |autor = Tom W. Hijmans |tytu\u0142 = Cold antihydrogen |czasopismo = Nature |data = 2002-10-03 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 419 |numer = 6906 |s = 439\u2013440 |doi = 10.1038/419439a |pmid = 12368837 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref><ref>{{Cytuj stron\u0119 |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2375717.stm |tytu\u0142 = Researchers \u2018look inside\u2019 antimatter |autor = Staff |data = 2002-10-30 |opublikowany = BBC News |data dost\u0119pu = 2008-01-14}}</ref>. Dopiero w 2010 roku spu\u0142apkowano wytworzone atomy antywodoru<ref name=\"pmid21085118\">{{cytuj |autor = G.B. Andresen, M.D. Ashkezari, M. Baquero-Ruiz, W. Bertsche, P.D. Bowe, E. Butler, C.L. Cesar, S. Chapman, M. Charlton, A. Deller, S. Eriksson, J. Fajans, T. Friesen, M.C. Fujiwara, D.R. Gill, A. Gutierrez, J.S. Hangst, W.N. Hardy, M.E. Hayden, A.J. Humphries, R. Hydomako, M.J. Jenkins, S. Jonsell, L.V. J\u00f8rgensen, L. Kurchaninov, N. Madsen, S. Menary, P. Nolan, K. Olchanski, A. Olin, A. Povilus, P. Pusa, F. Robicheaux, E. Sarid, S. Seif el Nasr, D.M. Silveira, C. So, J.W. Storey, R.I. Thompson, D.P. van der Werf, J.S. Wurtele, Y. Yamazaki |tytu\u0142 = Trapped antihydrogen |czasopismo = Nature |data = 2010-12-02 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 468 |numer = 7324 |s = 673\u2013676 |doi = 10.1038/nature09610 |pmid = 21085118 |j\u0119zyk = en |dost\u0119p = z}}</ref>, w 2012 roku zaproponowano metod\u0119 ch\u0142odzenia atom\u00f3w antywodoru do temperatur rz\u0119du milikelwin\u00f3w<ref name=\"P2013\">{{cytuj |autor = P H Donnan, M C Fujiwara, F Robicheaux |tytu\u0142 = A proposal for laser cooling antihydrogen atoms |czasopismo = Journal of Physics B: Atomic, Molecular and Optical Physics |data = 2013-01-28 |data dost\u0119pu = 2021-03-29 |wolumin = 46 |numer = 2 |s = 025302 |doi = 10.1088/0953-4075/46/2/025302 |dost\u0119p = z}}</ref>.</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">== Uwagi ==</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Uwagi}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">== Przypisy ==</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Przypisy}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">== Linki zewn\u0119trzne ==</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Siostrzane projekty</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\"> |commons = Atom</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\"> |s\u0142ownik = atom</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\"> |cytaty = Atom</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">* [http://wazniak.mimuw.edu.pl/index.php?title=PF_Modu%C5%82_18 Podstawowe informacje o budowie atomu]</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">* {{Cytuj stron\u0119 |url = http://dl.clackamas.edu/ch104-07/atomic_size.htm |tytu\u0142 = Atomic Size |nazwisko = Francis |imi\u0119 = Eden |rok = 2002 |opublikowany = Clackamas Community College |archiwum = https://web.archive.org/web/20160815010854/http://dl.clackamas.edu/ch104-07/atomic_size.htm |zarchiwizowano = 2016-08-15 |data dost\u0119pu = 2007-01-09}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">* {{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.howstuffworks.com/atom.htm |tytu\u0142 = How Atoms Work |nazwisko = Freudenrich |imi\u0119 = Craig C. |opublikowany = How Stuff Works |data dost\u0119pu = 2007-01-09}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">* {{Cytuj stron\u0119 |url = http://en.wikibooks.org/</ins>wiki<ins class=\"diffchange diffchange-inline\">/FHSST_Physics/Atom |tytu\u0142 = The Atom |praca = Free High School Science Texts: Physics |opublikowany = Wikibooks |data dost\u0119pu = 2010-07-10}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">* {{Cytuj stron\u0119 |url = http://web.archive.org/web/20160313064850/http://scienceaid.co.uk/chemistry/fundamental/atom.html |tytu\u0142 = The atom |rok = 2007 |opublikowany = Science aid+ |data dost\u0119pu = 2010-07-10}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">* {{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A6672963 |tytu\u0142 = Atoms and Atomic Structure |data = 2006-01-03 |opublikowany = BBC |data dost\u0119pu = 2007-01-11}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">* {{Cytuj stron\u0119 |url = http://www.hydrogenlab.de/elektronium/HTML/einleitung_hauptseite_uk.html |tytu\u0142 = What does an atom look like? |data = 2006-02-03 |opublikowany = University of Karlsruhe |data dost\u0119pu = 2008-05-12}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Modele atom\u00f3w}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Cz\u0105stki elementarne}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">{{Kontrola autorytatywna}}</ins></div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div>\u00a0</div></td></tr>\n<tr><td colspan=\"2\" class=\"diff-side-deleted\"></td><td class=\"diff-marker\" data-marker=\"+\"></td><td class=\"diff-addedline diff-side-added\"><div><ins class=\"diffchange diffchange-inline\">[[Kategoria:Atomy| ]</ins>]</div></td></tr>\n"
}
}